Bibliya

Mula sa Tagalog na Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
(Idinirekta mula sa Biblia)
Tumalon sa: nabigasyon, hanapin
Tungkol sa tekstong Kristyano ang artikulong ito. Para sa tekstong Hudyo, tingnan ang Tanakh.
Mga Tipan ng Bibliya
Larawan ng binuklat na Bibliyang Gutenberg, na nasa Aklatan ng Kongreso ng Estados Unidos.

Ang Bibliya, Biblya (ponemikong baybay), o Biblia[1][2] (mala-Kastila at maka-Griyegong pagbabaybay) ay isang kalipunan ng mga relihiyosong kasulatan. Ang kanon ng Bibliya ay magkakaiba sa iba't ibang denominasyon. Sa Hudaismo ang bibliya ay binubuo lamang ng 24 aklat ng Tanakh(o Lumang Tipan) at hindi kabilang dito ang Bagong Tipan. Para sa relihiyong Samaritanismo, ang bibliya ay binubuo lamang 5 aklat ng Torah(Genesis, Exodo, Levitico, Deuteronomyo at Bilang). Sa Marcionismo, ang bibliya ay binubuo ng 11 aklat at hindi kasama dito ang Lumang Tipan. Sa Katolisismo, ang bibliya ay binubuo ng 73 aklat kasama ang Lumang Tipan at Bagong Tipan at ang Apokripa. Sa Protestantismo, ang bibliya ay binubuo ng 66 na aklat ng Luma at Bagong Tipan at hindi kasama rito ang apokripa ng Katoliko. Sa Etiopian Ortodokso, ang biblia ay binubuo ng 81 na aklat at sa Silangang Ortodokso, ang bibliya ay binubuo ng 84 na aklat.

Mga nilalaman

[baguhin] Nilalaman

Ang Bibliya ay naglalaman ng mga salaysay na nakaapekto sa Israel mula sa isang milenyo BCE hanggang sa panahon ni Hesukristo at ng mga apostol noong unang siglo CE.

[baguhin] Tanakh o Lumang Tipan

Ang Tanakh(Lumang Tipan) ay naglalaman ng salaysay ng pagkakahirang ng dios na si Yahweh sa bansang Israel at ang kanyang tipan sa Israel na siya'y magiging matapat na dios kung susundin ng Israel ng tapat ang kanyang mga utos(o kautusan ni Moises). Kabilang sa tipang ito ang pagmamana ng Israel ng Canaan o "lupang pangako" at ang proteksyon at pagpapala ni Yahweh kapalit ng pagsunod ng Israel sa kanyang mga utos(Exodo 6:4).

[baguhin] Bagong Tipan

Ang Bagong Tipan ay naglalaman ng mga salaysay tungkol sa karakter na si Hesus at ang kanyang mensahe ng kaligtasan sa kanyang mga alagad. Si Hesus ay nagpakakilala na tagapagligtas sa pagwawakas ng mundo na magaganap noong unang siglo CE(Mateo 24:34, Marcos 13:30, Marcos 8:12, Marcos 8:38, Marcos 9:19, Lukas 21:32, Mateo 10:23). Ayon kay Hesus siya ay maghahari sa kanyang trono ng kaluwalhatian kasama ang kanyang 12 apostol upang humatol sa 12 lipi ng Israel(Mateo 19:28) Bukod dito, si Hesus ay nag-angkin rin na isang diyos, at mesiyas na naging sanhi ng pagkakahatol sa kanya ng sanhedrin ng parusang kamatayan(Lukas 22:66-71, Juan 10:33).[3]

[baguhin] Pagkakaiba ng Bagong Tipan sa Lumang Tipan

Ang Bagong Tipan ay naglalaman ng mga bagong kautusan at bagong teolohiya na iba sa Lumang Tipan. Halimbawa sa mga "sulat ni Pablo", ang mga kautusan ni Moises sa Lumang Tipan ay binuwag at pinawalang bisa pagdating ni Hesus dahil ayon kay Pablo, ang mga tao ay nasa ilalim na ng "biyaya" at hindi ng mga "gawa"(Gal 2:16, Col 2:13-14, 2 Cor 3:16-17, Heb 7:12, Gawa 13:39 at iba pa). Ang mga kontradiksyon sa Luma at Bagong Tipan ay tinalakay ng kristiyanong si Marcion(85-160 CE) sa kanyang aklat na "Anthithesis". Isa sa mga halimbawa ng kontradiksyon sa Luma at Bagong Tipan na tinalakay ni Marcion, ang Exodo 21:24 "...paparusahan ang nakasakit: buhay din ang kabayaran sa buhay, mata sa mata, ngipin sa ngipin, kamay sa kamay, paa sa paa, sunog sa sunog, sugat sa sugat, galos sa galos" at Lukas 6:29,"kapag sinampal ka sa isang pisngi, iharap mo rin ang kabila. Kapag inagaw ang iyong balabal, huwag mong ipagkait ang iyong damit."

[baguhin] Pinagmulan ng salita

Nagmula ang salitang Bibliya ng Tagalog at ang Bible ng Ingles [bigkas: /bay-bol/) mula sa Griyegong biblia (bigkas: bi·bli´a) na nangangahulugang "mga aklat"[2] o "mga maliliit na aklat." Hinango naman ang Griyegong biblia mula sa isa pa nilang salita: ang biblos [bigkas: bi´blos), na lumalarawan sa panloob na bahagi ng halamang papirus, isang sangkap sa paggawa ng sinaunang mga papel. May isang lugar sa Phoenicia, ang lungsod ng Gebal, na tinaguriang "Byblos" ng mga Griyego dahil kilala ang pook sa paggawa ng papel na papirus. Sa paglipas ng panahon, ang Griyegong biblia ay nakilala bilang mga sulat, mga balumbon o iskrol, at mga aklat hanggang sa maging kalipunan ng maliliit na mga aklat na bumubuo sa kasalukuyang Bibliya. Tinawag ni San Geronimo ang koleksyong ito bilang Bibliotheca Divina, o ang Banal na Aklatan. Tinukoy naman ni Hesus at ng mga manunulat ng Kristiyanong Griyegong Kasulatan (ang Bagong Tipan) ang katipunang ito bilang "ang Kasulatan", "ang banal na Kasulatan" o "ang banal na mga sulat" (Mateo 21:42; Marcos 14:49; Lucas 24:32; Judas 5:39; Gawa 18:24; Romano 1:2; 15:4; 2Timoteo 3:15, 16).

[baguhin] Kayarian at paghahati

Nahahati ang Bibliya sa tatlong pangunahing pangkat: ang Lumang Tipan (o Matandang Tipan, Matandang Testamento, at Lumang Testamento[4]), ang Bagong Tipan (o Bagong Testamento[4]), at ang Apokripa (o Apocrypha). Sa Ingles, tinatawag na testament ang salitang tipan[4] kaya't may saling Old Testament para sa Lumang Tipan at New Testament para sa Bagong Tipan. Hinango ang testament ng Ingles at ang testamento ng Tagalog at Kastila mula sa testamentum ng wikang Latin, na nangangahulugang "kasunduan", "mataimtim na kasunduan," o "tipan"[4], at naglalarawan ng uri ng ugnayang mayroon noon ang Diyos at ang mga sinaunang mga Israelita at unang mga Kristiyano.[2]

Binubuo ang Lumang Tipan ng 39 na mga aklat, ang bumubuo sa itinuturing na mga banal na panitikan ng Hudaismo: ang Tanakh. Bilang karagdagan, tinatanggap naman sa Kristiyanismo ang dagdag pang 27 mga aklat na nasa Bagong Tipan. Apokripa ang taguri sa 14 pang mga aklat na natitira, at tinatawag ding inter-testament sa Ingles (inter-testamento[5] o nasa gitna ng mga tipan o testamento[4]) sapagkat nalalagay sila sa pagitan[5] o nasa gitna ng Lumang Tipan at Bagong Tipan ayon sa pagkakahanay na kronolohikal o pangkapanahunan. Sa mga panapanahon, magkakaiba ang pagtanggap ng mga Kristiyano sa bahaging ito ng Bibliya.[2]

Sa Protestantismo, animnaput-anim na aklat ang bumubuo sa Bibliya, mula Henesis hanggang Apokalipsis (o Aklat ng Pahayag). Tatlumput-siyam ang Ebreo at 27 naman sa wikang Griyego kasama na ang iilang bahagi na isinulat sa Aramaiko (Ezra 4:8–6:18; 7:12-26; Jeremias 10:11; Daniel 2:4b–7:28). Ang paghahati sa Bibiya na may mga kabanata at talata (may 1,189 kabanata at 31,102 talata ang Saling Haring James) ay hindi ginawa ng orihinal na mga manunulat. Hinati ng mga Masoret ang Ebreong Kasulatan sa mga talata; at noong mga ika-13 siglo ng Karaniwang Panahon (C.E.), idinagdag naman ang paghahati-hati pa ng mga kabanata. Nang dakong huli, noong 1555, inilathala ni Robert Estienne ang edisyong Lating Vulgata (Latin Vulgate sa Ingles), ang kauna-unahang Bibliya na may kumpletong mga kabanata at mga talata, na ginagamit pa magpasahanggang ngayon.

[baguhin] Mga Salin

[baguhin] Tanakh o Lumang Tipan

Isa sa mga kweba ng Qumran kung saan natuklasan ang Dead Sea Scrolls noong 1947-1956. Ang Dead Sea Scrolls ang pinakamatandang manuskrito ng Tanakh(Lumang Tipan) at Apokripa na isinulat mula 150 BCE hanggang 70 CE.
Ang ugnayan ng iba't ibang sinaunang salin(manuskrito) ng Tanakh(Lumang Tipan). Halimbawa, ang salin ni Lucian ay resensyon(pagbabago) ng saling Septuagint(LXX) na isinalin naman mula sa isang Hebreo na hindi umiiral. Ang Hebreong Masoretico(MT) ay nagmula sa tekstong Hebreo na hindi na umiiral na mula din sa isang sinaunang tekstong Hebreo na hindi na rin umiiral

Ang mga aklat ng Tanakh o Lumang Tipan ay orihinal na isinulat sa alpabetong Paleo-Hebreo. Bago matuklasan ang Dead Sea Scrolls sa kweba ng Qumran noong 1947 hanggang 1956, ang pinakamatandang pragmentaryong(hindi kumpleto) manuskrito ng Hebreo ang Nash Papyrus na isinulat mula 150 hanggang 110 BCE. Ang pinakamatandang kumpletong manuskrito ng Lumang Tipan(Tanakh) ay Codex Sinaiticus(ika apat na siglo CE) na kinopya mula sa Griegong Salin na Septuagint. Ang Septuagint ay isinalin sa Griego mula Hebreo noong ikatlo hanggang ika isang siglo BCE. Sa mga panahong ito ang Israel ay nasa ilalim ng imperyong Griego. Ang Septuagint ang pinagkuhanan ng sipi(quotes) ng Lumang Tipan ng mga may akda ng Bagong Tipan at ng mga "ama ng simbahan". Ang pinakamatandang kumpletong manuskrito naman ng Hebreo ay matatagpuan sa manuskritong Masoretico(sinulat sa pagitan ng ikapito hanggang ika sampung siglo CE). Ang Masoretico ang opisyal na bersyon ng biblia na ginagamit sa kasalukuyang Rabinikong Hudaismo. Bukod dito, ang Masoretico din ang basehan ng mga bagong salin ng Lumang Tipan ng Biblia. Ayon sa mga skolar, ang orihinal na Septuagint ay nagbibigay ng halos tiyak na salin ng sinaunang tekstong Hebreo na iba sa Hebreo ng Masoretico at sa saling Latin na Vulgate. Ang pagkakaiba ng Septuagint sa Masoretico ay nahuhulog sa apat na kategorya: pagkakaiba ng pinagkuhanang teksto, pagkakaiba sa interpretasyon, pagkakaiba sa salin ng mga ekspresyong idyomatiko, at pagkakaiba sa resensyon o pagbabago at pagkakamali ng mga skriba. Ang Dead Sea Scrolls ang pinakamatandang manuskrito ng Tanakh na isinulat sa pagitan ng 150 BCE at 70 CE. Ang 60% ng Dead Sea Scrolls ay umaayon sa Masoretico, 5% umaayon sa Septuagint, 5% umaayon sa Samaritan Pentateuch at 10% ang hindi umaayon sa Masoretico, Septuagint o Samaritan Pentateuch.[6] Bukod sa Tanakh, ang Dead Sea Scrolls ay naglalaman din ng apokripa at ibang pang manuskrito ng mga katuruan ng sektang nanirahan sa kweba ng Qumran. Ang Samaritan Pentateuch na isinulat sa alpabetong Samaritano ang bersyong ginagamit sa relihiyong Samaritanismo. Ang pinakamatandang manuskrito ng Samaritan Pentateuch ay mula 1100 CE. Ang alpabetong Samaritano ay nagmula sa alpabetong Paleo-Hebreo na lenggwaheng ginamit sa pagsulat ng Tanakh. Sa mga dalawang libong instansya kung saan ang Samaritan Pentateuch at Masoretico ay magkaiba, ang Septuagint ay umaayon sa Samaritan Pentateuch. Ilan sa mga halimbawa ng pagkakaiba ng Samaritan Pentateuch at Masoretico ang pagsamba sa Bundok Gerizim imbis na sa Bundok Ebal(Deut 27:4) at ang pagpapalit ng salitang "Elohim" (na nangangahulugang maraming dios) sa anyong singular na "El"(Genesis 20:13; 31:53; 35:7; Exodo 22:8). Ayon sa mga skolar, ang mga pagbabagong ito ay sanhi ng korupsyon ng mga Samaritano sa Pentateuch o Torah(Genesis, Exodo, Levitico, Deuteronomyo, Bilang).[7]

[baguhin] Bagong Tipan

Ang mga aklat ng Bagong Tipan ay orihinal na isinulat sa Griego. Ang mga kauna unahang salin ng Bagong Tipan sa ibang lenggwahe ay kinabibilangan ng lumang Latin(ika 2 siglo CE), lumang Syriac(ika 4 hanggang ika 5 siglo CE), at Coptic(ikaapat na siglo CE). Isa pang salin sa Latin bukod sa "lumang Latin" ang Vulgate na isinalin ni Jerome(342-420 CE). Ang Peshitta na isinalin sa lenggwaheng Syriac ang bibliang ginagamit sa iglesiang Syriac. Ang Peshitta ay naglalaman ng 22 sa 27 mga aklat ng Bagong Tipan at hindi kasama rito ang 2 at 3 Juan, 2 Pedro, Judas at Apocalipsis. Ang pinakamatandang pragmentaryong manuskrito ng Coptic(sinaunang lenggwahe sa Ehipto) ay nagmula sa ikaapat na siglo CE na binubuo ng mga teksto ng ebanghelyo.

Ang saling Aleman na tinatawag na "Luther Bible" ay isinalin ng "ama ng repormasyon" na si Martin Luther noong 1534. Ang saling ito ay base sa Textus Receptus. Ang Luther Bible ang kauna unahang salin ng biblia na may hiwalay na seksyong tinatawag na Apokripa. Ang mga aklat na hindi kasama sa tekstong Masoretiko ng Lumang Tipan ay inilipat ni Luther sa seksyong ito. Si Luther ay naghayag din ng pagdududa sa apat na aklat ng Bagong Tipan na Hebreo, Santiago, Judas at Apocalipsis ni Juan. Ang apat na aklat na ito ay inilipat niya sa huli ng mga aklat ng Bagong Tipan.

Ang pinakaunang salin ng Bagong Tipan sa lumang Ingles ay kinabibilangan ng bibliang Tyndale(1539), Geneva(1560), Bishop(1568), Douay-Rheims(1582), King James Version(1611). Ang mga saling ito ay base sa Griegong Textus Receptus. Ang mga Bagong Salin naman sa Ingles gaya ng NASB(1963) at New International Version o NIV(1973) ay base sa edisyong kritikal ng Griegong Bagong Tipan na "Novum Testamentum Graece" na resulta ng "kritisismong tekstwal". Ang Novum Testamentum Graece ang pinaniwalaan ng mga skolar na pinakamalapit sa orihinal na Griego ng Bagong Tipan. Ang Textus Receptus at Novum Testamentum Graece ay magkaiba sa 6,000 na instansiya ng Bagong Tipan.

[baguhin] Kanon

[baguhin] Kanoninasyon ng Tanakh o Lumang Tipan

Ayon sa mga skolar, ang Torah(Genesis, Exodo, Levitico, Deuteronomyo, Bilang) ay isinama sa kanon noong 400 BCE, ang mga Propeta o Nevi'im (Josue, Aklat ng mga Hukom, 1 at 2 Samuel, 1 at 2 Hari, Isaias, Jeremias, Ezekiel, Joel, Amos, Obadias, Jonas, Mikas, Nahum, Habakuk, Sofonias, Hageo, Zacarias at Malakias) noong 200 BCE at ang mga Kasulatan o Ketuvim (Awit, Job, Kawikaan, Ruth, Awit ni Solomon, Eclesiastes, Panaghoy, Ester, Daniel, Esdras, Nehemias, 1 at 2 Kronika) noong 100 CE.[8]

[baguhin] Kanoninasyon ng Bagong Tipan

Ang kanon ng Bagong Tipan ay nabuo sa maraming siglo. Sa pagitan ng 140 hanggang 220 CE, maraming sekta ng kristiyanismo na may iba ibang konsepsyon ng kalikasan at katuruan ng diyos at ni Hesus ang umusbong gaya ng Gnostisismo, Ebionita, Montanismo, Marcionismo, Encratites at iba pa. Upang suportahan ang kanilang mga doktrina, ang mga sektang ito ay gumamit ng iba't ibang aklat na sa kanilang pinaniniwala ay mga "kinasihan ng diyos". Ang mga aklat na ito ay pinasunog ng sektang proto-orthodox noong ika apat na siglo CE.[9] Ang mga natitirang manuskrito ng mga aklat na ito ay natagpuan sa Nag Hammadi, Ehipto noong 1945. Kabilang sa mga aklat na nakapaloob dito ang Ebanghelyo ni Tomas, Mga Gawa ni Pedro at ng Labindalawa, Ebanghelyo ng Katotohanan, Ebanghelyo ni Felipe, Gnostikong Ebanghelyo ni Pedro, Ang Sofia ni HesuKristo at marami pang iba.[9] Ang isang sekta ng kristiyanismo na tinatawag na proto-ortodox ang nagsimula namang magtipon ng mga aklat na sa paniniwala nila ay naglalaman ng mga aral na tama at kumokontra sa mga aral heretikal(mali) ng ibang sekta.[10] Sa mga magkakatunggaling mga sektang ito, ang proto-orthodox ang kalaunang nanaig, naging opisyal na relihiyon ng Imperyo Romano at naging unibersal(catholic). Ang heresiya at paganismo ay ginawang krimen ni Emperador Theodosius I noong 381 CE at ang mga tagasunod ng ibang sekta ay pinagusig at pinapatay.[11][12] Ang mga tagapagtaguyod ng sektang proto-orthodox ang mga "ama ng simbahan"(church fathers) na naging responsable sa pagtitipon ng impormasyon tungkol sa mga aklat na naging Bagong Tipan. Halimbawa, ang impormasyon na ginamit para isulat ang ika apat na siglong "Easter letter" na naghahayag ng mga tinanggap na Kristiyanong kasulatan ay nakabase sa "Kasaysayang Eklesiastikal" ni Eusebius ng Cesaria kung saan kanyang ginamit ang impormasyon na ipinasa sa kanya ni Origen. Bukod dito nakuha din ni Eusebius ang impormasyon tungkol sa mga "tinatanggap na mga aklat" sa ikatlong siglong mga iglesia sa kanyang mga paglalakbay. Ilan sa mga kasamang "kinasihang kasulatan" para kay Origen ang "Sulat ni Barnabas, Pastol ni Hermas at 1 Clemente" ngunit ang mga aklat na ito ay inalis ni Eusebius. [13] Ang mga mga aklat na ito ay tinawag ni Eusebius na "antilegomena" o mga tinutulang aklat. Kabilang din sa antilegomena ang Santiago, Judas, 2 Pedro, 2 at 3 Juan, Apocalipsis ni Juan, Apocalipsis ni Pedro, Didache, Ebanghelyo ayon sa mga Hebreo, Mga Gawa ni Pablo.[14] Noong ika apat na siglo, ang ilang synod gaya ng Synod ng Hippo at Konseho ng Carthage ay naglimbag ng mga listahan ng mga aklat na kanonikal. Ang kasulukuyang 27 aklat na kanon ng Bagong Tipan ay pinag tibay ng Konseho ng Trent noong 1546.[15] Ang 27 aklat na isinama sa kanon ng Bagong Tipan ay ang sumusunod: Mateo, Marcos, Lucas, Juan, Gawa, Roma, 1 at 2 Corinto, Galacia, Efeso, Filipos, Colosas, 1 at 2 Tesalonica, 1 at 2 Timoteo, Tito, Filemon, Hebreo, Santiago, 1 at 2 Pedro, 1, 2 at 3 Juan, Judas at Apocalipsis.

[baguhin] Kanon ng iba't ibang denominasyon

May pagkakaiba ang bilang ng mga aklat at pagkakasunod ng mga ito sa kanon sa iba't ibang denominasyon.

[baguhin] Sa Hudaismo

!Pangunahing lathalain: Mesiyas at Hudaismo

Sa Hudaismo ang kanon ay binubuo lamang ng Tanakh(o Lumang Tipan sa bibliang kristiyano). Hindi tinatanggap ng mga Hudyo ang "Bagong Tipan" at hindi sila naniniwala na si Hesus ang katuparan ng mesias na binabanggit sa "Tanakh". Ayon sa mga skolar na Hudyo, ang mga sinasabing hula na katuparan ni Hesus sa Bagong Tipan ay base sa maling salin at misinterpretasyon ng mga talata sa Tanakh.[16][17][18][19][20]

[baguhin] Sa Samaritanismo

Sa relihiyong Samaritanismo, ang kanon ay binubuo lamang ng limang aklat ng Torah na Genesis, Exodo, Levitico, Deuteronomyo, at Bilang.

[baguhin] Sa Marcionismo

Ang Marcionismo ay ikalawang siglong sekta ng Kristiyanismo na nagmula sa mga turo ni Marcion ng Sinope noong 144 CE. Ayon kay Marcion, ang dios ng mga Hebreo sa Lumang tipan ay isang malupit na dios at iba sa mapagpatawad na dios ng Bagong Tipan. Sa dahilang ito, ang Lumang Tipan ay itinakwil ni Marcion. Ang kanon na tinanggap lamang sa Marcionismo ay binubuo ng 11 aklat: ang Ebanghelyo ni Marcion(na binubuo ng sampung kapitulo ng Ebanghelyo ni Lukas at binago ni Marcion at ang sampu sa mga sulat ni Pablo(Roma, 1 at 2 Corinto, Galacia, Efeso, Filipos, Colosas, 1 at 2 Tesalonica). Ang ibang aklat ni Pablo gaya ng 1 at 2 Timoteo at Tito at ibang pang aklat ng Bagong Tipan ay itinakwil sa Marcionismo.[21]

[baguhin] Sa Katolisismo

Ang kanong katoliko ay binubuo ng 73 aklat. Sakop ng kanong Katoliko ang Lumang Tipan at ang Bagong Tipan, pati na rin ang mga sumusunod na aklat na tinatawag na mga deuterokanoniko o Apokripa: Tobít,Judith, Ester (Gryego) (madalas pinapalitan ang orihinal na Ester ng Lumang Tipan), 1 Mga Macabeo, 2 Mga Macabeo, Karunungan ni Solomon, Sirac/Eclesiastico at Baruc. Ang Apokripa ay pinagtibay na kanonikal sa Konseho ng Trent noong 1546 bilang tugon sa pagtutol dito ng mga protestante noong repormasyon(1515-1648). Ang ilan sa mga doktrina ng katolisismo na sinusuportahan ng Apokripa at tinutulan ng mga Protestante ang purgatoryo(Tobit 12:12, 2 Macabeo 12:39-46), pamamagitan ng mga namatay na santo at mga anghel(2 Maccabeo 15:14, Tobit 12:12-15), pananalangin para sa mga patay(2 Macabeo 12:45-46) at iba pa.

[baguhin] Sa Ortodoksiya

Sa Etiopian Ortodox, ang biblia ay binubuo ng 81 na aklat at sa Silangang Ortodox, ang bibliya ay binubuo ng 84 na aklat. Sakop ng kanong Ortodokso ang lahat ng mga aklat ng biblyang Katoliko kasama ang 3 Macabeos, Awit 151, 1 Esdras, 4 Macabeos at iba pa.

[baguhin] Sa Syriac

Ang biblia ng Tradisyong Syriac na tinatawag na Peshitta ay binubuo ng Lumang Tipan, Apokripa at Bagong Tipan. Hindi kasama sa Bagong Tipan ng Peshitta ang mga aklat na 2 Pedro, 2 at 3 Juan, Judas at Apocalipsis.

[baguhin] Sa Protestantismo

Sa Protestantismo, ang kanon ay binubuo ng 66 na aklat. Ang apokripa ng Katoliko ay hindi tinanggap ng mga Protestante.

[baguhin] Pananaw ng mga skolar at arkeologo tungkol sa Biblia

[baguhin] Arkeolohiya

!Pangunahing lathalain: Arkeolohiya ng Bibliya
Mapa ng Canaan(lupang pangako) ayon sa Genesis 15:18-21, 12:5-7. Ang hangganan nito ay mula ilog ng Ehipto(Nilo) hanggang sa Euphrates sa Iraq. Ayon sa mga arkeologo, ang storya ng pagsakop ng Israel sa Canaan(lupang pangako) sa "Aklat ni Josue" ay hindi nangyari. Ayon sa mga skolar at arkeologo, ang karamihan sa mga siyudad na binanggit gaya ng Jericho(Josue 6:21) ay hindi tinitirhan ng mga tao sa panahon na sinasabing sinakop at pinatay ng mga Israelita ang mga mamamayan nito. Ayon pa sa mga skolar at arkeologo, ang mga Israelita ay hindi nanggaling sa Ehipto(ayon sa Aklat ng Exodo) kundi sila'y mga Cananeo rin na naging isang kultura na iba sa ibang mga Cananita.[22]

Ayon sa mga arkeologo at skolar, karamihan sa mga storyang binabanggit sa Bibliya ay hindi nangyari.[23][24][25][26]

Ayon sa arkeologong Israeli na si Ze'ev Herzog:

This is what archaeologists have learned from their excavations in the Land of Israel: the Israelites were never in Egypt, did not wander in the desert, did not conquer the land in a military campaign and did not pass it on to the 12 tribes of Israel. Perhaps even harder to swallow is that the united monarchy of David and Solomon, which is described by the Bible as a regional power, was at most a small tribal kingdom. And it will come as an unpleasant shock to many that the God of Israel, YHWH, had a female consort and that the early Israelite religion adopted monotheism only in the waning period of the monarchy and not at Mount Sinai.

Ito ang nalaman ng mga arkeologo sa kanilang paghuhukay sa bansang Israel: Ang mga Israelita ay hindi kailanman tumuntong sa Ehipto, hindi naglakbay sa ilang, hindi sinakop ang lupain(ng Canaan), at hindi ito ibinigay sa 12 lipi ng Israel. Marahil, ang isa sa napakahirap lunukin ay ang pinagkaisang kaharian ni David at Solomon na sinasabi sa Biblia na makapangyarihan sa buong rehiyon(ng Canaan), ay isang maliit na tribong kaharian lamang. At ikagugulat ng marami na ang dios ng Israel na si YHWH(o Yahweh) ay may asawang babae at ang mga sinaunang Israelita ay tinanggap lamang ang monoteismo sa panahong humina na ang kaharian at hindi sa Bundok Sinai.
Tableta ng Epiko ni Gilgamesh(ca. 2100 BCE) na nahukay sa Assyria(Mosul, Iraq) noong 1853. Ito ay naglalaman ng storya ni Ut-Napishtim na inutusan ng dios na si Ea na gumawa ng arko upang iligtas ang kanyang pamilya at mga hayop sa isang delubyo(baha) na ipapadala ng dios na si Enlil dahil sa kanyang galit sa sangkatauhan. Pagkatapos ng pitong araw nang tumila ang baha, si Ut-Napishtim ay nagpalipad ng kalapati at uwak upang tingnan kung wala nang tubig. Nang matuyo ang baha, ang arko ni Ut-Napishtim ay lumapag sa Bundok Nisir(kasalukuyang tinatawag na Pir Magrun sa Iraq). Si Ut-Napishtim ay naghandog naman ng tupa at naamoy ng mga dios ang mabangong samyo nito.

Karamihan sa mga storya sa Tanakh ay pinaniniwalaang naimpluwensiyahan o kinopya sa mga kasulatan at kwentong mitholohikal ng ibang bansa sa Sinaunang Malapit na Silangan(Ancient Near East). Halimbawa, ang mga mitolohiyang mas unang isinulat sa Tanakh(Lumang Tipan) gaya ng Enuma Elish ay inihalintulad sa Genesis 1 gayundin ang "Epiko ni Gilgamesh" sa delubyo sa panahon ni Noe sa Genesis 6-9[27] at sa kwento ni Adan at Eba sa hardin ng Eden. Ang storya ni Esther(na protoganista ng "Aklat ni Esther") ay pinaniwalaang nag ugat sa Babilonia, gayundin ang Eclesiastes 9:7-10 sa talumpati ni Sidhuri[28] at ang mga ilang kawikaan sa "Aklat ng mga Kawikaan" (Book of Proverbs) na sinasabing kinopya sa kasulatang Ehipsyo na "Katuruan ni Amenemope"[29] at iba pa.

[baguhin] Pinagmulan ng monoteismo sa Israel

Isa mga paso na natagpuan ng mga arkeologo sa Kuntillet Ajrud na may nakasulat na "Berakhti etkhem l’YHVH Shomron ul’Asherato" (Hebrew: בירכתי אתכם ליהוה שומרון ולאשרתו‎) na kung isasalin sa Tagalog ay "Pinagpala kita kay Yahweh at ng kanyang Asherah"

Ayon sa mga skolar, si Yahweh ay kinikilala sa Canaan na isa sa pitumpung(70) mga anak ng dios na si "El" o "Elyon"(kabilang sa 70 anak ni El sina Dagon, Baal, Tirosch, Horon, Nahar, Resheph, Kotar Hosis, Shachar, Shalem at iba pa)[30]. Sa Canaan(kasama rito ang mga bansang Lebanon, Jordan, Israel, Syria at iba pa), si El ay kinikilalang punong dios at asawa ng diosang si "Asherah". Ito'y makikita sa mga tabletang nahukay sa siyudad ng "Ugarit" sa Syria noong 1929 hanggang 1939[31]

“ sm . bny . yw . ilt (El. KTU 1.1 IV 14)[30]

The name of the son of god, Yahweh.
Ang pangalan ng anak ng diyos, Yahweh.

 ”

Ang pitumpung anak ni El ay mga patrong dios ng bawat pitumpung bansa sa rehiyon ng Canaan. Sa Deuteronomy 32:8-9 ng Dead Sea Scrolls o 4QDeut4(na pinakamatandang manuskrito ng Tanakh), mababasa na hinati ng dios na si Elyon ang mga bansa ayon sa bilang ng mga anak ng dios. Ang bansang Israel(Jacob) ay naging bahagi naman ng dios na si Yahweh.[32] Ayon sa mga skolar, ang beney ha elohim(mga anak ng mga dios) sa Deut. 32:8-9 ay salitang Semitiko na tumutukoy sa mga mababang dios sa kapisanan ng mga dios(divine pantheon) sa Canaan[33][34][35][36][37][38][39](tignan din ang Awit 82:1-8 kung saan ang punong diyos(Elyon) ay namumuno sa kapulungan ng mga dios). Ang salitang Elohim(mga diyos) na anyong plural ng singular na El(diyos) ay matatagpuan ng 2500 beses sa Tanakh(Lumang Tipan). Bagama't ang Elohim ay may konstruksiyong singular sa ilang mga talata ng Tanakh(kung ang pandiwa o pang-uri na tumutukoy dito ay singular), may ilang mga eksepsiyon na ang "Elohim" ay nangangahulugang "maraming diyos". Halimbawa, sa Genesis 20:13, 35:7, 2 1 Samuel 7:23, Awit 58:11, at ang pangalan ng "Buhay na Diyos" sa Deuteronomiyo 5:26, ang "Elohim" ay nasa anyong plural dahil sa ito ay tinutukoy ng plural na pang-uri na אלהים חיים . Sa Septuagint at sa mga bagong salin ng Lumang Tipan mula sa Hebreo, ang salitang "Elohim" ay isinalin na "mga diyos" kapag tinutukoy ng plural na pandiwa at kapag ito ay tumutukoy sa "mga diyos na pagano"(halimbawa sa Exo 12:12 na "mga diyos(Elohim) ng Ehipto") ngunit ito ay pinalitan ng singular na "diyos"(theos sa Septuagint) kung tumutukoy sa diyos ng Israel kahit na ang kahulugan ay maliwanag na "mga diyos".

“ When Elyon divided the nations,

when he separated the sons of Adam
he established the borders of the nations
according to the number of the sons of the gods.
Yahweh’s portion was his people,
Jacob his alloted inheritance.(Deut. 32:8-9, Dead Sea Scrolls(4QDeut4))

Nang hatiin ni Elyon ang mga bansa,
nang ihiwalay ang mga anak ni Adan
kanyang itinakda ang mga hangganan ng mga bansa
ayon sa bilang ng mga anak ng mga diyos.
Ang bahagi ni Yahweh ang kanyang bayan,
si Jacob(o bansang Israel) ang kanyang(ng dios na si Yahweh) tagapagmanang lahi.

 ”

Sa pagitan ng ikawalo hanggang ikaanim na siglo BCE, si El ay nagsimulang ituring na mga Israelita na siyang ring si Yahweh o "Yaweh-El" na asawa ni "Asherah".[40] Ang ibang mga dios ng ibang bansa ay tinuring ng mga Israelita na mga manipestasyon lamang ni Yahweh-El. Ito ay makikita sa mga artipaktong nahukay sa bansang Israel sa panahong ito na nagpapakitang si Yahweh ay may asawa na nagngangalang "Asherah". Bukod dito, ang pagpapalit ng beney ha elohim(mga anak ng mga dios) sa ibang manuskrito gaya ng Masoretico, ng "mga anak ni Israel" gayundin sa Septuagint na pinalitan ng "mga anghel ng dios" ang indikasyon na ang dios na si Elyon at Yahweh ay naging isang dios. Sa bagong salin ng biblia na The New Revised Standard Version (NRSV)(1989), ang Deut 32:8 ay isinalin na "according to the number of the gods"(ayon sa bilang ng mga dios).

Sa mga panahong ding ito nagsimulang lumitaw sa Biblia ang monoteismo o ang paniniwalang si Yahweh "lamang" ang dios ng sansinukob. Halimbawa sa ika pitong siglo, isinulat ang mga pahayag na monoteistiko sa Biblia : Deuteronomyo 4:35, 39, 1 Samuel 2:2, 2 Samuel 7:22, 2 Hari 19:15, 19 (= Isaias 37:16, 20), at Jeremias 16:19, 20 at ang ikaanim na siglong bahagi ng Isaias 43:10–11, 44:6, 8, 45:5–7, 14, 18, 21, and 46:9.[41] Dahil sa ang mga talatang ito ay nakaugnay sa Deuteronomyo, ang kasaysayang Deutoronomistiko(ito'y mga librong mula sa "aklat ni Josue" hanggang sa "mga aklat ng Hari"), sinasabi ng mga skolar na ang isang kilusang Deuteronomitiko ang bumuo sa ideyang monoteismo sa Israel noong mga panahong ito.[42] Isa sa mga dahilan ng pagusbong ng monoteismo sa Israel ay ang pagakyat sa kapangyarihan ng mga imperyong Assirio at Babilonia sa mga panahong ito. Para sa mga Israelita ang kanilang dios ay kasing kapangyarihan ng mga patrong dios ng ibang bansa. [43] Ngunit dahil sa pagsakop ng imperyong Assiria sa hilagang kaharian ng Israel noong 722 BCE, inakala ng mga Isaelita na mas makapangyarihan ang dios ng Assiria. Sa mga panahong ito, ang kilusang monoteistiko(Deuteronomistiko) ay nagsimulang mangatwiran na ang pagsakop ng Assiria sa Israel ay hindi nangangahulugang ang dios ng Israel ay mas mahina kay "Marduk" na siyang dios ng Assiria, kundi ipinahintulot ni Yahweh na parusahan ng Assiria ang Israel upang dalisayin ang bansang Israel dahil sa kanilang politeismo.[42] Ang ideyang monoteismo ay tinanggap sa "buong Israel" pagkatapos lamang na sakupin ng imperyong Babilonia ang "Judah"(Timog na bahagi ng Israel) noong 586 BCE. [42]

Ang ibang iskolar ay naniniwala na si Yahweh ay sinamba sa timog ng Canaan(Edom, Moab at Midian) mula 14 siglo BCE at ang kulto ni Yahweh ay naipasa sa hilaga ng Canaan sa pamamagitan ng mga Cineo(Kenite). Ang hipotesis na ito ay iminungkahi ni Cornelius Tiele noong 1872. Ngunit, sa hipotesis na ito ni Thiele, si Moises ay ipinagpalagay na isang historikal na indibidwal na itinatanggi ng karamihan sa mga kasalukuyang iskolar.[26][23][25] Ayon din sa ilan na naniniwala sa hipotesis na ito, si Yahweh ang diyos ni Jethro(biyenan ni Moises) na isang Cineo ayon sa Hukom 1:16 at mula kay Jethro naipasa ni Moises ang kulto ni Yahweh sa mga Israelita.

[baguhin] Pinagmulan ng Kristiyanismo

Silipin din: Mga skrolyo ng Patay na Dagat

Ayon sa mga skolar, ang mga katuruan ng kristiyanismo ay karaniwang matatagpuan sa iba't iba't sekta ng Hudaismo na umiral mula unang siglo BCE hanggang unang siglo CE. Halimbawa ang paghihintay sa isang mesiyas o tagapagligtas, ang paniniwalang apokaliptiko(malapit na pagwawakas ng mundo), mga pagmimilagro[44] at iba pang katuruan ni Hesus[45] ay matatagpuan din sa mga literatura na isinulat noong mga panahong ito sa Israel gaya ng Aklat ni Enoch, Apocalipsis ni Abraham, Apocalipsis ni Adan, Dead Sea Scrolls, at marami pang iba. Makikita rin sa artipaktong Batong Jeselsohn[46](unang siglo BCE bago ang panahon ni Hesus) ang storya na tulad sa storya ni Hesus sa Bagong Tipan(na isinulat noong unang siglo CE) tungkol sa isang mesiyas(na pinaniniwalaang ang rebeldeng si Simon ng Peraea) na pinapatay ng mga Romano at nabuhay pagkatapos ng 3 araw.

Ang rabinikong hudaismo at kristiyanismo ang ilan sa mga sektang nanatili pagkatapos ng digmaan sa Jerusalem noong 70 CE.

Ayon sa ibang skolar, si Hesus ay isang mitolohiya lamang at ang kanyang storya sa Bagong Tipan ay kinopya lamang sa iba't ibang storya ng mga dios na pagano na namatay at nabuhay muli sa Gresya at Ehipto.[47][48]

[baguhin] Kritisismong tekstwal

Ang Codex Sinaiticus na sinulat noong ika-apat ng siglo CE ang pinakamatandang kumpletong manuskrito ng Luma(na saling Septuagint) at Bagong Tipan. Kabilang sa Bagong Tipan ng Codex Sinaiticus ang Sulat ni Barnabas at Pastol ni Hermas. Kabilang sa Lumang Tipan ng Codex Sinaiticus ang mga aklat ng apokripa na 2 Esdras, Tobit, Judith, 1 & 4 Maccabees, Karunungan at Sirac

Dahil sa hindi na umiiral ang mga "orihinal na manuskrito"(sulat kamay) ng biblia at ang mga kopya ng kopya ng orihinal na manuskritong ito ay hindi magkakatugma, ang kritismong tekstwal ay lumalayon na alamin ang orihinal o ang pinakamalapit na teksto ng orihinal na manuskrito. Ang ilang halimbawa ng mga tekstong sinasabi ng mga skolar na mga "interpolasyon"(dagdag) o hindi bahagi ng orihinal na manuskrito ay Juan 7:53-8:11, 1 Juan 5:7-9, Markos 16:9-20 na idinagdag lang sa ikalawang siglo CE[49] gayundin ang mga salaysay ng kapanganakan at pagkasanggol ni Hesus na huli ng idinagdag sa mga teksto.[50] Ayon pa sa mga skolar, ang Lukas at Mateo ay orihinal na isinulat na hindi kasama ang unang dalawang kapitulo ng mga aklat na mga ito.[50] Ang ilan sa mga talatang ito ay inalis sa mga bagong salin ng Biblia gaya ng NIV at Magandang Balita ngunit kasama sa mga lumang salin gaya ng King James Version(1611).

Ang 5,800 manuskritong Griego ng bagong tipan ay hinati sa tatlong pangkat ng magkakatugmang uri ng teksto(text-type): Ang Alexandrian, Western at Byzantine.[51] Ang Alexandrian na binubuo ng pinagkalumang teksto ng Bagong tipan(mula ikalawa hanggang ikaapat ng siglo) ang siyang naging basehan ng edisyong kritikal na "Novum Testamentum Graece" na naging basehan ng mga bagong salin ng Biblia tulad ng NIV, NASB at Magandang Balita samantalang ang Byzantine, na bumubuo ng 80% ng manuskrito ng Bagong Tipan at siyang pinakabagong teksto(ika 5 hanggang 15 siglo CE) ang siya namang naging basehan ng Textus Receptus na naging basehan ng mga saling gaya ng King James Version na isinalin mula 1604-1611.

[baguhin] Kritisismong historikal-kritikal

[baguhin] Lumang Tipan o Tanakh

Ang kritisismong historiko-kritikal o mataas na kritisismo sa pag-aaral biblikal, ay lumalayon na alamin ang tunay na may-akda at panahon ng pagkakasulat ng mga aklat sa biblia. Ayon sa mga skolar, karamihan sa mga aklat ng Biblia ay hindi isinulat ng mga pinaniwalaang tradisyonal na may-akda nito. Halimbawa, ayon sa Tradisyon ng mga Hudyo, ang Torah(Genesis, Exodo, Levitico, Deuteronomyo at Bilang) ay inihayag kay Moises noong 1312 BCE sa Bundok ng Sinai. Ayon sa mga skolar, hindi maaaring si Moises ang sumulat ng mga aklat na ito dahil sa mga anakronismo na matatagpuan sa mga aklat na ito. Ang anakronismo ay mga konsepto o salitang hindi umaangkop sa kapanahunan ng pagkakasulat ng isang aklat. Halimbawa ang kaharian ng Edom, lupain ng Goshen, Rameses, Arameo ay hindi pa umiiral noong sinasabing kapanahunan ni Moises.[52] Bukod dito, ang iba pang indikasyon na ang Torah ay isinulat ng maraming may akda at hindi ni Moises: ang mga talata gaya ng Deut 34:5-8 at Bilang 21:14 na isinulat pagkatapos mamatay ni Moises, doublets o dalawang magkaibang pagsasalaysay sa isang storya(gaya ng dalawang storya ng pagkakalikha sa Genesis 1 at 2, dalawang storya ni Sarah sa Genesis 12 at 20, at iba), paggamit ng dalawang pangalan ng dios na Yahweh at Elohim, paggamit ng stilong lingwistiko na ginamit sa iba't ibang panahon, at mga kontradiksyon gaya ng Genesis 6:19-20(isang pares ng bawat hayop at ibon ang ipinasok sa arko) at Genesis 7:2-3(pitong pares ng malinis na hayop at ibon at isang pares ng maruming hayop ang ipinasok sa arko)

Ayon sa mga skolar ang mga aklat na ito ay sinulat ng apat na idenpendiyenteng may-akda na tinawag na Jahwist(J) (mga 900 BCE), Elohist(E)(mga 800 BCE), Deuteronomist(D)(mga 600 BCE) at Priestly(P) (mga 500 BCE) at pinagsama-sama ng iba't ibang redactors(editor) noong kapanahunan ng imperyong Persian ca. 450 BCE.[53][54]

Ang paniniwalang ang Torah ay isinulat ng maraming may-akda ay napatunayan noong June 2011, sa pamamagitan ng isang software sa Artificial Intelligence na ginawa ng mga skolar sa Bar Ilan University sa Israel.[55]

[baguhin] Bagong Tipan

Ayon sa Two-Source hypothesis ang mga may akda ng Mateo at Lukas ay kumopya sa ebanghelyo ni Marcos at sa isang hipotetikal na kalipunan ng mga kasabihan ni Hesus na tinatawag na "Q".

Bagaman maraming ebanghelyo ang naisulat bago mabuo ang "kanon"(kabilang dito ang "Ebanghelyo ni Judas", "Ebanghelyo ni Tomas", "Ebanghelyo ni Marya", "Ebanghelyo ni Marcion" at marami pang iba pa), apat na ebanghelyo(Mateo, Marcos, Lucas at Juan) lang ang tinanggap sa "kanon" sa pagpipilit ni Irenaeus ng Lyons na nabuhay noong 185 CE. Ayon kay Irenaeus, hindi maaring magkaroon ng higit o kulang sa "apat ng ebanghelyo" dahil sa apat ang sulok ng daigdig at apat ang hangin. Kanya ding inahihalintulad ang apat na ebanghelyo sa imahe ng apat na nilalang sa Ezekiel 1 at Apocalipsis 4:6-10.[56]

Ang mga ebanghelyo ayon sa mga skolar ay hindi isinulat ng mga tradisyonal na pinaniwalaang may akda nito na sina Mateo, Marcos, Lukas at Juan. Ang mga pangalang ito ay ikinabit lang sa mga aklat na ito sa ikalawang siglo CE. Ayon sa mga skolar, ang mga ebanghelyo ay orihinal na isinulat sa Griyego. Ang unang ebanghelyo na isinulat ay ang Marcos na sinulat sa Syria ng hindi kilalang Kristiyano noong 70 CE. Ang Aklat ni Marcos ang pinagkopyahan ng mga may-akda ng mga aklat Mateo at Lucas. Bukod sa Marcos, ang mga aklat ng Mateo at Lukas ay kumopya din sa kalipunan ng mga kasabihan ni Hesus(na hindi pa natatagpuan) na tinatawag na "Dokumentong Q".

[baguhin] Mga kritisismo ng Bibliya

Ang kritisismo ng Bibliya ay nagsimula pa noong sinaunang panahon. Ang isa sa sinaunang kritiko ng Lumang Tipan ang Kristiyanong si Marcion na tagapagtatag ng sektang Kristiyano na tinatawag na Marcionismo noong ikalawang siglo CE. Ang mga sinaunang kritiko naman ng Bagong Tipan ay kinabibilangan ni Celsus at Porphyry. Sa modernong panahon, ang kritisismo ng Bibliya ay sumidhi pagdating ng Panahon ng Kaliwanagan(Age of Enlightenment) noong ika 18 siglo CE at pagsulong ng historikal na kritisismo o pagsusuri sa pinagmulan ng Bibliya.[57] Ang pagsulong din ng agham gaya ng teoriya ng ebolusyon ay lalong nagbigay duda sa pagiging totoo ng Bibliya. Ayon sa mga kritiko, ang Bibliya ay hindi salita ng diyos dahil ito ay naglalaman ng mga paniniwalang sinasalungat ng arkeolohiya, agham, at kasaysayan.[23][25][26][58]Bukod dito, ang Bibliya ay pinaniniwalaan ring naglalaman ng mga kontradiksiyon,[59][60] mga palpak na hula,[61] mga anakronismo,[25] kahindik hindik na moralidad(pang-aalipin ng mga Israelita na pinapayagan ni Yahweh sa Lumang Tipan gayundin sa Bagong Tipan, poligamiya ng mga patriarka, genocide na iniutos ni Yahweh sa mga Israelita o pagpatay sa mga ibang bansa kabilang ang mga bata, sanggol, buntis na babae at mga hayop upang sakupin ang mga bansang ito at ang kanilang mga ari-arian)[62] at magkakakontrang moralidad gaya ng matatagpuan sa Luma at Bagong Tipan. Ayon sa mga kritiko, ang kawalang tiyak na moralidad ay makikita sa mga ng libo-libong mga sektang ng Kristiyanismo at Hudaismo na magkakaiba ng pananaw at magkakalaban noon pang sinaunang panahong hanggang sa kasalukuyan sa ibat ibang isyu ng moralidad at mga katuruan.

[baguhin] Tingnan din

[baguhin] Mga paksa

[baguhin] Mga sanggunian

  1. ↑ Abriol, Jose C.. (2000). "Ang Banal na Biblia, ginamit sa pamagat na aklat ni J.C. Abriol ang baybay na Biblia". Ang Banal na Biblia, Natatanging Edisyon, Jubileo A.D. Paulines Publishing House/Daughters of St. Paul (Lungsod ng Pasay) ISBN 9715901077.
  2. ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 "Bible, pahina 152-162". The New Book of Knowledge (Ang Bagong Aklat ng Kaalaman), Grolier Incorporated. (1977).
  3. ↑ Reader's Digest. (1995). "Biblical Chronology, pahina 96". The Reader's Digest Bible, Illustrated Edition (Condensed from the Revised Standard Version: Old and New Testaments). The Reader's Digest Association, Inc., Pleasantville, London/New York/Montreal/Sydney/Auckland/Cape Town, ISBN 0276420136.
  4. ↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 "Biblical testament (testamentong biblikal, tipang pambibliya): tipan, testamento, testament, covenant, kasunduan, solemn agreement (mataimtim na kasunduan o kontrata); Lumang Tipan, Matandang Tipan, Lumang Testamento, Old Testament; Bagong Tipan, Bagong Testamento, New Testament". English, Leo James. Tagalog-English Dictionary (Talahulugang Tagalog-Ingles). (1990).
  5. ↑ 5.0 5.1 "Inter, between, among, nasa pagitan". The Scribner-Bantam English Dictionary (Ang Talahulugang Ingles ng Scribner-Bantam). (1991).
  6. ↑ Shiffman, Reclaiming the Dead Sea Scrolls.
  7. ↑ http://www.historycart.com/SamaritanPentateuch.htm
  8. ↑ The Canon Debate, McDonald & Sanders, page 4
  9. ↑ 9.0 9.1 The Gnostic Gospels:PBS
  10. ↑ An introduction to the New Testament and the origins of Christianity By Delbert Royce Burkett, pahina 107
  11. ↑ Lost Christianities: the battles for scripture and the faiths we never knew, Bart D. Ehrman
  12. ↑ Gnostic Visions: Uncovering the Greatest Secret of the Ancient World, p 218
  13. ↑ McGuckin, John A. "Origen as Literary Critic in the Alexandrian Tradition.” 121-37 in vol. 1 of 'Origeniana octava: Origen and the Alexandrian Tradition.' Papers of the 8th International Origen Congress (Pisa, 27–31 August 2001). Edited by L. Perrone. Bibliotheca Ephemeridum theologicarum Lovaniensium 164. 2 vols. Leuven: Leuven University Press, 2003.
  14. ↑ Among the disputed writings, [των αντιλεγομένων], which are nevertheless recognized by many, are extant the so-called epistle of James and that of Jude, also the second epistle of Peter, and those that are called the second and third of John, whether they belong to the evangelist or to another person of the same name. Among the rejected writings must be reckoned also the Acts of Paul, and the so-called Shepherd, and the Apocalypse of Peter, and in addition to these the extant epistle of Barnabas, and the so-called Teachings of the Apostles; and besides, as I said, the Apocalypse of John, if it seem proper, which some, as I said, reject, but which others class with the accepted books. And among these some have placed also the Gospel according to the Hebrews, with which those of the Hebrews that have accepted Christ are especially delighted. And all these may be reckoned among the disputed books [των αντιλεγομένων].
  15. ↑ Metzger, Bruce M.: The Canon of the New Testament: Its Origin, Development, and Significance. Oxford: Oxford University Press, 1987, p. 246. ISBN 0-19-826954-4, writes, "Finally on 8 April 1546, by a vote of 24 to 15, with 16 abstensions, the Council issued a decree (De Canonicis Scripturis) in which, for the first time in the history of the church, the question of the contents of the Bible was made an absolute article of faith and confirmed by an anathema."
  16. ↑ Why did the majority of the Jewish world reject Jesus as the Messiah, and why did the first Christians accept Jesus as the Messiah? by Rabbi Shraga Simmons (about.com)
  17. ↑ Michoel Drazin (1990). Their Hollow Inheritance. A Comprehensive Refutation of Christian Missionaries. Gefen Publishing House, Ltd.. ISBN 965-229-070-X. http://www.drazin.com. 
  18. ↑ Troki, Isaac. "Faith Strengthened".
  19. ↑ "The Jewish Perspective on Isaiah 7:14". Messiahtruth.com. http://www.messiahtruth.com/isa714b.html. Nakuha noong 2009-04-11. 
  20. ↑ http://www.outreachjudaism.org/FAQ
  21. ↑ Eusebius' Church History
  22. ↑ The Bible Unearthed, p. 107-118.
  23. ↑ 23.0 23.1 23.2 http://cosmiclog.msnbc.msn.com/_news/2008/11/18/4350632-bible-gets-a-reality-check
  24. ↑ http://www.youtube.com/watch?v=evIn00lhq8Q
  25. ↑ 25.0 25.1 25.2 25.3 Israel Finkelstein and Neil Asher Silberman, Free Press, New York, 2001, 385 pp., ISBN 0-684-86912-8, tignan din ang artikulo sa English Wikipedia na: The Bible Unearthed
  26. ↑ 26.0 26.1 26.2 http://www.nytimes.com/2007/04/03/world/africa/03exodus.html
  27. ↑ George, Andrew R. The Babylonian Gilgamesh Epic..., Oxford University Press, 2003, p. 70.
  28. ↑ See, for example, Van Der Torn, Karel, "Did Ecclesiastes copy Gilgamesh?", BR, 16/1 (Feb 2000), pp. 22ff
  29. ↑ Overland 1996, 277-278.
  30. ↑ 30.0 30.1 http://www.theology.edu/ugarbib.htm
  31. ↑ Matthews, Victor Harold (2004). Judges and Ruth, Cambridge University Press, pahina 79
  32. ↑ Meindert Djikstra, "El the God of Israel, Israel the People of YHWH: On the Origins of Ancient Israelite Yahwism" (in "Only One God? Monotheism in Ancient Israel and the Veneration of the Goddess Asherah", ed. Bob Beckering, Sheffield Academic Press, 2001)
  33. ↑ The human faces of God, pahina 72
  34. ↑ Jesús-Luis Cunchillos, Juan-Pablo Vita, A concordance of Ugaritic words 2003 p389
  35. ↑ Jesús-Luis Cunchillos, Juan-Pablo Vita, The texts of the Ugaritic data bank 2003 p82
  36. ↑ Marvin H. Pope El in the Ugaritic texts 1955 p49
  37. ↑ Rahmouni, A. Divine epithets in the Ugaritic alphabetic texts 2008 p91
  38. ↑ Young G. D. Concordance of Ugaritic 1956 Page 13
  39. ↑ G. Johannes Botterweck, Helmer Ringgren Theological dictionary of the Old Testament 2000 p130
  40. ↑ Karel van der Toorn, "Goddesses in Early Israelite Religion in Ancient Goddesses: the Myths and the Evidence" (editors Lucy Goodison and Christine Morris, University of Wisconsin Press, 1998)
  41. ↑ Ziony Zevit, "The Religions of Ancient Israel: A Synthesis of Parallactic Approaches (Continuum, 2001)
  42. ↑ 42.0 42.1 42.2 Mark S.Smith, "Untold Stories: The Bible and Ugaritic Studies in the Twentieth Century" (Hendrickson Publishers, 2001)
  43. ↑ William G. Dever, "Did God Have a Wife? Archaeology and Folk Religion in Ancient ISrael" (Eerdman's, 2005)
  44. ↑ Mishnah Ta'anit 3:8
  45. ↑ The Dead Sea scrolls and Christian origins, Joseph Fitzmyer, pahina 28-
  46. ↑ "The First Jesus?". National Geographic. http://channel.nationalgeographic.com/series/expedition-week/4290/facts. Nakuha noong 2010-08-05. 
  47. ↑ Robertson, Archibald (1946) Jesus: Myth Or History
  48. ↑ Price, Robert M. "Of Myth and Men", Free Inquiry magazine, Volume 20, Number 1, accessed August 2, 2010.
  49. ↑ May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Mark" p. 1213-1239
  50. ↑ 50.0 50.1 Funk, Robert W. and the Jesus Seminar. The acts of Jesus: the search for the authentic deeds of Jesus. HarperSanFrancisco. 1998. "Birth & Infancy Stories" p. 497-526.
  51. ↑ Aland, Kurt; Barbara Aland (1995). The Text of The New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism. Translated by Erroll F. Rhodes (2nd ed. ed.). Grand Rapids, MI: Wm. B. Eerdmans Publishing Company. pp. 40f, 72f. ISBN 0-8028-4098-1.
  52. ↑ The Bible Unearthed, Israel Finkelstein p. 38.
  53. ↑ Friedman, Richard E. The Bible with Sources Revealed, HarperSanFrancisco, 2003. ISBN 0-06-053069-3.
  54. ↑ McDermott, John J., "Reading the Pentateuch: a historical introduction" (Pauline Press, 2002)p.21
  55. ↑ Israeli software supports theory that Bible was written by multiple authors, June 30,2011, Haaretz Newspaper
  56. ↑ "It is not possible that the Gospels can be either more or fewer in number than they are. For, since there are four zones of the world in which we live, and four principal winds, while the... "pillar and ground" of the Church is the Gospel and the spirit of life; it is fitting that she should have four pillars, breathing out immortality on every side.... He who was manifested to men, has given us the Gospel under four aspects, but bound together by one Spirit.... For the cherubim, too, were four-faced, and their faces were images of the dispensation of the Son of God. The first living creature was like a lion, symbolizing His effectual working, His leadership, and royal power; the second was like a calf, signifying His sacrificial and sacerdotal order; but the third had, as it were, the face as of a man - an evident description of His advent as a human being; the fourth was like a flying eagle, pointing out the gift of the Spirit hovering with His wings over the Church. And therefore the Gospels are in accord with these things, among which Christ Jesus is seated. " (Against Heresies, 3.11.8)
  57. ↑ Soulen, Richard N.; Soulen, R. Kendall (2001). Handbook of biblical criticism (3rd ed., rev. and expanded. ed.). Louisville, Ky.: Westminster John Knox Press. p. 78. ISBN 0664223141. 
  58. ↑ Jesus Never Existed
  59. ↑ Bible contradictions
  60. ↑ Bible contradictions, Internet infidels
  61. ↑ Bible Analysis:Rejection of Pascals Wager
  62. ↑ Biblical Nonsense

[baguhin] Mga panlabas na kawing

[baguhin] Mga salin sa tagalog

Kinuha mula sa "http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Bibliya&oldid=1044431"
Mga pansariling kagamitan
Mga ngalan-espasyo

Naiiba pa
Mga gawain
paglilibot
pakikihalubilo
Mga kagamitan
Sa ibang wika