Ponema

Mula sa Tagalog na Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

Sa wikang ginagamitan ng tinig, ang ponema^[1] ay ang pundamental at teoretikong yunit ng tunog na nagbubuklod ng salita. Nakakabuo ng ibang salita kapag pinapalitan ang isang ponema nito.

[baguhin] Ponemang segmental

Sa Filipino, may mga tunog (ponema) na malayang nakapagpapalitan. Sa pagkakataon malayang nagpapalitan ang ponema, nagiiba ang baybay ng salita ngunit hindi ang kanilang mga kahulugan.

Halimbawa: sa kaso ng titik e at i sa mga salitang lalaki at babae. Iisa lamang ang kahulugan ng lalake at lalaki; gayun din ang babae at babai. Malayang nakapagpapalitan ang mga segmentong e at i sa mga salitang lalaki, lalake, babae, at babai. Mga ponemang malayang nagpapalitan ang mga ito.

Karagdagang halimbawa: sa kaso ng d at r sa mga salitang mariin at madiin at gayundin sa marumi at madumi. Mga ponemang malayang nagpapalitan ang d at r sa salitang "marumi", "madumi", "mariin", at "madiin".

Mahalaga sa "pagpapadulas" ng mga salita at pagpapabilis ng komunikasyon ang paggamit ng ponemang malayang nagpapalitan. Kadalasan ding ginagamit ang ponemang malayang nagpapalitan upang mabigyang diin ang mga salitang nagiiba ang tunog, depende sa lugar na pinaggagamitan. Sa iba't-ibang pulo o pook sa Pilipinas, iba-iba ang mga dayalekto o diyalekto. (Makikita rin na ang a at i sa mga salitang "diyalekto" at "dayalekto" ay mga ponemang nagpapalitan.:]

[baguhin] Ponemang suprasegmental

Mayroon apat na ponemang suprasegmental:

• haba (length) - tumutukoy sa haba ng bigkas sa patinig ng isang pantig
• tono (pitch) - tumutukoy sa pagbaba at sa lakas ng bigkas ng pantig
• antala (juncture) - tumutukoy sa pansamantalang pagtigil ng ating ginagawa sa pagsasalita
• diin (stress o emphasis) - ang lakas o bigat sa pagbigkas ng isang salita o pantig na makakatulong sa pagunawa sa kahalagahan ng mga salita

[baguhin] Sanggunian

Ang artikulong ito ay isang usbong na tungkol sa Agham. Makakatulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.