Pumunta sa nilalaman

Pagguho ng lupa

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
(Idinirekta mula sa Akal)
Isang pagguho ng lupa sa Cusco, Peru, noong 2018

Ang pagguho ng lupa, na kilala rin bilang landslide,[1] ay tumutukoy sa iba't ibang anyo ng malawakang paggalaw ng lupa na maaaring sumaklaw sa malawak na uri ng paggalaw ng lupa, gaya ng paglaglag ng bato, agos ng putik, mababaw o malalim na pagkabigo ng dalisdis, at agos ng mga tipak at latak.[2] Nangyayari ang mga pagguho ng lupa sa sari-saring kapaligiran, na maaaring may matarik o banayad na hilig ng dalisdis, mula sa mga kabundukan hanggang sa mga bangin sa baybayin o maging sa ilalim ng dagat,[3] kung saan ang mga ito ay tinatawag na submarinong pagguho ng lupa.

Ang grabidad ang pangunahing lakas na nagtutulak upang maganap ang pagguho ng lupa, subalit may iba pang mga salik na nakakadamay sa katatagan ng dalisdis na lumilikha ng mga tiyak na kalagayang nagiging dahilan upang maging madaling gumuho ang isang pook. Sa maraming pagkakataon, ang pagguho ay nagsisimula sa isang tiyak na pangyayari, gaya ng malakas na pag-ulan, lindol, pagputol ng dalisdis para sa pagtatayo ng kalsada, at iba pa, bagaman, hindi ito laging natutukoy.

Kadalasang napapalala ang mga pagguho ng lupa ng pagpapaunlad na gawa ng tao, gaya ng pagpapalawak ng mga lungsod, at ng pagsasamantala sa likas-yaman, gaya ng pagmimina at pagkakalbo ng kagubatan. Ang pagkasira ng lupa ay madalas na humahantong sa lalong mababang antas ng pagpapatatag ng lupa ng mga halaman.[4] Bukod dito, ang pag-init ng daigdig na dulot ng pagbabago ng klima at iba pang dinudulot ng tao sa kapaligiran ay maaring magpataas ng dalas ng mga likas na pangyayari, gaya ng matitinding kalagayan ng panahon, na nagiging sanhi ng pagguho ng lupa.[5] Tumutukoy ang pag-iwas at pagpapagaan sa panganib ng pagguho ng lupa sa mga patakaran at gawain na naglalayong bawasan ang panganib at pinsalang dulot nito sa mga tao, gayundin ang panganib ng mga likas na sakuna.

Mga sanhi

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Animasyon ng pagguho ng lupa sa Kondado ng San Mateo, California

Nagaganap ang pagguho ng lupa kapag dumaan ang isang dalisdis (o bahagi nito) sa mga prosesong nagbabago sa kalagayan nito mula sa matatag patungo sa hindi matatag. Pangunahing sanhi nito ang pagbaba ng lakas na lumalaban sa pagtatapyas sa dalisdis, ang pagtaas ng lakas ng pagtatapyas na dinadala ng mga bagay, o ang pinagsamang dulot ng dalawa. Ang pagbabago sa katatagan ng isang dalisdis ay maaring madulot ng maraming salik, na maaring kumilos nang magkakasama o magkakahiwalay. Kabilang sa mga likas na sanhi ng pagguho ng lupa ang mga sumusunod:

  • pagtaas ng nilalaman ng tubig (pagkawala ng pagsipsip) o pagkababad dahil sa pagpasok ng tubig-ulan, pagtunaw ng niyebe, o pagtunaw ng mga glasyar;[6]
  • pag-angat ng tubig sa lupa at pagtaas ng presyon ng tubig sa mga puwang ng lupa, halimbawa, dahil sa pagpupuno muli ng akuwipero sa mga panahong tag-ulan o sa pagpasok ng tubig-ulan;[7]
  • pagtaas ng presyong hidrostatiko sa mga bitak at lamat;[7][8]
  • pagkawala o kakulangan ng patayong estruktura ng halaman, mga sustansiya ng lupa, at estruktura ng lupa, halimbawa, matapos ang sunog sa kagubatan;[9]
  • pagguho sa itaas na bahagi ng dalisdis dulot ng mga ilog o alon ng dagat;[10]
  • pisikal at kemikal na pagkakabulok, halimbawa, dahil sa paulit-ulit na pagyeyelo at pagkatunaw, pag-init at paglamig, pagtagas ng asin sa tubig sa lupa, o pagkatunaw ng mga mineral;[11][12][13]
  • pagyanig ng lupa na dulot ng lindol, na maaaring tuwirang magpahina sa katatagan ng dalisdis, halimbawa sa pamamagitan ng pagkalikido ng lupa, o magpahina sa materyal at magdulot ng paggalaw na kalauna'y hahantong sa pagguho;[8][14][15]
  • pagsabog ng bulkan;[16]
  • mga pagbabago sa komposisyon ng likidong nasa mga puwang;[17]
  • mga pagbabago sa temperatura, pana-panahon man o dulot ng pagbabago ng klima.[18][19]

Ang mga pagguho ng lupa ay napapalala ng mga gawaing pantao, gaya ng:

  • pagkakalbo ng kagubatan, pagsasaka, at konstruksiyon;
  • mga panginginig mula sa makinarya o trapiko;[20]
  • pagpapasabog at pagmimina;[21]
  • gawaing paghuhukay at pagtambak ng lupa, halimbawa sa pagbabago ng hugis ng dalisdis o paglalagay ng bagong bigat o karga;
  • sa mababaw na mga lupa, ang pag-aalis ng mga halamang may malalalim na ugat na nagbubuklod sa kolumbyum at bedrock o batong pundasyon;
  • mga gawaing agrikultural o panggugubat (pagtotroso), at urbanisasyon, na nagbabago sa dami ng tubig na pumapasok sa lupa;
  • panandaliang pagbabago sa paggamit ng lupa at takip ng lupa (land use at land cover o LULC), kabilang ang pag-abandona ng tao sa mga sakahang lugar, halimbawa, dahil sa mga pagbabagong pang-ekonomiya at panlipunan na naganap sa Europa matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang pagkasira ng lupa at matitinding pag-ulan ay maaaring magpataas ng dalas ng pagguho at mga penomenang kaugnay nito.[4]

Mga sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ "Landslide in Tagalog". www.tagalog.com (sa Ingles). Nakuha noong 2025-12-26.
  2. ↑ Hungr, Oldrich; Leroueil, Serge; Picarelli, Luciano (2014-04-01). "The Varnes classification of landslide types, an update". Landslides (sa Ingles). 11 (2): 167–194. Bibcode:2014Lands..11..167H. doi:10.1007/s10346-013-0436-y. ISSN 1612-5118. S2CID 38328696.
  3. ↑ Haflidason, Haflidi; Sejrup, Hans Petter; Nygård, Atle; Mienert, Jurgen; Bryn, Petter; Lien, Reidar; Forsberg, Carl Fredrik; Berg, Kjell; Masson, Doug (2004-12-15). "The Storegga Slide: architecture, geometry and slide development". Marine Geology. COSTA - Continental Slope Stability (sa Ingles). 213 (1): 201–234. Bibcode:2004MGeol.213..201H. doi:10.1016/j.margeo.2004.10.007. ISSN 0025-3227.
  4. 1 2 Giacomo Pepe; Andrea Mandarino; Emanuele Raso; Patrizio Scarpellini; Pierluigi Brandolini; Andrea Cevasco (2019). "Investigation on Farmland Abandonment of Terraced Slopes Using Multitemporal Data Sources Comparison and Its Implication on Hydro-Geomorphological Processes". Water (sa Ingles). 8 (11). MDPI: 1552. Bibcode:2019Water..11.1552P. doi:10.3390/w11081552. hdl:11567/968956. ISSN 2073-4441. OCLC 8206777258., sa seksyon ng introduksyon.
  5. ↑ Merzdorf, Jessica. "Climate Change Could Trigger More Landslides in High Mountain Asia". Climate Change: Vital Signs of the Planet (sa Ingles). NASA's Goddard Space Flight Center. Inarkibo mula sa orihinal noong 2023-02-04. Nakuha noong 2023-02-04.
  6. ↑ Subramanian, S. Siva; Fan, X.; Yunus, A. P.; Asch, T. van; Scaringi, G.; Xu, Q.; Dai, L.; Ishikawa, T.; Huang, R. (2020). "A Sequentially Coupled Catchment-Scale Numerical Model for Snowmelt-Induced Soil Slope Instabilities". Journal of Geophysical Research: Earth Surface (sa Ingles). 125 (5) e2019JF005468. Bibcode:2020JGRF..12505468S. doi:10.1029/2019JF005468. ISSN 2169-9011. S2CID 218825257. Inarkibo mula sa orihinal noong 2022-03-06. Nakuha noong 2021-02-23.
  7. 1 2 Hu, Wei; Scaringi, Gianvito; Xu, Qiang; Van Asch, Theo W. J. (2018-04-10). "Suction and rate-dependent behaviour of a shear-zone soil from a landslide in a gently-inclined mudstone-sandstone sequence in the Sichuan basin, China". Engineering Geology (sa Ingles). 237: 1–11. Bibcode:2018EngGe.237....1H. doi:10.1016/j.enggeo.2018.02.005. ISSN 0013-7952.
  8. 1 2 Fan, Xuanmei; Xu, Qiang; Scaringi, Gianvito (2017-12-01). "Failure mechanism and kinematics of the deadly June 24th 2017 Xinmo landslide, Maoxian, Sichuan, China". Landslides (sa Ingles). 14 (6): 2129–2146. Bibcode:2017Lands..14.2129F. doi:10.1007/s10346-017-0907-7. ISSN 1612-5118. S2CID 133681894.
  9. ↑ Rengers, Francis K.; McGuire, Luke A.; Oakley, Nina S.; Kean, Jason W.; Staley, Dennis M.; Tang, Hui (2020-11-01). "Landslides after wildfire: initiation, magnitude, and mobility". Landslides (sa Ingles). 17 (11): 2631–2641. Bibcode:2020Lands..17.2631R. doi:10.1007/s10346-020-01506-3. ISSN 1612-5118. S2CID 221110680.
  10. ↑ Edil, T. B.; Vallejo, L. E. (1980-07-01). "Mechanics of coastal landslides and the influence of slope parameters". Engineering Geology. Special Issue Mechanics of Landslides and Slope Stability (sa Ingles). 16 (1): 83–96. Bibcode:1980EngGe..16...83E. doi:10.1016/0013-7952(80)90009-5. ISSN 0013-7952.
  11. ↑ Di Maio, Caterina; Vassallo, Roberto; Scaringi, Gianvito; De Rosa, Jacopo; Pontolillo, Dario Michele; Maria Grimaldi, Giuseppe (2017-11-01). "Monitoring and analysis of an earthflow in tectonized clay shales and study of a remedial intervention by KCl wells". Rivista Italiana di Geotecnica (sa Ingles). 51 (3): 48–63. doi:10.19199/2017.3.0557-1405.048. Inarkibo mula sa orihinal noong 2021-04-03. Nakuha noong 2018-05-26.
  12. ↑ Di Maio, Caterina; Scaringi, Gianvito; Vassallo, R (2014-01-01). "Residual strength and creep behaviour on the slip surface of specimens of a landslide in marine origin clay shales: influence of pore fluid composition". Landslides (sa Ingles). 12 (4): 657–667. doi:10.1007/s10346-014-0511-z. S2CID 127489377. Inarkibo mula sa orihinal noong 2021-03-30. Nakuha noong 2018-05-26.
  13. ↑ Fan, Xuanmei; Xu, Qiang; Scaringi, Gianvito; Li, Shu; Peng, Dalei (2017-10-13). "A chemo-mechanical insight into the failure mechanism of frequently occurred landslides in the Loess Plateau, Gansu Province, China". Engineering Geology (sa Ingles). 228: 337–345. Bibcode:2017EngGe.228..337F. doi:10.1016/j.enggeo.2017.09.003. ISSN 0013-7952.
  14. ↑ Fan, Xuanmei; Scaringi, Gianvito; Domènech, Guillem; Yang, Fan; Guo, Xiaojun; Dai, Lanxin; He, Chaoyang; Xu, Qiang; Huang, Runqiu (2019-01-09). "Two multi-temporal datasets that track the enhanced landsliding after the 2008 Wenchuan earthquake". Earth System Science Data (sa Ingles). 11 (1): 35–55. Bibcode:2019ESSD...11...35F. doi:10.5194/essd-11-35-2019. ISSN 1866-3508. Inarkibo mula sa orihinal noong 2020-03-04. Nakuha noong 2019-01-09.
  15. ↑ Fan, Xuanmei; Xu, Qiang; Scaringi, Gianvito (2018-01-26). "Brief communication: Post-seismic landslides, the tough lesson of a catastrophe". Natural Hazards and Earth System Sciences (sa Ingles). 18 (1): 397–403. Bibcode:2018NHESS..18..397F. doi:10.5194/nhess-18-397-2018. ISSN 1561-8633.
  16. ↑ Watt, Sebastian F.L.; Talling, Peter J.; Hunt, James E. (2014). "New Insights into the Emplacement Dynamics of Volcanic Island Landslides". Oceanography (sa Ingles). 27 (2): 46–57. Bibcode:2014Ocgpy..27b..46W. doi:10.5670/oceanog.2014.39. ISSN 1042-8275. JSTOR 24862154. S2CID 55516702.
  17. ↑ Di Maio, C.; Scaringi, G. (2016-01-18). "Shear displacements induced by decrease in pore solution concentration on a pre-existing slip surface". Engineering Geology (sa Ingles). 200: 1–9. Bibcode:2016EngGe.200....1D. doi:10.1016/j.enggeo.2015.11.007. ISSN 0013-7952.
  18. ↑ Scaringi, Gianvito; Loche, Marco (2022-03-15). "A thermo-hydro-mechanical approach to soil slope stability under climate change". Geomorphology (sa Ingles). 401 108108. Bibcode:2022Geomo.40108108S. doi:10.1016/j.geomorph.2022.108108. ISSN 0169-555X. S2CID 245941223.
  19. ↑ Shibasaki, Tatsuya; Matsuura, Sumio; Okamoto, Takashi (2016-07-16). "Experimental evidence for shallow, slow-moving landslides activated by a decrease in ground temperature: Landslides Affected by Ground Temperature". Geophysical Research Letters (sa Ingles). 43 (13): 6975–6984. doi:10.1002/2016GL069604. S2CID 132940118.
  20. ↑ Laimer, Hans Jörg (2017-05-18). "Anthropogenically induced landslides – A challenge for railway infrastructure in mountainous regions". Engineering Geology (sa Ingles). 222: 92–101. Bibcode:2017EngGe.222...92L. doi:10.1016/j.enggeo.2017.03.015. ISSN 0013-7952.
  21. ↑ Fan, Xuanmei; Xu, Qiang; Scaringi, Gianvito (2018-10-24). "The "long" runout rock avalanche in Pusa, China, on 28 August 2017: a preliminary report". Landslides (sa Ingles). 16: 139–154. doi:10.1007/s10346-018-1084-z. ISSN 1612-5118. S2CID 133852769.
Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pagguho_ng_lupa&oldid=2193733"