Pumunta sa nilalaman

Anito

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
(Idinirekta mula sa Anito at diwata)
Mga Igorot na bulul na naglalarawan ng mga espiritu ng ninuno (s. 1900)

Ang anito, o anitu, ay tumutukoy sa mga inukit na pigurang kahugis-tao na gawa sa kahoy, bato, o garing,[1] na kumakatawan sa mga kaluluwa ng mga ninuno[2] na sinasamba bilang mga diyos-diyosan ng tahanan na nagbibigay-sangga.[3][4] Tumutukoy rin ito sa mga kaluluwa ng ninuno, mga demonyo at masasamang kaluluwa.[5][6]

Anito ang tawag sa mga inukit at rebulto na mala-tao, ang tao-tao, na gawa sa kahoy, bato, o garing, na kinakatawan ang mga kaluluwang ito.[1][2].[7]

Ang pangalang Anito ay nagmula sa Ani (na nangangahulugang “peri-espiritu,” anino, o kalahating-espirituwal na kaluluwa) at mula sa haniu (Sanskrit: “patay,” ibig sabihin, kaluluwa ng yumao).[8] Ang paniniwala sa anito ay tinutukoy minsan bilang Anitismo sa mga akdang pang-agham (Espanyol: anitismo o anitería).[2] Bagama’t hindi na ito ginagamit sa kasalukuyan, ito ay isang paniniwalang Tagalog bago dumating ang mga kolonisador isang tuloy-tuloy na pagtawag at pagpupuri sa mga anito, ang mga kaluluwa o espiritu ng kanilang mga ninuno. Mula sa orihinal nitong kahulugan na "espiritu ng ninuno." [9]

Ang Anito, o Anitu sa mitolohiyang Pilipino, ay tumutukoy sa mga kaluluwa ng mga ninuno, kaluluwa ng mga yumao, masasamang kaluluwa,[5][10] at mga kahoy na idolo na kumakatawan o nagsisilbing tahanan ng mga ito. Sa kabilang banda, sa konteksto ng katutubong pananampalataya, ang Anito ay may mas malawak na kahulugan. Tumutukoy ito sa mga espiritu ng ninuno,[5] na sinasamba sa katutubong relihiyon ng mga Pilipino mula noong panahon bago dumating ang mga kolonyalista hanggang sa kasalukuyan. Ang partikular na interpretasyon ng kataga ay nagkakaiba-iba depende sa pangkat etniko.[1][11][12]


Tumutukoy ang pag-anito o pag-aanito sa pakikipag-usap sa mga kaluluwa, at sa mga kaluluwa ng yumao[1] na kadalasang sinasamahan ng mga ritwal o pagdiriwang, kung saan umaakto ang isang katalonan (Bisaya: babaylan) bilang isang medyum o tagapamagitan upang makipag-usap ng diretso sa mga espiritu. Pag-diwata o paniniwata ang pagpupugay sa mga kaluluwa ng kalikasan, mga bathala, at mga diwata.[1][13][14]

Tinutukoy minsan ang paniniwala sa anito bilang anitismo (Kastila: anitismo o aniteria) sa panitikang pang-iskolar.[2] Ang paniniwala sa "anito" ay minsang tinatawag na Anitismo sa mga akdang pang-agham na literal na nangangahulugang paggalang sa mga espiritu ng mga yumao.[15][16][17] Ang salitang anitismo o pagsamba sa mga ninuno mula sa anyong Hispano-Filipino na anitismo,[18] bagama't hindi na ginagamit sa kasalukuyan, ay isang sistemang paniniwala ng mga Tagalog bago dumating ang mga kolonisador, isang patuloy na pag-anyaya at pagsamba sa mga anito, ang mga kaluluwa o espiritu ng kanilang mga ninuno. Mula sa orihinal na kahulugang "espiritu ng mga ninuno".[19]

Ang mga sinaunang Tagalog ay naniniwala sa Anito, mga espiritu o kaluluwa ng kanilang mga ninuno. Iginagalang at sinasamba nila ang mga ito sa araw-araw, lalo na ang mga espiritu ng mga magulang at mga lolo’t lola na pumanaw na. Ang mga espiritu ng ninuno ay kadalasang inilalarawan gamit ang maliliit na idolo na itinatago sa mga bahay, minsan ay yari sa ginto at hugis hayop tulad ng buwaya.[20][21]Ang mga anito ay hindi lamang mula sa bahay. Mayroon ding mga anito na pinaniniwalaang naninirahan sa mga bundok, kagubatan, at mga palayan. Karaniwan, ito ay mga kaluluwa ng mga sinaunang mandirigma o mga naunang naninirahan sa lupaing iyon. Naniniwala ang mga Tagalog na ang mga kaluluwang ito ay maaring magbigay sangga o magdulot ng kapahamakan, kaya’t iginagalang nila ito.[20][21][22][23]Hindi tulad ng ibang kalapit na kagawian na sumasamba sa maraming diyos at espiritu nang hindi gumagawa ng mga idolo, ang mga Tagalog ay gumawa lamang ng pisikal na representasyon para sa ilang mga anito, karaniwan ang mga kaugnay sa sambahayan. Iba’t ibang ibayo at pangkat ang may kani-kaniyang pangalan para sa mga kaluluwa. Habang tinatawag ng mga Tagalog itong anito, may ibang pangalan din tulad ng nitu, aitu, o hantu. Ipinapakita nito kung gaano kalaganap at kalalim ang paniniwala sa mga kaluluwa ng ninuno sa buong Timog-Silangang Asya.[20][24][25]

Mga bathala sa sinaunang katutubong paniniwala sa mga pangkat-etniko

Tagalog: Ang mga katutubong relihiyon sa Pilipinas ay ang mga sinaunang paniniwala at kaugalian ng iba’t ibang etnikong grupo sa bansa. Karamihan sa kanila ay naniniwala sa animismo, kung saan pinaniniwalaan na ang lahat ng bagay tao, hayop, halaman, at kalikasan ay may diwa, kaluluwa, o espiritu.[26] [27][28][13]

Sa mga relihiyong ito, may dalawang pangunahing uri ng espiritu:

Diwata – ito ang tawag sa mga bathala, diyos, at mga espiritu ng kalikasan.

Anito – ito naman ang mga kahoy na estatwa at espiritu o kaluluwa ng mga yumao, lalo na ng mga bayani at ninuno.

Karaniwan, ang mga kwento at aral ng mga katutubong relihiyon ay ipinapasa sa pamamagitan ng pasalita o mga kuwentong binibigkas at isinasaulo ng matatanda at ipinamamana sa kabataan. Subalit, may mga pangkat na nagsusulat din ng kanilang paniniwala sa mga dahon, kawayan, at iba pang materyales gamit ang lokal na sistema ng pagsulat gaya ng matatalim na bakal.[26] [27] [28] [13]


Mga kaluluwa

Ang tapayang libingan ng Manunggul mula sa mga yungib ng Tabon sa Palawan ay nagpapakita ng isang kaluluwa at isang espiritung gabay na naglalakbay patungo sa daigdig ng mga espiritu gamit ang bangka (c. 890–710 BCE)
mga kahoy na anito binenenta sa isla ng Siquijor

Ang mga sinaunang Pilipino ay animistiko. Naniniwala sila na ang lahat ng bagay ay may espiritu—mula sa mga bato at puno hanggang sa mga hayop, tao, at likas na mga pangyayari.[29] Ang mga espiritung ito ay sama-samang tinatawag na diwa at sa mga kaluluwa ng mga namatay na tinatawag na anito, na nagmula sa Proto-Malayo-Polynesian qanitu at Proto-Austronesian qaNiCu ("espiritu ng namatay"). Mayroon itong mga katumbas sa iba pang kultura ng mga Austronesian, tulad ng aniti sa Micronesia, hantu o antu sa Malaysia at Indonesia, nitu sa Nage, at atua at aitu sa Polynesia. Mayroon ding kaugnay na termino sa Tao (anito), Taivoan (alid), Seediq at Atayal (utux), Bunun (hanitu o hanidu), at Tsou (hicu) sa mga katutubong pangkat sa Taiwan.[30][31] Ang anito ay maaaring mahati sa dalawang pangunahing kategorya: ang mga espiritu ng mga ninuno (anito ninuno) at ang mga diyos at espiritu ng kalikasan (diwata).[5][32][33]

Anito – Mga kaluluwa ng ninuno

Igorot hipagmga anitong ninuno, mga espirtu ng mandirigma (c. 1900)
Ifugao hogang sa Banaue Rice Terraces, Anitong tanod na gawa sa Tibanglan o tree fern ang pinatuyong balat nito nilalagay sa mga daan tanda ng prokesyon

Ang ninunò ("anito ninuno") ay maaaring espiritu ng tunay na mga ninuno, mga bayani ng kultura, o pangkalahatang mga espiritu ng tagapangalaga ng isang pamilya. Naniniwala ang mga sinaunang Pilipino na kapag namatay ang isang tao, ang kanyang "malayang" kaluluwa (Bisaya: kalag; Tagalog: kaluluwa) ay naglalakbay patungo sa daigdig ng mga espiritu, kadalasang tinatawid ang isang karagatan gamit ang bangka (bangka o baloto).[5][34][35]

Ang Pag-anito o Pag-aanito ay kapag nakikipag-usap ang mga babaylan sa mga espiritu ng mga patay at mga espiritu ng ninuno,  at maging sa mga masasamang espiritu[5][36][37]

Naniniwala ang mga sinaunang Tagalog sa anito, ang mga espiritu o kaluluwa ng kanilang mga ninuno. Iginagalang at sinasamba nila ang mga ito sa pang-araw-araw na buhay, lalo na ang mga espiritu ng mga magulang at mga lolo at lola na pumanaw na. Ang mga espiritu ng mga ninuno ay kadalasang nirepresenta ng maliliit na idolo na inilalagay sa mga tahanan, minsan gawa sa ginto at may anyo ng mga hayop, tulad ng mga buwaya.[20][38]Ang mga anito ay hindi lamang matatagpuan sa bahay. Ang ilan ay pinaniniwalaang naninirahan sa mga bundok, kagubatan, at mga palayan. Kadalasan, ang mga ito ay mga kaluluwa ng mga sinaunang mandirigma o mga naunang naninirahan sa lupaing iyon. Naniniwala ang mga Tagalog na ang mga espiritung ito ay maaaring magbigay proteksyon o magdulot ng pinsala, kaya't sila ay itinuturing na may respeto.[20][22][39][40] Hindi tulad ng ibang mga katabing kultura na sumasamba sa maraming diyos at espiritu nang hindi gumagawa ng mga idolo, ang mga Tagalog ay gumagawa lamang ng mga pisikal na representasyon para sa ilang mga anito na may kaugnayan sa sambahayan. Ang iba't ibang mga rehiyon at tribo ay may kani-kaniyang mga pangalan para sa mga espiritung ito. Habang tinatawag ng mga Tagalog silang anito, may mga ibang pangalan tulad ng nitu, aitu, o hantu. Ipinapakita nito kung gaano kalaganap at kalalim ang paniniwala sa mga espiritu ng mga ninuno sa buong Timog-Silangang Asya.[20][24][25]

Anito - Mga diyos-diyosan at masasamang kaluluwa

Sa paniniwalang Pilipino lalo sa makabagong panahon, may mga anito na itinuturing na huwad na diyos, o diyos-diyosan o masasamang espiritu. Kabilang sila sa mga kilalang aswang, yawa, o mangalo sa Tagalog at Visayas. Hindi tulad ng ibang diwata o ninuno na maaaring payapain ng alay, ang mga ito ay lubos na malupit at hindi maaaring kausapin o sambahin. Sa halip, sila ay itinataboy, pinalalayas, o pinupuksa.[41][1][2][41][42][43][44]

Anito at ang daigdig ng mga kaluluwa

Sa iba’t ibang pangkat-etniko, maraming iba’t ibang lokasyon sa daigdig ng mga espiritu. Ang patutunguhan ng isang kaluluwa ay maaaring nakabatay sa paraan ng pagkamatay, edad, o ugali noong nabubuhay pa. Bago dumating ang Kristiyanismo at Islam, walang konsepto ng langit o impiyerno. Sa halip, ang daigdig ng espiritu ay isang ibang dimensyon na kasabay na umiiral ng materyal na mundo. Ang mga kaluluwa ay muling nagsasama-sama sa kanilang mga yumaong kamag-anak at namumuhay na parang normal sa daigdig ng mga espiritu.[45]

Sa ilang paniniwala, ang masasamang kaluluwa ay kailangang dumaan muna sa paglilinis bago sila makapasok sa isang partikular na kaharian ng espiritu. Sa kalaunan, ang mga kaluluwa ay muling isinisilang matapos ang isang tiyak na panahon sa daigdig ng espiritu.[46][47] Sa ilang kultura, tulad ng sa mga Kalinga, ang pagkakaroon ng batok (tattoo) ay isang rekisito upang matanggap ng mga ninuno ang isang kaluluwa sa kanilang kaharian. Sa iba pang kultura, ang mga tattoo ay nagsisilbing liwanag at gabay sa kanilang paglalakbay patungo sa kabilang buhay.[48]

Ugnayan ng daigdig ng kaluluwa at materyal na daigdig

Ang mga espiritu ng ninuno ay may kakayahang makaapekto sa mundo ng mga buhay, at ang mundo ng mga buhay ay maaari ring makaapekto sa kanila.[49] Ang pag-anito ay isang ritwal upang tumawag sa mabubuting espiritu ng ninuno para sa proteksyon, paggabay (kalara o kalda), o payo. [50]Ang mga espiritu ng ninuno na nagsisilbing tagapamagitan sa mga diyos ay tinatawag na pintakasi o pitulon. Samantala, ang mga masamang espiritu ng mga namatay ay maaaring magpakita bilang mga multo (mantiw) na nagdadala ng kapahamakan sa mga buhay. Maaaring gamitin ang pag-anito upang payapain o palayasin sila.[5]Mahalaga rin ang mga espiritu ng ninuno sa panahon ng pagkakasakit o pagkamatay, dahil sila ang inaakalang tumatawag sa kaluluwa patungo sa kabilang buhay, gumagabay sa kaluluwa sa paglalakbay nito, o sumasalubong sa pagdating nito sa daigdig ng espiritu.[51]

Diwata - Mga Espiritu ng Kalikasan at mga bathala o diyos

Tagno ng Diwata Agusan image (900–950 AD) nadiskubre noong 1917 sa pang pang ng ilog Wawa Esperanza, Agusan del Sur, Mindanao. Ginagalang ng mga tao bilang imahe ng Diwata, ngayon ito ay nasa the American Field Museum

Sa ilang pangkat-etniko, ang mga espiritung at bathala ay tinatawag na diwata. Ang mga espiritung ito ay maaaring:

  1. Mga simpleng espiritu na nagbabantay sa isang bagay, halaman, hayop, o lugar,[5][52]
  2. Mga diyos na kumakatawan sa mga abstract na konsepto o natural na phenomena,[5][53]
  3. Mga diyos na kabilang sa isang pangkat ng mga bathala o diyos (pantheon).[54][55]

Ang mga diwata ay tinatawag din sa iba’t ibang pangalan tulad ng dewatu, divata, duwata, ruwata, dewa, dwata, at diya sa iba't ibang wikang Pilipino. Ang salitang diwa sa Tagalog (ibig sabihin, "espiritu" o "diwa") ay nagmula sa Sanskrit na devata (देवता) o devá (देव), na nangangahulugang "diyos" o "taga-langit". Ang pangalan ng diwata ay dulot ng pagsasanib ng paniniwalang Hindu-Budista sa pamamagitan ng hindi direktang ugnayan ng Pilipinas sa Timog Asya sa pamamagitan ng Srivijaya at Majapahit.[5][56]

Gayunpaman, nagkakaiba-iba kung anong mga nilalang ang itinuturing na diwata depende sa pangkat-etniko. Sa ilang pangkat-etniko tulad ng B'laan, Cuyonon Visayan, at Tagalog, ang Diwata ay tumutukoy sa kataas-taasang diyos sa kanilang pantheon, kaya may iba’t ibang katawagan para sa mga espiritung hindi tao.[5][11][56]

Ang mga Diwata Sa mitolohiya ng Pilipinas ay tumutukoy sa mga diwata, mga espiritu ng kalikasan, mga nilalang sa langit, at mga mitolohikal na bathala. Sa katutubong relihiyon, partikular itong tumutukoy sa mga celestial na nilalang at mga espiritu ng kalikasan na hindi kailanman naging tao. Ang mga espiritung ito ay maaaring mula sa mga tagapag-alaga ng mga bagay, halaman, o hayop hanggang sa mga diyos na kumakatawan sa mga natural na puwersa, abstract na konsepto, o kahit na mga diyos sa isang pantheon[57][58] Ang Pag-Diwata o Paniniwata ay isang ritwal na nagbibigay ng papuri, pagsamba at pagsamba sa mga diyos at espiritu ng kalikasan. [5]

Ang iba pang uri ng mga espiritu ay ang mga na espiritu na malayang gumalaw sa mundo ng mga tao at espiritu. Sila ay maaaring magpakita sa anyo ng hayop (karaniwan bilang mga ibon) o anyong tao, may kasarian, at may sariling pangalan. Sila ay kahawig ng mga diwata at mga engkantada sa alamat ng Europa.[59]Ito ang pinaka-karaniwang uri ng mga espiritung nagiging abyan (mga gabay na espiritu ng babaylan), dahil sila ang pinaka-"palakaibigan" at maaaring magkaroon ng interes sa mga gawain ng tao. Sa makabagong alamat ng Pilipinas, kadalasan silang tinatawag na engkantada o engkantado (mula sa Kastilang encanto).[60]

Anito - Mga Masamang Espiritu

Ang mga masasamang anito o mga diyos.dyosan ay klase ng masasamang espiritu o demonyo, pati na rin mga supernatural na nilalang, na karaniwang kilala bilang aswang, yawa, o mangalo (o mangalok, mangangalek, o magalo) sa mga Tagalog at Bisaya. Maraming uri ng aswang na may partikular na kakayahan, ugali, o hitsura. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang sigbin, wakwak, tiyanak, at manananggal.May mga anitong naiiba sapagkat hindi sila maaaring lapitan gamit ang mga alay at sila ay walang awa. Karamihan sa mga gawain na kaugnay sa kanila ay upang itaboy sila, paalisin, o sirain sila. Hindi sila tinutukoy ni hindi rin sinasamba sa mga seremonyang relihiyoso.[1][2][41][42][43][44]

Mga banal na bagay at dambana

Mga anitong kahoy – mga inukit ma tao-tao

15th century bulul may hawak na pamahan (mangkok pang seremonya) sa Louvre Museum
Anitong kahoy o Bulol na mga imahe ng ninuno Bontoc, Mountain Province, Philippines

Sa pangkalahatang Anito ang tawag sa ano mang estatwang kahoy na kumakatawan sa mga yumao, ninuno at kaanak na mga namatay[5][61][62] Maeaming ibang katawagan sa mga estawang kahoy at ang mga espiritu ng ninuno na karaniwang kinakatawan ng mga inukit na estatwa. Ang mga ito ay kilala bilang taotao ("maliit na tao"; tinatawag ding taotaohan, latawo, tinatao, o tatao), bata-bata ("munting bata"), ladaw ("larawan" o "anyo"; tinatawag ding laraw, ladawang, lagdong, o larawan), at likha ("nilikha"; tinatawag ding likhak) sa karamihan ng Pilipinas.[5][63][64] Iba pang pangalan ng mga estatwang ito sa iba't ibang pangkat-etniko ay:

  • Anito Pangkalahatang tawag sa mga estawang kahoy na kumakatawan sa mga ninuno
  • Bulul (tinatawag ding bulol o bul-ul) sa mga Ifugao
  • Tinagtaggu (tinatawag ding tinattaggu) sa mga Kankanaey at Tuwali Ifugao
  • Lablabbon sa mga Itneg
  • Manaug sa mga Lumad
  • Tagno sa mga Bikolano

Sa mga Tagalog, ang taotao ay minsan ding tinatawag na lambana (katunog ng dambana o "altar" o "sagradong lugar"), na mula sa kung saan sila karaniwang inilalagay.[65] Ang Anito o taotao ay karaniwang payak at magaspang na inukit na estatwa na gawa sa kahoy, bato, o garing. May ilang Anito (taotao) na natagpuan ng mga Espanyol na yari sa mahahalagang metal o may palamuti ng ginto at alahas, ngunit ito ay napakabihira. [66]Halos lahat ng taotao ay inilalarawan sa posisyong nakaupo nang nakadekwatro ang mga kamay sa tuhod, na kahawig ng posisyong pang-sanggol, pang-araw-araw na paraan ng pakikipag-usap, at paraan ng pag-aayos ng katawan ng mga sinaunang Pilipino sa oras ng kamatayan. Gayunpaman, may ilang estatwa na nakatayo o ipinapakita na gumagawa ng pang-araw-araw na gawain tulad ng pagsayaw, pagbayo ng palay, o pagpapasuso ng sanggol.[67][68] Sa napakabihirang pagkakataon, ang mga diwata ay maaaring ipakita bilang lambana sa anyong tao, bilang mga lambana o maalamat na nilalang, o bilang mga hayop.[69][70] Kabilang dito ang isang natatanging uri ng estatwa na tinatawag na hipag sa mga Igorot, na kumakatawan sa mga diyos ng digmaan, pati na rin ang kinabigat (mga inukit na poste ng bahay) at hogang (mga inukit na poste mula sa tree fern na ginagamit bilang palatandaan ng hangganan at panangga laban sa kapahamakan).[70]

Mga Dambana, Altar, at Sagradong Lugar

Pinaniniwalaang naninirahan ang mga diwata sa 400-taong gulang na puno ng balete sa Lazi, Siquijor, na may natural na bukal sa pagitan ng mga ugat nito. [5]Ang mga sinaunang Pilipino, pati na rin ang mga Pilipinong patuloy na sumusunod sa katutubong relihiyon ng Pilipinas, ay karaniwang walang tinatawag na "templo" ng pagsamba sa paraang kilala sa ibang kultura. Gayunpaman, mayroon silang mga sagradong dambana, na tinatawag ding bahay ng espiritu.[71] Ang mga dambanang ito ay maaaring iba-iba ang laki—mula sa maliliit na platapormang may bubong, hanggang sa mga estrukturang kahawig ng isang maliit na bahay (ngunit walang dingding), at maging mga dambanang kahawig ng pagoda, lalo na sa timog, kung saan ang mga sinaunang moske ay ginaya rin sa ganitong disenyo.[72] Ang mga dambanang ito ay may iba't ibang tawag depende sa pangkat-etniko. Maaari rin silang magsilbing imbakan ng mga taotao at kabaong ng mga ninuno. Sa mga Bikolano, ang mga taotao ay iniingatan sa loob ng mga sagradong kuweba na tinatawag na moog.[73]

Paggamit sa ibang pangkat-etniko

diwata (hango mula sa Sanskrit na devata देवता; [74] ) Tradisyunal na ginagamit ang katawagan para sa diyos at diyosa sa mga rehiyon ng Kabisayaan, Palawan, at Mindanao, samantalang anito ang ginagamit kapag sinasalarawan ang engkanto sa Luzon. Parehong katawagan ang ginagamit sa Bikol, Marinduque, Romblon, at Mindoro, na pinapahiwatig ang walang pinapanigang lugar para sa dalawang katawagan.



Anito sa Mitolohiyang Pilipino

Ang Anito sa Mitolohiyang Pilipino ay tumutukoy sa mga Espiritu o kaluluwa Ng mga Ninuno o yumao at ang mga tao-taong kahoy. Ang Anito ay madalas na kinakatawan sa pamamagitan ng mga kahoy na ukit o hulmang tao na nagsisilbing pisikal na representasyon ng mga espiritu.[75][76]

Diwata sa Mitolohiyang Pilipino

Sa mitolohiyang Pilipino, ang isang diwata (hango mula sa Sanskrit na devata देवता; [74] ay isang uri ng espiritu ang iba ay diyos at diyosa. Nagkaroon ng pagbabago sa kahulugan ng "diwata" sa paglipas ng panahon, lalo na nang maisama ito sa mitolohiya ng mga sinaunang Pilipino. Sa mitolohiyang Filipino, ang diwata ay mga makapangyarihang espiritu o diyos na nauugnay sa kalikasan. Sila ay itinuturing na mga tagapangalaga ng likas na yaman tulad ng kagubatan, bundok, ilog, at mga halaman. Kilala sila sa kanilang kagandahan at kabutihan, ngunit maaari rin silang magparusa sa mga taong hindi rumerespeto o naninira sa kalikasan. Madalas silang inilalarawan bilang mga ubod-gandang babae o di kaya ay magandang lalaki na may kakayahang magbigay ng proteksyon at biyaya.[77]

Sa mga kwento at alamat ng rehiyon ng Luzon, kadalasang nauugnay ang diwata sa lambana. Ang pagsasama ng diwata at lambana sa mga kwentong-bayan ng Luzon ay nagmumula sa kanilang mga pinagsasaluhang katangian bilang mga espiritu ng kalikasan, mga adaptasyon sa kultura, mga impluwensya ng kasaysayan ng kolonyalismo, at ang kanilang mga papel sa mga kwentong may aral. Sama-sama, pinayayaman nila ang sining ng mitolohiyang Pilipino at nagsisilbing mahalagang paalala ng malalim na koneksyon sa pagitan ng mga tao at ng kanilang likas na kapaligiran.[78][79]

Lambana sa Mitolohiyang Pilipino

Sa mitolohiyang Pilipino, ang lambana ay isang uri ng kaluluwa ng kalikasan o munting diwata, madalas inilalarawan bilang maliit na nilalang na may pakpak, katulad ng mga engkanto sa Kanlurang mitolohiya. Karaniwang nauugnay ang mga lambana sa kalikasan at itinuturing na mga tagapangalaga ng mga kagubatan, ilog, halaman, at mga hayop. Pinaniniwalaan din silang nagtataglay ng mahika at kagandahan ng kalikasan at maaaring magbigay ng biyaya o parusa depende sa pagtrato ng mga tao sa kalikasan.[80]

Ang konsepto ng lambana ay may pagkakatulad sa diwata, bagamat ang lambana ay karaniwang itinuturing na mas maliit at mas maselan, habang ang diwata naman ay kadalasang inilalarawan bilang mas makapangyarihang mga nilalang. Pareho silang tagapangalaga ng kalikasan, at ang kanilang mga kwento ay nagpapakita ng pagpapahalaga at respeto ng sinaunang kulturang Pilipino sa kalikasan.[80][81]

Makabago at kasalukuyang pananaw sa Diwata at Anito

Ang Diwata sa mitolohiyang Pilipino ay tumutukoy sa mga diwata, lambana, kaluluwa ng kalikasan, nilalang sa kalangitan, at mga diyos sa mitolohiya. Sa katutubong pananampalataya, ang katagang ito ay partikular na naglalarawan ng mga nilalang sa kalangitan at kaluluwa ng kalikasan na hindi kailanman naging tao. Ang Diwata ay maaring sumaklaw sa mga kaluluwa ng mga bagay, halaman, o hayop, hanggang sa mga diyos na kumakatawan sa mga sagupa ng kalikasan o di-tuwirang kabatiran, at maging sa mga dyos at dyosa ng isang panteon.[82][83][84] Ang makabagong pagkaunawa ng mga Pilipino sa diwata ay sumasaklaw sa mga kahulugan tulad ng musa, engkantada, nimpa, pati narin dyos, o dyosa. [85][86] Ang salitang ito ay pinaniniwalaang nagmula sa salitang Sanskrit na devata (dyos o dyosa). [87] Ang mga diwata sa mga alamat at mitolohiya ay madalas na iniuugnay at o isinasabay sa mga fairy na tinatawag na lambana. [88][89][90] Sa makabagong Tagalog, ang "diwata" ay nangangahulugang ada at musa. Tumutukoy ito partikular sa mga espiritu ng kalikasan na may pambihirang kagandahan, tulad ni Maria Makiling. [91][92] Ang katagang Anito na karaniwang nauunawaan ngayon bilang tumutukoy sa mga inukit na kahoy, [93] mga espiritu ng mga ninuno o espiritu ng mga patay ay maaring nagmula sa proto-Malayo-Polynesian na qanitu at proto-Austronesian na qanicu, na parehong nangangahulugang kaluluwa ng mga ninuno. [94] kaluluwa ng mga patay, masasamang espiritu at ang mga kahoy na idolo na kumakatawan sa kanila. [95][96][97]

Ang Anito, o Anitu sa mitolohiyang Pilipino, ay tumutukoy sa mga kaluluwa ng mga ninuno, kaluluwa ng mga yumao, masasamang kaluluwa,[5][98] at mga kahoy na idolo na kumakatawan o nagsisilbing tahanan ng mga ito. Sa kabilang banda, sa konteksto ng katutubong pananampalataya, ang Anito ay may mas malawak na kahulugan. Tumutukoy ito sa mga espiritu ng ninuno,[5] na sinasamba sa katutubong relihiyon ng mga Pilipino mula noong panahon bago dumating ang mga kolonyalista hanggang sa kasalukuyan. Ang partikular na interpretasyon ng kataga ay nagkakaiba-iba depende sa pangkat etniko.[1][11][99]

Sining

Pelikula at telebisyon

  • Amaya, isang makasaysayang serye sa telebisyon tungkol sa prekolonyal na Pilipinas. Ipinapakita rito ang mga diwata bilang mga diyosa.[100]
  • Sugo, ay isang Philippine television drama na serye ng aksyon at pantasya na nagpapakita ng mga anito bilang masasamang ninuno at kalahating diyos.[101]
  • Super Ma'am (pandaigdigang pamagat: My Teacher, My Hero) ay isang Philippine television drama aksiyon pantasya na serye na tampok ang isang diwata na dating diyosa na naging engkantada at tagapaggabay ng pangunahing tauhan.
  • Ang Juan dela Cruz (TV series) ay nagpapakita ng anito bilang masamang diyos at ang mga diwata bilang mabubuting engkantada.
  • Diwata (1987), isang pelikulang idinirek ni Tata Esteban at isinulat ni Rei Nicandro, ay nagpapakita ng mahiwagang buhay ng mga diyos. Gumanap si Olga Miranda bilang pangunahing tauhan, kasama sina Lala Montelibano, Dick Israel at George Estregan.[102]
  • Halimaw sa Banga (1986), isang pelikulang katatakutan batay sa seryeng komiks na may parehong pamagat, ay tampok ang isang babaylan na pinatay sa isang ritwal at isinilid sa banga na naging masamang anito na pumapatay ng tao. [103]
  • Encantadia at Mulawin, dalawang serye sa telebisyon (may mga adaptasyong pelikula) sa iisang uniberso na nagpapakita ng mga diwata bilang isang lahi ng mga engkantada at supernatural na nilalang na naninirahan sa Encantadia, isang dimensyong lampas sa mundo ng tao.[104]
  • Faraway (2014), isang independent film na tumatalakay sa isang babae at ang kaniyang paghahanap sa tribong Diwata.[105]
  • Indio, isang serye sa telebisyon kung saan ang pangunahing tauhan ay anak ng isang mortal na lalaki at isang babaeng diwata.[106]
  • Okay Ka, Fairy Ko!, isang pantasyang serye sa telebisyon na komedyang situwasyonal (may mga adaptasyong pelikula) tungkol sa isang mortal na lalaki na napangasawa ang prinsesa ng mga engkantada – isang diwata.[107]
  • One Day Isang Araw, isang pantasyang antolohiya sa telebisyon ay tampok ang isang episode na pinamagatang *Ang Huling Diwata*, tungkol sa isang diyosang naging engkantada at tagapangalaga ng isang lawa.[108]
  • Elemento, isang dokudramang antolohiya sa telebisyon na tumatalakay sa isang diwata ng ilog na isinumpa dahil sa pag-ibig sa isang mortal na lalaki.[109]
  • Wansapanataym, isang pantasyang antolohiya sa telebisyon, ay tampok sa isang episode na pinamagatang *Enchanted Trees* ang mga diwata bilang mga engkantada at tagapangalaga ng mga puno.[110]

Panitikan

  • Isa sa mga pangunahing tauhan sa dulang Speech & Debate na isinulat ni Stephen Karam ay isang babaeng may lahing Pilipino na nagngangalang Diwata.
  • Nagpakilala ang Marvel Comics ng mga "Diwatas" bilang isang panteon ng mga diyos na kahalintulad ng mga Asgardian at Olympian. Kabilang dito sina Aman Sinaya, Amihan, Anitun, Apo Laki, Aswang, Bathala, Mayari, at Tala.[111]

Musika

Iskultura

Isa sa mga iskultura ng Anito ni Pambansang Alagad ng Sining Arturo Luz sa The Courtyard ng Philippine International Convention Center

Pista

Isang tagapalabas na gumaganap bilang babaylan sa 2015 Babaylan Festival ng Bago, Negros Occidental


Mga sanggunian

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 William Henry Scott (1994). Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society (sa Ingles). Quezon City: Ateneo de Manila University Press. ISBN 978-9715501354.
  2. 1 2 3 4 5 6 Stephen K. Hislop (1971). "Anitism: a survey of religious beliefs native to the Philippines" (PDF). Asian Studies. 9 (2): 144–156. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong July 7, 2018. Nakuha noong May 10, 2018. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= at |archive-date= (); line feed karakter in |access-date= at position 4 (); line feed karakter in |archive-date= at position 5 () Maling banggit (Invalid na <ref> tag; maraming beses na binigyang-kahulugan ang pangalang "hislop" na may iba't ibang nilalaman); $2
  3. ↑ "anito - Definition of anito | Is anito a word in the scrabble dictionary?". www.freescrabbledictionary.com. Nakuha noong 2025-02-12.
  4. ↑ "anito — definition, examples, related words and more at Wordnik". Wordnik.com. Nakuha noong 2025-02-12.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Scott, William Henry (1994). Barangay: sixteenth-century Philippine culture and society. Quezon City, Manila, Philippines: Ateneo de Manila University Press. ISBN 978-971-550-135-4.
  6. ↑ "CROWN-PRINCE RETRIEVED: LIFE AT CUSTRIN NOVEMBER 1730-FEBRUARY 1732", The Works of Thomas Carlyle, Cambridge University Press, pp. 342–406, 2010-11-11, nakuha noong 2025-03-16
  7. ↑ Guillermo, Artemio R. (2012). Historical Dictionary of the Philippines (sa Ingles). Scarecrow Press. p. 140. ISBN 9780810872462.
  8. ↑ Demeterio III, Feorillo Petronilo (2012). "Don Isabelo de los Reyes (1864-1938): forerunner of Filipino Theology". Philippiniana Sacra. 47 (142): 883–916. doi:10.55997/ps3004xlvii142a3. ISSN 0115-9577.
  9. ↑ "Hislop, Stephen (1817–1863)", Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2018-02-06, nakuha noong 2025-02-16
  10. ↑ "CROWN-PRINCE RETRIEVED: LIFE AT CUSTRIN NOVEMBER 1730-FEBRUARY 1732", The Works of Thomas Carlyle, Cambridge University Press, pp. 342–406, 2010-11-11, nakuha noong 2025-03-16
  11. 1 2 3 Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Nakuha noong 2025-01-25.
  12. ↑ Blust, Robert; Trussel, Stephen (2013-12). "The Austronesian Comparative Dictionary: A Work in Progress". Oceanic Linguistics. 52 (2): 493–523. doi:10.1353/ol.2013.0016. ISSN 1527-9421. {{cite journal}}: Check date values in: |date= ()
  13. 1 2 3 Demetrio, Francisco R.; Cordero-Fernando, Gilda; Nakpil-Zialcita, Roberto B.; Feleo, Fernando (1991). The Soul Book: Introduction to Philippine Pagan Religion (sa Ingles). GCF Books, Quezon City. ASIN B007FR4S8G.
  14. ↑ Antonio Sánchez de la Rosa (1895). Diccionario Hispano-Bisaya para las provincias de Samar y Leyte, Volumes 1–2 (sa Ingles). Tipo-Litografia de Chofre y Comp. p. 414.
  15. ↑ Vermander, Benoît (2010-09-15). "Michael Rudolph, Ritual Performances as Authenticating Practices: Cultural representations of Taiwan's aborigines in times of political changes". China Perspectives. 2010 (3). doi:10.4000/chinaperspectives.5323. ISSN 2070-3449.
  16. ↑ "Bonnier, Isidore", Benezit Dictionary of Artists, Oxford University Press, 2011-10-31, doi:10.1093/benz/9780199773787.article.b00022843, nakuha noong 2025-02-11
  17. ↑ Pang, Choong Chee (2008-05-01), "Studying Christianity and doing theology extra ecclesiam in China", Christian Theology in Asia, Cambridge University Press, pp. 89–108, doi:10.1017/cbo9780511803505.006, ISBN 978-0-521-86308-7, nakuha noong 2025-02-11{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  18. ↑ Halili, Maria Arabella. Regulation of Inflammatory Proteins (Tesis). University of Queensland Library.
  19. ↑ "Hislop, Stephen (1817–1863)", Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2018-02-06, nakuha noong 2025-02-16
  20. 1 2 3 4 5 6 Blair, Emma Helen; Robertson, James Alexander; Bourne, Edward Gaylord (1903). The Philippine Islands, 1493–1803. Bol. 5 (1582–1583). The Arthur H. Clark Company. Inarkibo mula sa orihinal noong June 4, 2024. Nakuha noong June 4, 2024.
  21. 1 2 Funk, Leberecht (2014), Musharbash, Yasmine; Presterudstuen, Geir Henning (mga pat.), "Entanglements between Tao People and Anito on Lanyu Island, Taiwan", Monster Anthropology in Australasia and Beyond (sa Ingles), New York: Palgrave Macmillan US, pp. 143–159, doi:10.1057/9781137448651_9, isbn 978-1-349-50129-8,, ISBN 978-1-349-50129-8, nakuha noong 2025-05-06 {{citation}}: Check |doi= value ()CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  22. 1 2 Zaide, Sonia M. (1999). The Philippines: A Unique Nation (ika-2nd (na) labas). Quezon City: All-Nations Publishing Company. p. 69. ISBN 971-642-064-1.
  23. ↑ "The Gods and Goddesses". Philippines Mythology and Folklore. Nakuha noong May 2, 2022.
  24. 1 2 Alvina, C.S. (2001). "Colors and patterns of dreams". Mula sa Oshima, Neal M.; Paterno, Maria Elena (mga pat.). Dreamweavers. Makati City, Philippines: Bookmark. pp. 46–58. ISBN 9715694071.
  25. 1 2 "The Preconquest Filipino Tattoos". Datu Press. January 10, 2018. Inarkibo mula sa orihinal noong Agosto 10, 2021. Nakuha noong August 10, 2021.
  26. 1 2 Almocera, Ruel A., (2005) Popular Filipino Spiritual Beliefs with a proposed Theological Response. in Doing Theology in the Philippines. Suk, John., Ed. Mandaluyong: OMF Literature Inc. Pp 78-98
  27. 1 2 Maggay, Melba Padilla (1999). Filipino Religious Consciousness. Quezon City: Institute for Studies in Asian Church and Culture.
  28. 1 2 Sitoy, T. Valentino Jr. (1985). A history of Christianity in the Philippines Volume 1: The Initial Encounter. Quezon City, Philippines: New Day Publishers. ISBN 9711002558.
  29. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Nakuha noong 2025-03-16.
  30. ↑ Apostol, Virgil Mayor (2012). Way of the Ancient Healer: Sacred Teachings from the Philippine Ancestral Traditions. Berkeley: North Atlantic Books. ISBN 978-1-58394-597-1.
  31. ↑ Baldick, Julian (2013). Ancient religions of the Austronesian world: from Australasia to Taiwan. International library of ethnicity, identity and culture. London New York: I.B. Tauris. ISBN 978-0-85773-357-3.
  32. ↑ Funk, Leberecht (2014), Musharbash, Yasmine; Presterudstuen, Geir Henning (mga pat.), "Entanglements between Tao People and Anito on Lanyu Island, Taiwan", Monster Anthropology in Australasia and Beyond (sa Ingles), New York: Palgrave Macmillan US, pp. 143–159, doi:10.1057/9781137448651_9. isbn 9781137448651., ISBN 978-1-349-50129-8, nakuha noong 2025-03-16 {{citation}}: Check |doi= value ()CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  33. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Nakuha noong 2025-03-16.
  34. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Nakuha noong 2025-03-16.
  35. ↑ Windus, Astrid, pat. (2013). Image - Object - Performance: mediality and communication in cultural contact zones of Colonial Latin America and the Philippines. Cultural encounters and the discourses of scholarship (ika-1. Aufl (na) labas). Münster München Berlin: Waxmann. ISBN 978-3-8309-7929-6.
  36. ↑ "Ancestral Control", Saturday Is for Funerals, Harvard University Press, pp. 133–146, 2011-10-15, nakuha noong 2025-03-16
  37. ↑ Dizon, Mark (2015). "Sumpong: Spirit Beliefs, Murder, and Religious Change among Eighteenth-Century Aeta and Ilongot in Eastern Central Luzon". Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints (sa Ingles). 63 (1): 3–38. doi:10.1353/phs.2015.0007. ISSN 2244-1638.
  38. ↑ Campos Pardillos, Miguel Ángel (1995-11-30). "Diccionario de uso inglés-español/Spanish-English. Directed by Aquilino Sánchez. Madrid: SGEL, 1993, 450 pp. Diccionario de uso pocket inglés-español/Spanish- English. Directed by Aquilino Sánchez. Madrid: SGEL, 1993, 274 pages". Revista Alicantina de Estudios Ingleses (8): 261. doi:10.14198/raei.1995.8.22-2. ISSN 2171-861X.
  39. ↑ Campos Pardillos, Miguel Ángel (1995-11-30). "Diccionario de uso inglés-español/Spanish-English. Directed by Aquilino Sánchez. Madrid: SGEL, 1993, 450 pp. Diccionario de uso pocket inglés-español/Spanish- English. Directed by Aquilino Sánchez. Madrid: SGEL, 1993, 274 pages". Revista Alicantina de Estudios Ingleses (8): 261. doi:10.14198/raei.1995.8.22-2. ISSN 2171-861X.
  40. ↑ "The Gods and Goddesses". Philippines Mythology and Folklore. Nakuha noong May 2, 2022.
  41. 1 2 3 Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang buen); $2
  42. 1 2 Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang kroeber); $2
  43. 1 2 Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang rodell); $2
  44. 1 2 Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang ap); $2
  45. ↑ Salvador-Amores, Analyn (2011-06). "Batok (Traditional Tattoos) in Diaspora: The Reinvention of a Globally Mediated Kalinga Identity". South East Asia Research (sa Ingles). 19 (2): 293–318. doi:10.5367/sear.2011.0045. ISSN 0967-828X. {{cite journal}}: Check date values in: |date= ()
  46. ↑ Paterno, Maria Elena P.; Castro, Sandra B.; Javellana, René B.; Alvina, Corazon S. (2001). Oshima, Neal (pat.). Dreamweavers. Makati City, Philippines: Bookmark. ISBN 978-971-569-407-0.
  47. ↑ Kernfeld, Barry (2015-10). Roach, Max (10 January 1924–16 August 2007). American National Biography Online. Oxford University Press. {{cite book}}: Check date values in: |date= ()
  48. ↑ Windus, Astrid, pat. (2013). Image - Object - Performance: mediality and communication in cultural contact zones of Colonial Latin America and the Philippines. Cultural encounters and the discourses of scholarship (ika-1. Aufl (na) labas). Münster München Berlin: Waxmann. ISBN 978-3-8309-7929-6.
  49. ↑ Potet, Jean-Paul (2017). Ancient beliefs and customs of the Tagalogs. Clichy: Jean-Paul G. Potet. ISBN 978-0-244-34873-1.
  50. ↑ Halili, Maria Christine (2004). Philippine History. Philippines: Rex Bookstore, Inc. pp. pp. 58–59. ISBN ISBN 9789712339349.. {{cite book}}: |pages= has extra text (); Check |isbn= value: invalid character ()CS1 maint: date and year (link)
  51. ↑ Cole, Fay-Cooper; Gale, Albert.; Laufer, Berthold (1922). The Tinguian; social, religious, and economic life of a Philippine tribe. Publication. Field Museum of Natural History. Chicago: [s.n.]
  52. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Nakuha noong 2025-03-16.
  53. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Nakuha noong 2025-03-16.
  54. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Nakuha noong 2025-03-16.
  55. ↑ Scott, William Henry (2004). Barangay: sixteenth century Philippine culture and society (ika-5. pr (na) labas). Manila: Ateneo de Manila Univ. Pr. ISBN 978-971-550-135-4.
  56. 1 2 Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Nakuha noong 2025-03-16.
  57. ↑ Owen, Norman G. (1998-02). "Historical Dictionary of the Philippines. By Artemio R. Guillermo and May Kyi Win . Lanham, Md.: The Scarecrow Press, 1997. xi, 363 pp. $62.00". The Journal of Asian Studies (sa Ingles). 57 (1): 273–275. doi:10.2307/2659094. ISSN 0021-9118. {{cite journal}}: Check date values in: |date= ()
  58. ↑ Tilman, Robert O. (1971-02-01). "The Philippines in 1970: A Difficult Decade Begins". Asian Survey (sa Ingles). 11 (2): 139–148. doi:10.2307/2642713. ISSN 0004-4687.
  59. ↑ Buenconsejo, Jose S. (2013). Songs and Gifts at the Frontier. Current Research in Ethnomusicology: Outstanding Dissertations. Hoboken: Taylor and Francis. ISBN 978-1-136-71980-6.
  60. ↑ Buenconsejo, Jose S. (2013). Songs and Gifts at the Frontier. Current Research in Ethnomusicology: Outstanding Dissertations. Hoboken: Taylor and Francis. ISBN 978-1-136-71980-6.
  61. ↑ Potet, Jean-Paul (2017). Ancient beliefs and customs of the Tagalogs. Clichy: Jean-Paul G. Potet. ISBN 978-0-244-34873-1.
  62. ↑ Cole, Fay‐Cooper (1919-04-06). "The History of Philippine Civilization as reflected in Religious Nomenclature. A. L. K<scp>roeber</scp>". American Anthropologist. 21 (2): 203–208. doi:10.1525/aa.1919.21.2.02a00150. ISSN 0002-7294.
  63. ↑ Potet, Jean-Paul (2017). Ancient beliefs and customs of the Tagalogs. Clichy: Jean-Paul G. Potet. ISBN 978-0-244-34873-1.
  64. ↑ Cole, Fay‐Cooper (1919-04-06). "The History of Philippine Civilization as reflected in Religious Nomenclature. A. L. K<scp>roeber</scp>". American Anthropologist. 21 (2): 203–208. doi:10.1525/aa.1919.21.2.02a00150. ISSN 0002-7294.
  65. ↑ "Zehnter Titel. Vergehen, welche sich auf die Religion beziehen", Das Strafgesetzbuch für die Preuß. Staaten und das Gesetz über die Einführung desselben, De Gruyter, pp. 224–227, 1861-12-31, nakuha noong 2025-03-16
  66. ↑ "INTRODUCTION:", Empire of Care, Duke University Press, pp. 1–14, 2003-01-31, ISBN 978-0-8223-8441-0, nakuha noong 2025-03-16{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  67. ↑ Starr, June (1973-11). "Philippines, North Central Ifugao Land Use Series (A Set of 8 Maps). By Harold C. Conklin. New York: American Geographical Society, 1972. 1:5,000 scale, 29" by 34". $32.00". The Journal of Asian Studies. 33 (1): 164–165. doi:10.2307/2052929. ISSN 0021-9118. {{cite journal}}: Check date values in: |date= ()
  68. ↑ Bellafiore, Bianca Marie (2022-11-01). "Exhibition Review: Spirit of a Place, Bury Art Museum & Sculpture Gallery, Bury, United Kingdom, 18 May 2021 - 14 May 2022". Museum and Society. 20 (2): 332–340. doi:10.29311/mas.v20i2.4088. ISSN 1479-8360.
  69. ↑ Potet, Jean-Paul (2017). Ancient beliefs and customs of the Tagalogs. Clichy: Jean-Paul G. Potet. ISBN 978-0-244-34873-1.
  70. 1 2 Bellafiore, Bianca Marie (2022-11-01). "Exhibition Review: Spirit of a Place, Bury Art Museum & Sculpture Gallery, Bury, United Kingdom, 18 May 2021 - 14 May 2022". Museum and Society. 20 (2): 332–340. doi:10.29311/mas.v20i2.4088. ISSN 1479-8360.
  71. ↑ "Zehnter Titel. Vergehen, welche sich auf die Religion beziehen", Das Strafgesetzbuch für die Preuß. Staaten und das Gesetz über die Einführung desselben, De Gruyter, pp. 224–227, 1861-12-31, nakuha noong 2025-03-16
  72. ↑ Cole, Fay‐Cooper (1919-04-06). "The History of Philippine Civilization as reflected in Religious Nomenclature. A. L. K<scp>roeber</scp>". American Anthropologist. 21 (2): 203–208. doi:10.1525/aa.1919.21.2.02a00150. ISSN 0002-7294.
  73. ↑ Cole, Fay-Cooper; Gale, Albert.; Laufer, Berthold (1922). The Tinguian; social, religious, and economic life of a Philippine tribe. Publication. Field Museum of Natural History. Chicago: [s.n.]
  74. 1 2 https://www.filipiknow.net/the-ancient-visayan-deities-of-philippine-mythology/ (sa Ingles)
  75. ↑ "Lessons in On-Line Reference PublishingMerriam-Webster's Collegiate Dictionary. Merriam-WebsterMerriam-Webster's Collegiate Thesaurus. Merriam-WebsterMerriam-Webster's Collegiate Encyclopedia. Merriam-Webster". The Library Quarterly. 71 (3): 392–399. 2001-07. doi:10.1086/603287. ISSN 0024-2519. {{cite journal}}: Check date values in: |date= ()
  76. ↑ Kudasov, Nikolai (2025), "Free Monads, Intrinsic Scoping, and Higher-Order Preunification", Lecture Notes in Computer Science, Cham: Springer Nature Switzerland, pp. 22–54, ISBN 978-3-031-74557-7, nakuha noong 2025-01-25{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  77. ↑ Andrews, Roy Chapman; American Museum of Natural History; American Museum of Natural History.; Asiatic Zoölogical Expedition of the American Museum of Natural History (1st : 1916-1917); Asiatic Zoölogical Expedition of the American Museum of Natural History (2nd :1918-1919); Central Asiatic Expeditions (1916). [Mammal field catalog]. [s.n.] doi:10.5962/bhl.title.147302. {{cite book}}: Check |doi= value ()CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  78. ↑ Afanasyeva, N. D. (2022-03-28). "The Third Skvortsov Readings". Concept: philosophy, religion, culture. 6 (1): 170–172. doi:10.24833/2541-8831-2022-1-21-170-172. ISSN 2619-0540.
  79. ↑ &NA; (1994-09). "Entering the realm of electronic compliance monitoring". Inpharma Weekly. &NA, (956): 15. doi:10.2165/00128413-199409560-00031. ISSN 1173-8324. {{cite journal}}: Check date values in: |date= ()CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  80. 1 2 &NA; (1994-09). "Entering the realm of electronic compliance monitoring". Inpharma Weekly. &NA, (956): 15. doi:10.2165/00128413-199409560-00031. ISSN 1173-8324. {{cite journal}}: Check date values in: |date= ()CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  81. ↑ Ramos, Maximo (1969-10). "The Aswang Syncrasy in Philippine Folklore". Western Folklore. 28 (4): 238. doi:10.2307/1499218. ISSN 0043-373X. {{cite journal}}: Check date values in: |date= ()
  82. ↑ Eslit, Edgar R. (2023-06-20). "Illuminating Shadows: Decoding Three Mythological Veil of Mindanao's Cultural Tapestry". doi.org. Nakuha noong 2025-01-25.
  83. ↑ "People: January/February 2025". Default Digital Object Group. 2025-01-06. Nakuha noong 2025-01-25.
  84. ↑ Tilman, Robert O. (1971-02-01). "The Philippines in 1970: A Difficult Decade Begins". Asian Survey. 11 (2): 139–148. doi:10.2307/2642713. ISSN 0004-4687.
  85. ↑ Andrews, Roy Chapman (1916). [Mammal field catalog]. [s.n.] doi:10.5962/bhl.title.147302.
  86. ↑ Afanasyeva, N. D. (2022-03-28). "The Third Skvortsov Readings". Concept: Philosophy, Religion, Culture. 6 (1): 170–172. doi:10.24833/2541-8831-2022-1-21-170-172. ISSN 2619-0540.
  87. ↑ Daniélou, Alain (1991). The Myths and Gods of India: The Classic Work on Hindu Polytheism from the Princeton Bollingen Series. Rochester: Inner Traditions International, Limited. ISBN 978-0-89281-354-4.
  88. ↑ admin (2019-10-05). "Entering Lambana's mythical realm". PeopleAsia (sa Ingles). Nakuha noong 2025-03-15.
  89. ↑ Clark, Jordan (2016-03-03). "The DIWATA of Philippine Mythology | Ancestors, Spirits, & Deities • THE ASWANG PROJECT". THE ASWANG PROJECT (sa Ingles). Nakuha noong 2025-03-15.
  90. ↑ www.wisdomlib.org (1970-01-01). "Lambana: Significance and symbolism". www.wisdomlib.org (sa Ingles). Nakuha noong 2025-03-15.
  91. ↑ Perdon, Renato (2012). Pocket Tagalog Dictionary: Tagalog-English English-Tagalog. Tuttle Publishing, 2012. ISBN 978-1-4629-0983-4
  92. ↑ Lanuza, Michelle, The Legend of Maria Makiling, archived from the original on 2007-10-02, retrieved September 30, 2007
  93. ↑ "The Races of Man. An Outline of Anthropology and Ethnography. By J. Deniker. (New York: Charles Scribner's Sons. 1900. Pp. xxiii, 611.)". The American Historical Review. October 1900. doi:10.1086/ahr/6.1.110. ISSN 1937-5239.
  94. ↑ Demetrio, Francisco R. (1991). The Soul book. GCF Books. ISBN 9789719146735.
  95. ↑ "Definition of ANITO". www.merriam-webster.com (sa Ingles). Nakuha noong 2025-02-12.
  96. ↑ Sánchez Velasco, Ana Rosa (2013-01-22). "Estudio de caso. Taller de arteterapia con grupo de mujeres en el CEPI Hispano-Marroquí". Arteterapia. Papeles de arteterapia y educación artística para la inclusión social. 7. doi:10.5209/rev_arte.2012.v7.40768. ISSN 1988-8309.
  97. ↑ Zialcita, Fernando N. (2020-10-28). "Gilda Cordero-Fernando, 1932–2020". Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints. 68 (3). doi:10.13185/2244-1638.1070. ISSN 2244-1638.
  98. ↑ "CROWN-PRINCE RETRIEVED: LIFE AT CUSTRIN NOVEMBER 1730-FEBRUARY 1732", The Works of Thomas Carlyle, Cambridge University Press, pp. 342–406, 2010-11-11, nakuha noong 2025-03-16
  99. ↑ Blust, Robert; Trussel, Stephen (2013-12). "The Austronesian Comparative Dictionary: A Work in Progress". Oceanic Linguistics. 52 (2): 493–523. doi:10.1353/ol.2013.0016. ISSN 1527-9421. {{cite journal}}: Check date values in: |date= ()
  100. ↑ "Amaya". GMA Entertainment. Nakuha noong February 9, 2020.
  101. ↑ "Sugo: Full Episode 119 (Stream Together)". www.gmanetwork.com (sa Ingles). Nakuha noong 2025-01-03.
  102. ↑ "Diwata (1987)". IMDb. Nakuha noong February 9, 2020.
  103. ↑ "HALIMAW SA BANGA | The Bedlam Files". thebedlamfiles.com. Nakuha noong 2025-01-09.
  104. ↑ "'I Juander': Naniniwala pa ba sa diwata si Juan?". GMA News. July 15, 2013.
  105. ↑ "Faraway (2014)". IMDb. Nakuha noong February 9, 2020.
  106. ↑ "Bong proud to be called 'Indio'". Manila Standard. January 27, 2013. Inarkibo mula sa orihinal noong Abril 10, 2016. Nakuha noong February 9, 2020.
  107. ↑ "Okay ka, fairy ko!". IMDb. Nakuha noong February 9, 2020.
  108. ↑ "One Day Isang Araw: Ang Huling Diwata". www.gmanetwork.com (sa Ingles). Nakuha noong 2024-12-15.
  109. ↑ "'Elemento': new GMA original series, premieres this October". GMA News Online (sa Ingles). 2014-07-31. Nakuha noong 2024-12-15.
  110. ↑ Jeepney TV (2022-07-01). Wansapanataym: Enchanted Trees feat. Angel Aquino (Full Episode 186) | Jeepney TV. Nakuha noong 2024-12-15 – sa pamamagitan ni/ng YouTube.
  111. ↑ Anthony Flamini, Greg Pak, Fred Van Lente & Paul Cornell (w), Kevin Sharpe (p), Kevin Sharpe (i). Thor & Hercules: Encyclopaedia Mythologica 1 (July 2009), Marvel Comics
  112. ↑ "MYXclusive: ABRA Talks About His Hit Music Video "Diwata"! – MYX | YOUR CHOICE. YOUR MUSIC". Myxph.com. Nakuha noong February 22, 2015.
  113. ↑ Chu, Chloe. "Obituary: Arturo Luz (1926–2021)". ArtAsiaPacific. Nakuha noong 11 June 2025.
  114. ↑ Belle Piccio (January 30, 2014). "Babaylan Festival of Bago City". ChoosePhilippines. Inarkibo mula sa orihinal noong . Nakuha noong May 21, 2018.

Panlabas na kawing

Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Anito&oldid=2179619"