New Zealand

Mula sa Wikipediang Tagalog, ang malayang ensiklopedya
(Idinirekta mula sa Bagong Selanda)
Jump to navigation Jump to search
Bagong Silandiya
Aotearoa
Pambansang Awit: 

Lokasyon ng Bagong Silandiya sa loob ng [[nasasakupan ng Bagong Silandiya
PununglunsodWellington
41°17′S 174°27′E / 41.283°S 174.450°E / -41.283; 174.450
Pinakamalaking lungsod Auckland
Opisyal na wika
Pangkat-lahi (2013)
Pangalang-
turing
Pamahalaan Unitary parliamentary constitutional monarchy
 -  Monarch Elizabeth II
 -  Governor-General Jerry Mateparae
 -  Prime Minister Jacinda Ardern
Batasan Parliament
(House of Representatives)
Independence from the United Kingdom 
 -  Self-government 17 January 1853 
 -  Dominion 26 September 1907 
 -  Statute of Westminster Adoption Act 25 November 1947 
 -  Current constitution 13 December 1986 
Lawak
 -  Kabuuan 268,021 km2 (75th)
103,483 sq mi 
 -  Katubigan (%) 1.6[n 3]
Santauhan
 -  Pagtataya ng June 2014 4,537,081[6] (123rd)
 -  Lahatambilang ng 2013 4,242,048[7] 
 -  Kakapalan 16.5/km2 (205th)
42.7/sq mi
KGK (KLP) Pagtataya ng 2013
 -  Kabuuan $122.193 billion[8] 
 -  Bawat ulo $30,493[8] 
KGK (pasapyaw) Pagtataya ng 2013
 -  Kabuuan $181.3 billion[8] 
 -  Bawat ulo $40,481[8] 
Gini (1997) 36.2 
TKT (2013) 0.910 (7th)
Pananalapi New Zealand dollar (NZD)
Pook ng oras NZST[n 4] (TPO+12)
 -  Tag-araw (DST) NZDT (TPO+13)
(Sep to Apr)
Anyo ng Taburaw dd/mm/yyyy
Nagmamaneho sa left
Internet TLD .nz
Kodigong pantawag +64
Ang watawat ng Bagong Silandiya.

Ang Bagong Silandiya (Ingles: New Zealand, na nagmula sa salitang Olandes na Nova Zeelandia)[9] o Aotearoa (Māori para sa Lupain ng Mahabang Puting Ulap), ay isang bansa ng dalawang malalaking pulo na Hilagang Pulo (Ingles: North Island, Māori: Te Ika-a-Māui) at Timog Pulo (Ingles: South Island, Māori: Te Wai Pounamu) at maraming mas maliliit na mga pulo sa timog-kanlurang Karagatang Pasipiko. Sa mga bansa sa Timog Pasipiko, ang Bagong Silandiya ang may pinakamalaki at pinaka-industrialisadong ekonomiya at pumapangalawa lamang ang populasyon nito sa Papua Bagong Gini. Natatangi ang Bagong Silandiya sa kanyang pagkabukod, nakahiwalay sa Australya sa hilaga-kanluran sa pamamagitan ng Dagat Tasman, mga 2,000 km ang pagitan. Ang Bagong Kaledoniya, Pidyi at Tonga ang malalapit na mga kapitbahay. Binubuo ng karamihan sa populasyon sa Bagong Silandiya ng mga taong nagmula sa Europa, kasama ang katutubong Māori na kabilang sa pinakamalaking minorya. Ang mga taong hindi Māori na Polinesyo at Asyano ang mga mahahalagang minorya, lalo na sa mga lungsod.

Pinanggalingan ng salitang "Bagong Silandiya"[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang salitang "Bagong Silandiya" ay galing sa wikang Olandes. Tinawag itong "Nove Zeelandia", pero iningles ito ni James Cook, isang kilalang manlalakbay na bumisita sa Bagong Silandiya noong 1769. Bagamat ito ang kalimitang ginagamit na pangalan ng bansang ito, may iba namang pangalan ang mga katutubo doon para sa bansa nila.

Kasaysayan[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang unang mga tao na dumating sa Bagong Silandiya ay mga Polynesian na ngayon ay tinatawag na Māori. 'Di tiyak ang maraming mga detalye ng kanilang pagdating. Bagamat may mga kuwento ang mga Māori tungkol dito, hindi masisigurado na tunay ang mga ito. Ayon sa mga Māori, ang ninuno nilang si Kupe ay naglakbay mula sa Hawaiiki hanggang nakarating siya sa Bagong Silandiya. Ang unang ekspedisyon ng mga Europeo na nakarating sa Bagong Silandiya ay pinangunahan ng taga-Olanda na si Abel Tasman. Pumunta siya doon noong taong 1642. Ang ilan sa mga kasama niya ay pinatay ng mga Māori, kaya bumalik sina tasman sa Olanda. Ang susunod na European na pumunta sa Bagong Silandiya ay si Capitan James Cook, na dumaan doon noong paglalakbay niya noong 1768-1771. Gumawa si Cook ng mga maayos na mapa ng Bagong Silandiya. Pagkatapos niya, dumami ang mga taga-Europa na pumunta doon. Ang karamihan sa kanila ay mga manghuhuli ng balyena at seal, at mga mangangalakal. Susunod na dumating ang mga misyonero. Maraming mga Māori ay tumalikod sa kanilang tradisyonal na pananampalataya at naging mga Kristyano.

Habang dumadami ang mga lumilipat sa Bagong Silandiya mula sa Europa, natakot ang mga Māori. Ang iba sa mga Pakeha, o puting taga-Bagong Silandiya ay gumagawa ng mga masasamang bagay. Gusto ng mga Māori na pangasiwaan ng reyna ng Inglatera ang mga Pakeha para maparusahan ang mga masasama. Natatakot naman ang mga taga-Inglatera na kukunin ng Pransiya ang Bagong Silandiya. Noong 6 Pebrero 1840, pinirmahan ng mga Māori ang Treaty (o usapan) ng Waitangi. Ayon sa usapang ito, mamumuno ang Inglatera sa Bagong Silandiya. Ngunit may mga problema ang salin ng usapang ito, at hanggang ngayon ay kontrobersiyal pa ang usapang ito.

Talababa[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. Ang "God Save the Queen" ay opisyal na pambansang awit subalit sa pangkalahatan ay ginagamit lamang sa mga okasyong kasama ang mga opisyal ng kaharian.[1][2]
  2. Language percentages add to more than 100% because some people speak more than one language. They exclude unusable responses and those who spoke no language (e.g. too young to talk).[3]
  3. The proportion of New Zealand's area (excluding estuaries) covered by rivers, lakes and ponds, based on figures from the New Zealand Land Cover Database,[5] is (357526 + 81936) / (26821559 – 92499–26033 – 19216) = 1.6%. If estuarine open water, mangroves, and herbaceous saline vegetation are included, the figure is 2.2%.
  4. The Chatham Islands have a separate time zone, 45 minutes ahead of the rest of New Zealand.

Mga sanggunian[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. "New Zealand's National Anthems". Ministry for Culture and Heritage. http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/national-anthems. Hinango noong 17 Peb 2008. 
  2. "Protocol for using New Zealand's National Anthems". Ministry for Culture and Heritage. http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/national-anthems. Hinango noong 17 Peb 2008. 
  3. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang SpokenLanguage); $2
  4. "2013 Census - Cultural Diversity". Statistics New Zealand. http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/quickstats-about-national-highlights/cultural-diversity.aspx. 
  5. "The New Zealand Land Cover Database". New Zealand Land Cover Database 2. New Zealand Ministry for the Environment. 1 July 2009. http://www.mfe.govt.nz/issues/land/land-cover-dbase/index.html. Hinango noong 26 April 2011. 
  6. "Estimated resident population of New Zealand". Statistics New Zealand. 30 January 2014. http://www.stats.govt.nz/tools_and_services/tools/population_clock.aspx. Hinango noong 30 January 2014. 
  7. "Number of Electorates and Electoral Populations: 2013 Census – Media Release". 2013 Census. Statistics New Zealand. http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/population/census_counts/NumberofElectoratesandElectoralPopulations_MR2013Census.aspx. Hinango noong 7 October 2013. 
  8. 8.0 8.1 8.2 8.3 "New Zealand". International Monetary Fund. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=57&pr.y=12&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=196&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=. Hinango noong 20 April 2012. 
  9. Mallari, Emilio S. (16 Agosto 1935). "Kasaysayan ng Daigdig". Liwayway (Maynila: Ramon Roces Publications, Inc.) XIII (40): 24, 32-33. "...naririyan ang maraming hayop na makakain at ang hinahangaang "ave del paraiso", mga inaaning napapagbilhan ng maraming salapi, bakit nito lamang taong nagdaan, ang kolonya ay nakapagbili ng kalakal sa Australia, Bagong Silandiya, Inglatera at Olanda ng angaw-angaw na librang esterlina?"