Malayang kalooban

Isang guhit ng lalaking nag-iisip kung alin sa tatlong basong may tatak ang pipiliin habang pinagmamasdan siya ng kalaban.

Ang malayang kalooban ay karaniwang nauunawaan bilang kakayahan o kapasidad ng tao na (a) pumili sa pagitan ng iba't ibang posibleng hakbang o gawain,sa kalagayang nanaisin niyang gumawa ng iba, magagawa niya ito nang walang pisikal na hadlang, (b) magkaroon ng kontrol sa kanilang mga kilos sa paraang kinakailangan para sa pananagutang moral, o (c) maging pangunahing pinagmulan o tagapagpasimula ng kanilang mga kilos. May iba't ibang teorya hinggil sa likas na katangian nito, at ang mga aspetong ito ay binibigyang-diin sa iba't ibang paraan batay sa tradisyong pampilosopiya. Kadalasang nakasentro ang mga pagtatalo sa kung paano at kung maaari bang umiral ang ganitong kalayaan kasabay ng pisikal na determinismo, kaalamang dibino sa hinaharap, at iba pang mga hadlang.

Malapit na kaugnay ng malayang kalooban ang mga konsepto ng pananagutang moral, karapat-dapat sa papuri o parusa, at iba pang mga paghatol na makatuwirang mailapat lamang sa mga kilos na malayang pinili. Kaugnay din ito ng mga konsepto ng payo, panghihikayat, pagmumuni-muni, at pagbabawal. Sa tradisyon, tanging ang mga kilos na ginawa nang may malayang kalooban ang itinuturing na karapat-dapat sa papuri o sisi. Ang tanong kung umiiral ba ang malayang kalooban, at ang mga implikasyon ng pag-iral o kawalan nito, ay kabilang sa mga pinakamatagal nang pinagtatalunang paksa sa pilosopiya.

Ilan sa mga pilosopo at palaisip ay itinuturing ang malayang kalooban bilang kakayahang gumawa ng mga pasyang hindi tinutukoy o hinuhubog ng mga nakaraang pangyayari. Subalit, ipinapalagay ng determinismo na ang daigdig ay pinamumunuan ng mga ugnayang sanhi at bunga, kaya iisa lamang ang posibleng takbo ng mga pangyayari, isang pananaw na salungat sa libertariyanong modelo ng malayang kalooban. Natukoy na ng sinaunang pilosopiyang Griyego ang isyung ito, at nananatili itong pangunahing paksa ng mga pampilosopiyang pagtatalo hanggang sa kasalukuyan. Ang pananaw na nagsasabing hindi maaaring magkasabay na umiral ang malayang kalooban at determinismo ay tinatawag na inkompatibilismo, at saklaw nito ang parehong metapisikal na libertariyanismo (ang paniniwalang mali ang determinismo at sa gayon, posibleng umiral ang malayang kalooban) at determinismong mahigpit o inkompatibilismong mahigpit (ang paniniwalang totoo ang determinismo at sa gayon, hindi posible ang malayang kalooban). Isa pang anyo ng inkompatibilismo ay ang ilusyonismo o inkompatibilismong mahigpit, na nagsasabing kapwa ang determinismo at hindi determinismong (kawalang-tiyak) pananaw ay hindi tugma sa malayang kalooban, at samakatuwid, hindi ito maaaring umiral anuman ang metapisikal na katotohanan ng determinismo.

Sa kabaligtaran, ang mga kompatibilista ay naniniwalang maaaring magkasabay na umiral ang malayang kalooban at determinismo. Ang ilang pilosopong kompatibilista (tinatawag ding kompatibilistang mahigpit) ay naniniwalang kinakailangan ang determinismo mismo upang umiral ang malayang kalooban at ahensiya, dahil may kinalaman ang pagpili sa pagkiling sa isang kilos laban sa iba, na nangangailangan ng pag-unawa sa kung papaano magiging resulta ng mga pagpipilian. Sa makabagong pilosopiya, ang mga kompatibilista ang bumubuo sa karamihan ng mga palaisip, at karaniwang itinuturing na isang maling usaping magkasalungat ang pagtatalo sa pagitan ng mga libertariyano at deterministang mahigpit hinggil sa malayang kalooban laban sa determinismo. May iba't ibang kahulugan ng "malayang kalooban" ang bawat kompatibilista, at dahil dito, iba-iba rin ang itinuturing nilang mga hadlang na may kaugnayan sa isyung ito. Para sa mga klasikong kompatibilista, ang malayang kalooban ay walang iba kundi kalayaan sa pagkilos, at itinuturing na may malayang kalooban ang isang tao kung, sa kalagayang nanaisin niyang gumawa ng iba, magagawa niya ito nang walang pisikal na hadlang. Samantala, maraming makabagong kompatibilista ang tinitingnan ang malayang kalooban bilang sikolohikal na kapasidad, gaya ng kakayahang itutok ang sariling pag-uugali sa paraang tumutugon sa katuwiran o maaaring maparusahan. Mayroon pang ibang pananaw hinggil sa malayang kalooban, may kanya-kanyang diin at pag-aalala ang bawat isa, subalit may iisang pagkakatulad: ang paniniwalang hindi banta ang posibilidad ng pisikal na determinismo sa pag-iral ng malayang kalooban.

Kasaysayan ng malayang kalooban

Natukoy na ang suliranin ng malayang kalooban sa sinaunang panitikan ng pilosopiyang Griyego. Ang kaisipan ng kompatibilistang malayang kalooban ay iniuugnay kina Aristoteles (ika-4 na dantaon BK) at Epikteto (unang dantaon AD): "ang katotohanang walang hadlang sa atin upang gumawa o pumili ng isang bagay ang dahilan kung bakit may kontrol tayo rito." Ayon kay Susanne Bobzien, marahil unang natukoy ang kaisipan ng inkompatibilistang malayang kalooban sa mga akda ni Alehandro ng Aprodisiyas (ika-3 dantaon AD): "ang nagbibigay sa atin ng kakayahang kontrolin ang mga bagay ay ang katotohanang hindi itinakda ng mga sanhi ang ating pagpapasya; kaya't malaya nating mapagpapasiyahan kung gagawin o pipiliin natin ang isang bagay, o kung hindi natin ito gagawin o pipiliin."

Ang katagang "malayang kalooban" (liberum arbitrium) ay ipinakilala sa pilosopiyang Kristiyano noong ika-4 na dantaon AD. Tradisyonal itong nangangahulugang (hanggang sa panahon ng Kaliwanagan) ang kawalan ng pangangailangan sa kalooban ng tao, kaya ang pahayag na "malaya ang kalooban" ay nangangahulugang "hindi kailangang maging ganoon ang kalooban." Ang kahingian o pananaw na ito ay tinanggap ng kapwa mga inkompatibilista at kompatibilista.

Pilosopiyang Silanganin

Pilosopiyang Budista

Tinatanggap ng Budismo ang parehong kalayaan at determinismo (o mga kaisipang kahalintulad nito), subalit sa kabila ng pagtuon nito sa ahensiya ng tao, tinatanggihan nito ang konseptong Kanluranin ng isang ganap na ahente na nagmumula sa panlabas na pinagmulan. Ayon kay Buda, "Mayroong malayang pagkilos, mayroong kaparusahan, subalit hindi ko nakikita ang anumang ahente na lumilipat mula sa isang kalipunan ng mga panandaliang elemento patungo sa iba, maliban sa [ugnayan] ng mga elementong iyon."

Hindi naniniwala ang mga Budista sa ganap na malayang kalooban ni sa determinismo. Itinuturo nila ang isang doktrinang gitna, na tinatawag sa Sanskrito na pratītyasamutpāda, na karaniwang isinasalin bilang "magkaugnay na pinagmulan," "magkaugnay na paglitaw," o "paglitaw na may kondisyon." Itinuturo nito na isang kilos ang bawat bolisyon na may kondisyon bilang bunga ng kamangmangan. Sa isang bahagi, ipinapahiwatig nito na ang malayang kalooban ay likas na may kondisyon at sa gayon ay hindi ganap na "malaya" sa simula pa lamang.

Kaugnay din ito ng teorya ng karma sa Budismo. Subalit, naiiba ang konsepto ng karma ng Budismo sa konsepto ng karma ng Hinduismo. Sa Budismo, ang ideya ng karma ay hindi ganap na deterministiko. Ang kaisipang Budista tungkol sa karma ay nakatuon sa ugnayan ng sanhi at bunga ng mga moral na kilos sa buhay na ito, samantalang sa Hinduismo, ang karma ay madalas na inuugnay sa pagtatakda ng kapalaran sa mga susunod na buhay.

Itinuturo sa Budismo na ang paniniwala sa ganap na kalayaan sa pagpili (na ang tao ay lubos na malaya sa anumang pasya) ay maling pag-iisip, sapagkat itinatanggi nito ang realidad ng mga pangangailangang pisikal at kalagayan ng tao. Gayundin, maling paniwalaan na ang tao ay walang kakayahang pumili o na itinakda na ang kanyang kapalaran. Ang pagtanggi sa kalayaan ay katumbas ng pagtanggi sa pagsisikap ng mga Budista na umunlad sa moralidad, sa pamamagitan ng kakayahang malayang pumili ng mahabaging pagkilos.

Ang pubbekatahetuvada, o ang paniniwala na ang lahat ng kaligayahan at pagdurusa ay bunga lamang ng mga nagdaang kilos, ay itinuturing na maling pananaw ayon sa mga aral ng Budismo. Dahil tinatanggihan din ng mga Budista ang konsepto ng ahensiya, sarado rin sa kanila ang mga tradisyonal na estratehiya ng mga kompatibilista. Sa halip, ang estratehiyang pampilosopiya ng Budismo ay suriin ang metapisika ng kaugnayang sanhi at bunga.

Noong sinaunang Indya, nagkaroon ng mga mainit na pagtatalo ukol sa kalikasan ng kaugnayang sanhi, kung saan ang mga Jain, Nyaya, Samkhya, Cārvāka, at Budista ay may kanya-kanyang pananaw. Sa maraming paraan, ang paninindigang Budista ay mas malapit sa teorya ng kundisyonalidad (idappaccayatā) kaysa sa teorya ng kaugnayang sanhi, lalo na ayon sa pagpapaliwanag ni Nāgārjuna sa Mūlamadhyamakakārikā.

Pilosopiyang Hindu

Ang anim na ortodoksong paaralan ng pag-iisip (āstika) sa pilosopiyang Hindu ay hindi lubos na nagkakaisa sa usapin ng malayang kalooban. Halimbawa, para sa Samkhya, ang materya ay walang anumang kalayaan, at ang kamalayan ay walang kakayahang kontrolin ang pagkakasunod ng mga pangyayari sa materya. Ang tanging tunay na kalayaan (kaivalya) ay ang pagtatamo ng pagkaunawa sa ganap na pagkahiwalay ng materya at ng sarili.

Para naman sa paaralan ng Yoga, ang Īśvara lamang ang tunay na malaya, at ang hiwalay ang kalayaang ito sa lahat ng damdamin, pag-iisip, kilos, o kalooban, kaya’t hindi ito kalayaang may kinalaman sa kalooban. Ang metapisika ng Nyaya at Vaisheshika ay malinaw na nagpapahiwatig ng paniniwala sa determinismo, bagaman hindi ito hayagang nagpahayag tungkol sa determinismo o malayang kalooban.

Nagbibigay naman ng pananaw mula sa tradisyong Vedantista si Swami Vivekananda tungkol sa malayang kalooban:

"Ang kalooban ay hindi malaya; ito ay isang kaganapang nakatali sa sanhi at bunga, subalit mayroong isang bagay sa likod ng kalooban na tunay na malaya."

"Upang makamit ang kalayaan, kailangan nating lampasan ang mga hangganan ng sansinukob na ito; hindi ito matatagpuan dito."

Sa loob ng Vedanta, ipinahayag ni Madhvacharya na ang mga kaluluwa (o kamalayan) ay walang anumang malayang kalooban sapagkat itinakda ni Panginoong Vishnu ang lahat ng kanilang mga pagkilos.

Pilosopiyang Kanluranin

Ang mga pangunahing tanong ay kung taglay ba natin ang kakayahang kontrolin ang ating mga kilos gaya ng ating nadarama, at kung gayon, anong uri o antas ng kontrol ang ating naipapatupad sa ating kusang-loob na pag-uugali. Ang mga sinaunang suliraning pampilosopiyang ito ay mas nauna pa kaysa sa mga unang stoiko sa Gresya (halimbawa, si Krisipo), at may ilang makabagong pilosopo na hanggang ngayon ay nababahala sa kakulangan ng pag-unlad sa usaping ito sa loob ng maraming dantaon.

Sa isang banda, taglay ng mga tao ang matinding damdamin ng kalayaan, ahensiya, at sariling pagpapasya, na nagdudulot ng likas na paniniwala sa malayang kalooban at pakiramdam ng sarili. Sa kabilang banda, maaaring mali ang pakiramdam na ito ng pagkakaroon ng malayang kalooban.

Mahirap ipagkasundo ang ebidensiyang intuwitibo na ang mga pasya ng kamalayan ay may sanhi o bisa, sa pananaw na ang pisikal na daigdig ay maaaring ipaliwanag nang ganap sa pamamagitan lamang ng mga batas pisikal. Ang tunggalian sa pagitan ng kalayaang intuwitibo at ng mga batas ng kalikasan ay lumilitaw kapag iginigiit ang alinman sa pagsasara ng sanhi (causal closure) o pisikal na determinismo (determinismong nomolohikal). Sa pagsasara ng sanhi, walang pisikal na pangyayari ang may pinagmulan sa labas ng larangan ng pisikal; at sa pisikal na determinismo, ang hinaharap ay ganap na tinutukoy ng mga naunang pangyayari (sanhi at bunga).

Ang palaisipan ng pagpapagkasundo sa "malayang kalooban" sa isang deterministikong uniberso ay tinatawag na problema ng malayang kalooban o minsan ay tinutukoy bilang pagkalito ng determinismo. Nagbubunga rin ang pagkalito na ito ng moral na pag-aalinlangan: kung paano ipagkakaloob ang pananagutan sa mga kilos kung ang mga ito ay ganap na sanhi ng mga nakaraang pangyayari.

Ipinapalagay ng mga kompatibilista na ang realidad ng isip ay hindi sa sarili nito sanhi o may likas na bisa. Tinugunan ng mga klasikong kompatibilista ang pag-aalinlangan ng malayang kalooban sa pamamagitan ng pangangatwirang umiiral ang kalayaan hangga't ang mga tao ay hindi pinipigilan o pinipuwersa mula sa labas. Itinatangi naman ng mga makabagong kompatibilista ang kalayaan ng kalooban sa kalayaan ng pagkilos, ibig sabihin, ang kalayaan sa pagpili ay hiwalay sa kalayaan na isagawa ito. Dahil sa likas na karanasan ng tao ng pagkakaroon ng malayang kalooban, naniniwala ang ilang makabagong kompatibilista na kailangang isaalang-alang ang intuwitibong pananaw na ito. Madalas nilang iugnay ang kalayaan ng kalooban sa kakayahang gumawa ng makatwirang pasya.

Iba namang pananaw ang taglay ng mga inkompatibilista, na nagsasabing kung deterministiko ang daigdig, kung gayon ang ating pakiramdam na tayo'y malayang pumipili ng kilos ay isa lamang ilusyon. Ang metapisikal na libertaryanismo ay isang uri ng inkompatibilismo na nag-aangkin na mali ang determinismo at posible ang malayang kalooban (na kahit ilang tao man lamang ay tunay na may kalayaan ng kalooban). Ang pananaw na ito ay kaugnay ng mga di-materyalistang pananaw, kabilang ang tradisyonal na duwalismo at ang mga modelong sumusuporta sa mga mas minimal na batayan, tulad ng kakayahang sadyang pigilan ang isang kilos o labanan ang isang pagnanais. Gayunman, kahit sa harap ng pisikal na di-determinismo, may mga argumento laban sa libertaryanismo sapagkat mahirap tukuyin kung saan nagmumula ang pananagutan (ang pinagmulan ng "malayang" mga desisyong walang sanhi).

Ang malayang kalooban dito ay pangunahing tinatalakay kaugnay ng pisikal na determinismo sa mahigpit na pakahulugan ng determinismong nomolohikal, bagaman may iba pang mga anyo ng determinismo na may kinalaman din sa malayang kalooban. Halimbawa, hinahamon ng lohikal at teolohikal na determinismo ang metapisikal na libertaryanismo sa mga ideya ng tadhana at kapalaran, samantalang ang biyolohikal, kultural, at sikolohikal na determinismo ay nag-ambag sa paghubog ng mga modelo ng kompatibilismo. Maaaring mabuo pa ang magkahiwalay na uri ng kompatibilismo at inkompatibilismo upang katawanin ang mga ito.

Inkompatibilismo

Ang inkompatibilismo ay ang pananaw na ang malayang kalooban at determinismo ay lohikong magkasalungat, at na ang pangunahing tanong kung mayroon o wala ang tao ng malayang kalooban ay kung ang kaniyang mga kilos ay itinakda o hindi. Ang mga tinatawag na "deterministang mahigpit," gaya nina d'Holbach, ay yaong mga inkompatibilista na tumatanggap sa determinismo at itinatanggi ang malayang kalooban. Sa kabilang panig, ang mga "metapisikal na libertaryano," gaya nina Tomas Reid, Peter van Inwagen, at Robert Kane, ay mga inkompatibilista na tumatanggap sa malayang kalooban at itinatanggi ang determinismo, sa paniniwalang may anyo ng hindi-pagtatakda (indeterminismo) na totoo. Mayroon ding tinatawag na inkompatibilistang mahigpit, na nagsasabing ang malayang kalooban ay hindi tugma sa parehong determinismo at indeterminismo.

Ang tradisyonal na mga argumento para sa inkompatibilismo ay nakabatay sa tinatawag na "intuwitibong patibong": kung ang tao ay gaya ng mga mekanikal na bagay na itinakda ang kilos, gaya ng laruan na pinapaikot, bola sa bilyar, papet, o robot, kung gayon ay wala tayong tunay na malayang kalooban. Tinanggihan ito ng mga kompatibilista gaya ni Daniel Dennett, sapagkat kahit na may pagkakahawig ang tao sa mga bagay na ito, maaari pa ring totoo at makatwirang tayo ay naiiba sa kanila sa mahahalagang paraan.

Isa pang argumento para sa inkompatibilismo ay ang tinatawag na "kadena ng sanhi." Mahalaga ang inkompatibilismo sa idealistang teorya ng malayang kalooban. Karamihan sa mga inkompatibilista ay tumatanggi sa ideya na ang kalayaan sa pagkilos ay basta sadyang gawi lamang. Sa halip, ipinipilit nila na ang tunay na malayang kalooban ay nangangahulugang ang isang tao mismo ang "pinagmulan" o "pinagmumulan" ng kaniyang mga kilos. Dapat siyang maging causa sui (sanhi ng sarili), ayon sa tradisyonal na katawagan. Ang pananagutan sa sariling mga pagpili ay nangangahulugang siya ang unang sanhi ng mga ito, kung saan ang "unang sanhi" ay walang sinusundan na sanhi. Kung gayon, kung ang isang tao ay may malayang kalooban, siya ang tunay na pinagmulan ng kaniyang mga kilos. Subalit kung totoo ang determinismo, ang lahat ng pagpili ng tao ay dulot ng mga pangyayari at katotohanang wala siya sa kontrol. Kaya, kung lahat ng kaniyang ginagawa ay nakabatay sa mga bagay na wala sa kaniyang kapangyarihan, hindi siya maaaring maging pinagmulan ng sariling mga kilos. Samakatuwid, wala siyang malayang kalooban. Ang ganitong argumento ay hinamon din ng iba't ibang pilosopong kompatibilista.

Isa pang argumento para sa inkompatibilismo ay binuo ni Carl Ginet noong dekada 1960, na tinawag na argumentong bunga (consequence argument). Sa payak na anyo, sinasabi nito: kung totoo ang determinismo, wala tayong kontrol sa mga pangyayari ng nakaraan na tumukoy sa ating kasalukuyang kalagayan, at wala rin tayong kontrol sa mga batas ng kalikasan. Dahil dito, wala rin tayong kontrol sa mga ibinubungang hinatnan ng mga ito. Kung ang ating mga kasalukuyang kilos at pasiya ay kinakailangang bunga ng nakaraan at ng mga batas ng kalikasan, kung gayon wala tayong kontrol sa mga ito, at samakatwid, wala tayong malayang kalooban. Binanggit ni Peter van Inwagen na may anyo na rin ng argumentong ito si C.D. Broad noong dekada 1930.

Ang kahirapan ng argumentong ito para sa ilang kompatibilista ay nasa katotohanang ipinapahiwatig nitong di-posibleng makapamili ang tao nang iba kaysa sa ginawa niya. Halimbawa, kung si Juana ay isang kompatibilista at kakaupo lang sa sopa, kailangan niyang tanggapin na maaari sanang nanatili siyang nakatayo kung ginusto niya. Subalit ayon sa argumentong bunga, kung siya ay nanatiling nakatayo, makagagawa siya ng kontradiksiyon, lalabag sa batas ng kalikasan, o babaguhin ang nakaraan. Kaya, ayon kina Ginet at van Inwagen, napipilitan ang mga kompatibilista na tanggapin ang pagkakaroon ng "di-kapanipaniwalang kakayahan." Isa sa mga tugon sa argumentong ito ay nagsasabing malabo ang paggamit ng mga ideya ng kakayahan at pangangailangan, o na ang "malayang kalooban" na tila ginagamit sa pagpili ay isang ilusyon lamang at matagal nang naganap ang pagpili bago pa ito napag-isipan. Ayon naman kay David Lewis, ang mga kompatibilista ay tapat lamang sa kakayahang gumawa ng ibang bagay kung naganap sa nakaraan ang ibang mga pangyayari.

Ginamit ang titik na T para sa "totoo," M para sa "mali," at ? para sa "hindi tiyak," at mula rito ay may siyam na posisyon hinggil sa ugnayan ng determinismo at malayang kalooban na binubuo ng kahit anuman sa dalawa o tatlong posibilidad nito.

Talaan ni Galen Strawson

	1	2	3	4	5	6	7	8	9
Determinismo D	T	M	T	M	T	M	?	?	?
Malayang kalooban MK	M	T	T	M	?	?	M	T	?

Maaaring pumuwesto ang inkompatibilismo sa alinman sa mga posisyon maliban sa (5), (8), o (3) — ang (3) ay tumutukoy sa malambot na determinismo. Ang (1) ay determinismong mahigpit, at ang (2) ay libertaryanismo. Ang (1) ay nagsasabing kung totoo ang determinismo, hindi totoo ang malayang kalooban; samantalang ang (2) ay nagsasabing kung totoo ang malayang kalooban, hindi totoo ang determinismo. Ang (9) ay tinatawag na inkompatibilismong mahigpit kung itinuturing na parehong may pagdududa ang dalawang konsepto.

Ang kompatibilismo naman ay maaaring umupo sa alinman sa siyam na posisyon, dahil walang lohikong salungatan sa pagitan ng determinismo at malayang kalooban, at maaaring totoo o hindi totoo ang alinman sa mga ito. Gayunman, sa pinakakaraniwang gamit, tinutukoy ng kompatibilismo ang paniniwalang totoo ang ilang anyo ng determinismo at mayroon pa ring anyo ng malayang kalooban, ang posisyon (3).

Ang galaw ng isang dominong bato ay ganap na itinatakda ng mga batas ng pisika.

Ayon kay Alex Rosenberg, maaaring ihalintulad ang determinismong pisikal sa kilos ng mga domino sa pagkakatumba. Kung ang utak ay isa lamang komplikadong pisikal na bagay na sakop ng mga batas ng pisika, kung gayon ang nangyayari sa ating isip ay itinakda at tinukoy ng mga nagdaang pangyayari tulad ng pagtumba ng isang domino sa kasunod nito. Gayunman, pinagtatalunan pa rin ang determinismong pisikal sa mga makabagong pagpapaliwanag ng mekaniks na kwantum, na bagaman hindi tuwirang nagpapahiwatig ng ganap na hindi-pagtatakda sa kalikasan, nagpapakita ng hangganan sa katiyakan ng pagsukat sa ilalim ng prinsipyo ng kawalang-katiyakan. Ang kaugnayan ng mga ganitong posibleng di-tiyak na pangyayari sa malayang kalooban ay patuloy na pinagdedebatehan, kahit na gamitin ang teorya ng kaguluhan (chaos theory) upang palakihin ang epekto ng mga mikroskopikong pangyayaring ito.

Nasa mga sumusunod ang pagsusuri ng mga posisyong ito nang mas masuri.

Determinismong mahigpit

Isang pinasimpleng taksonomiya ng mga pampilosopiyang pananaw hinggil sa malayang kalooban at determinismo.

Maaaring hatiin ang determinismo sa tatlong uri: determinismong sanhi, determinismong lohikal, at determinismong teolohikal. Kaugnay ng bawat isa sa mga kahulugang ito ay lumilitaw ang iba't ibang suliranin hinggil sa malayang kalooban.

Ang determinismong mahigpit ay ang paniniwalang totoo ang determinismo at hindi ito magkatugma sa malayang kalooban, kaya't hindi umiiral ang malayang kalooban. Bagaman karaniwang tumutukoy ang determinismong mahigpit sa determinismong nomolohikal (tingnan ang determinismong sanhi sa ibaba), maaari rin nitong isama ang lahat ng anyo ng determinismong nagtatakda sa hinaharap nang ganap. Kabilang sa mga kaugnay na anyo ng determinismo ang mga sumusunod:

• Determinismong sanhi
  • Ang pananaw na ang lahat ng bagay ay may sanhi mula sa mga naunang kalagayan, kaya't 'di maaaring mangyari ang kung ano pang iba. Sa pinakakaraniwang anyo nito, ang determinismong nomolohikal (o determinismong siyentipiko), ang mga pangyayaring magaganap ay kinakailangan ng mga nagdaang at kasalukuyang pangyayari na pinagsama sa mga batas ng kalikasan. Madalas itong inilalarawan sa pamamagitan ng eksperimentong-isip (thought experiment) ng demonyo ni Laplace. Isipin ang isang nilalang na alam ang lahat ng katotohanan hinggil sa nakaraan at kasalukuyan, gayundin ang lahat ng batas ng kalikasan na gumagabay sa sansinukob. Kung tiyak ang mga batas ng kalikasan, magagamit ng nilalang na ito ang kaalamang iyon upang makita ang hinaharap hanggang sa pinakamaliit na detalye nito.
• Determinismong lohikal
  • Ang pananaw na lahat ng pahayag, maging tungkol ito sa nakaraan, kasalukuyan, o hinaharap, ay alinman sa totoo o mali. Ang suliranin sa malayang kalooban sa kontekstong ito ay kung paano magiging malaya ang mga pagpili kung ang gagawin ng isang tao sa hinaharap ay nakatakda na bilang totoo o mali sa kasalukuyan.
• Determinismong teolohikal
  • Ang paniniwalang nakatakda na ang hinaharap, alinman dahil sa isang diyos na lumikha na nagtakda o nakaaalam ng magiging kalalabasan nito nang pauna. Ang suliranin ng malayang kalooban dito ay kung paano magiging malaya ang ating mga gawa kung may isang nilalang na itinakda na ang mga ito para sa atin, o kung ang mga ito ay naitatag na sa panahon.

Ang iba pang mga anyo ng determinismo ay mas may kaugnayan sa kompatibilismo, tulad ng determinismong biyolohikal, ang paniniwalang ang lahat ng asal, paniniwala, at pagnanais ay itinatakda ng ating namamanang katangian at biyokimikal na kalikasan, na naaapektuhan ng parehong gene at kapaligiran; gayundin ang determinismong kultural at determinismong sikolohikal. Ang mga kombinasyon at pagsasanib ng mga tesis na determinista, tulad ng determinismong biyo-pangkapaligiran, ay higit pang karaniwan.

May mga mungkahing hindi kailangang panatilihin ng determinismong mahigpit ang ganap na determinismo, at maaaring mas angkop ang isang malapit dito, gaya ng tinatawag na determinismong sapat. Sa kabila nito, humina ang kasikatan ng determinismong mahigpit sa kasalukuyan dahil sa mga siyentipikong pahiwatig na hindi totoo ang determinismo, subalit nananatili ang diwa ng posisyong ito sa pamamagitan ng inkompatibilismong mahigpit.

Libertaryanismong metapisikal

Iba't ibang kahulugan ng malayang kalooban ang iminungkahi para sa Libertaryanismong Metapisikal (sanhing ahente o substansiya, mga pananaw na nakasentro sa ahente, at teorya ng pagsisikap ng kalooban), kasama ng mga halimbawa ng iba pang karaniwang posisyon hinggil sa malayang kalooban tulad ng Kompatibilismo, Determinismong Mahigpit, at Inkompatibilismong Mahigpit. Ang mga pulang bilog ay kumakatawan sa mga kalagayang mental, ang mga bughaw na bilog ay kumakatawan sa mga kalagayang pisikal, at ang mga palaso ay naglalarawan ng ugnayang sanhi.

Isa sa mga uri ng inkompatibilismo, ang libertaryanismong metapisikal ay pinanghahawakan ang isang pananaw ng malayang kalooban na nangangailangan na ang isang ahente ay may kakayahang pumili ng mahigit sa isang posibleng hakbang sa ilalim ng isang tiyak na kalagayan.

Ang mga pananaw hinggil sa libertaryanismo ay nahahati sa hindi-pisikal na mga teorya at sa pisikal o naturalistikong mga teorya. Itinataguyod ng mga hindi-pisikal na teorya na ang mga pangyayaring nagaganap sa utak na humahantong sa pagsasagawa ng mga kilos ay hindi ganap na maipapaliwanag sa pamamagitan ng pisika, kaya’t ipinapalagay nila na ang daigdig ay hindi lubusang saklaw ng mga batas ng pisika. Kabilang dito ang dualistang interaksyonismo, na nag-aangkin na may di-pisikal na isip, kalooban, o kaluluwa na nakalalampas sa mga sanhi ng pisikal na kalikasan.

Ipinapalagay ng determinismong pisikal na iisa lamang ang posibleng hinaharap, kaya't hindi ito katugma ng libertaryanismong malayang kalooban. Bilang bunga ng inkompatibilismo, ang mga paliwanag ng libertaryanismong metapisikal na hindi isinasantabi ang pisikalismo ay nangangailangan ng indeterminismong pisikal, gaya ng probabilistikong pag-uugali ng mga subatomikong partikula — isang teoryang hindi pa nalalaman ng mga naunang manunulat hinggil sa malayang kalooban.

Maaaring uriin ang mga teoryang inkompatibilista batay sa uri ng indeterminismo na kanilang isinasagawa: mga pangyayaring walang sanhi, mga pangyayaring sanhi sa paraang hindi-deterministiko, at mga pangyayaring sanhi ng ahente o substansiya.

Mga teoryang di-sanhi

Ang mga di-sanhing paliwanag ng inkompatibilistang malayang kalooban ay hindi nangangailangan na ang isang malayang kilos ay dulot ng isang ahente o pisikal na pangyayari. Umaasa ang mga ito sa isang daigdig na hindi lubusang saklaw ng sanhi at bunga, o sa indeterminismong pisikal. Madalas nilang igiit na bawat sinasadyang kilos ay nangangailangan ng isang pagpili o bolisyon — isang kusang pagnanais o pagsisikap ng ahente (halimbawa, ang prosesong kognitibo sa pag-angat ng sariling kamay). Ang mga ganitong sinasadyang kilos ay binibigyang-kahulugan bilang mga malalayang kilos.

Gayunman, iminungkahi ng ilan na ang ganitong mga pagkilos ay hindi talaga nagpapakita ng kontrol sa anumang bagay. Ayon sa mga di-sanhing pananaw, ang sanhi ng isang ahente ay hindi maaaring suriin bilang sanhi ng mga kalagayang mental o mga pangyayari gaya ng pagnanais, paniniwala, o intensiyon, kundi ito'y isang usapin ng kusang-loob at pagkamalikhain. Ang paggamit ng intensiyon sa mga sinasadyang kilos ay hindi ang mismong nagtatakda ng kanilang kalayaan — bagkus, ang mga sinasadyang kilos ay kusang nalilikha.

Ang "pakiramdam ng pagkilos" sa ilang sinasadyang kilos ay hindi "bumubuo ng aktibong pagkilos na iyon, o ng paggamit ng aktibong kontrol ng ahente", kundi "maaari itong dulot ng direktang pagpapasigla sa utak ng isang tao, kahit walang kaukulang pagnanais o intensiyon mula sa taong iyon." Isa pang tanong na ibinubunsod ng ganitong hindi-sanhing teorya ay kung paano nakikilos ang isang ahente batay sa katuwiran kung ang mga sinasadyang kilos na ito ay kusang-loob.

Ang ilan sa mga di-sanhing paliwanag ay gumagamit ng panpsikismo, ang teoryang nagsasaad na may katangian ng isip na taglay ang lahat ng partikula, at sumasaklaw ito sa buong uniberso, maging sa mga may-buhay at walang-buhay na bagay.

Mga teoryang sanhing-pangyayari

Ang mga paliwanag na sanhing-pangyayari tungkol sa inkompatibilistang kalayaan ng kalooban ay karaniwang nakabatay sa mga pisikalistang modelo ng isipan (tulad ng sa mga kompatibilista), subalit ipinapalagay nila ang pisikal na hindi-tiyak o indeterminismo, kung saan sinasabing ang ilang hindi-tiyak na pangyayari ay sanhi ng ahente. Ilang paliwanag na sanhing-pangyayari ng kalayaan ng kalooban ang nalikha, na tinutukoy dito bilang indeterminismong deliberatibo, nakasentrong pagpapaliwanag, at teorya ng pagsisikap ng kalooban. Ang unang dalawang paliwanag ay hindi nangangailangan na ang kalayaan ng kalooban ay pangunahing bahagi ng sansinukob. Ang karaniwang kawalang-tiyakan ay ginagamit upang magbigay ng "puwang" na pinaniniwalaang kailangan ng mga libertaryo. Isang karaniwang pagtutol sa mga paliwanag na sanhing-pangyayari ay na maaaring sirain ng hindi-tiyakan ang ugnayan ng sanhi at epekto at mabawasan ang kontrol ng ahente sa halip na mapalakas ito (kaugnay ng suliranin ng pinagmulan). Isa pang pagtutol ay kung ang ganitong hindi-tiyakan ay talagang makapagdaragdag ng halaga sa pagpapasya kumpara sa mayroon na sa isang deterministikong daigdig.

Ipinapahayag ng indeterminismong deliberatibo na ang indeterminismo ay nakapaloob lamang sa maagang yugto ng proseso ng pagpapasya. Layunin nitong magbigay ng hindi-tiyak na hanay ng mga posibilidad na mapagpipilian, nang hindi nagdudulot ng suwerte o walang-basehang pagpili. Ang proseso ng pagpili ay deterministiko, bagaman maaaring nakabatay sa mga naunang kagustuhang naitatag sa parehong paraan. Binanggit ang deliberatibong hindi-tiyak nina Daniel Dennett at John Martin Fischer. Isang malinaw na pagtutol sa ganitong pananaw ay na ang ahente ay hindi maaaring magkaroon ng ganap na pag-aari ng kanyang mga pasya (o mga kagustuhang ginamit sa pagpapasya) nang higit pa kaysa sa modelo ng kompatibilismo.

Ipinapanukala ng mga nakasentrong pagpapaliwanag na sa anumang pasya sa pagitan ng dalawang posibilidad, isasaalang-alang ang lakas ng dahilan sa bawat opsyon, subalit may posibilidad pa ring piliin ang mas mahina. Isang malinaw na pagtutol sa ganitong pananaw ay na ang mga pasya ay lantad na iniiwan sa pagkakataon, kaya’t hindi maaaring italaga ang pinagmulan o pananagutan sa anumang pasya.

Ang teorya ng pagsisikap ng kalooban ay may kaugnayan sa papel ng lakas-ng-loob sa pagpapasya. Ipinapalagay nito na ang hindi-tiyak ng mga proseso ng bolisyon ng ahente ay maaaring tumugma sa hindi-tiyak ng ilang pisikal na pangyayari—at ang mga kinalabasan ng mga ito ay maaaring ituring na sanhi ng ahente. Nakabuo ng mga modelo ng bolisyon kung saan ito ay tinitingnang isang uri ng masalimuot na proseso na may elementong pisikal na hindi-tiyak. Isang halimbawa nito ang kay Robert Kane, na nagpalagay na "sa bawat kaso, ang hindi-tiyakan ay gumaganap bilang hadlang o balakid sa pagtupad ng isa sa kanyang mga layunin—isang hadlang o balakid sa loob ng kanyang kalooban na dapat mapagtagumpayan sa pamamagitan ng pagsisikap." Ayon kay Robert Kane, ang gayong "pinakamataas na pananagutan" ay isang kailangang kondisyon para sa kalayaan ng kalooban. Isang mahalagang salik sa ganitong teorya ay na hindi maaaring ibaba ang ahente sa antas ng mga pisikal na pangyayari sa utak; sa halip, ang mga proseso ng pag-iisip ay nagbibigay ng kasinghalagang paliwanag sa pagtukoy ng kinalabasan gaya ng kanilang mga pisikal na proseso.

Bagaman noong panahong iyon ang mekaniks na kwantum (at indeterminismong pisikal) ay nasa unang yugto pa lamang ng pagtanggap, sinabi ni C.S. Lewis sa kanyang aklat na Miracles: A Preliminary Study ang lohikong posibilidad na kung mapatutunayang hindi-tiyak ang pisikal na daigdig, ito ay maaaring magsilbing lagusan upang ilarawan ang pagkilos ng isang hindi-pisikal na nilalang sa pisikal na realidad. Ang mga hindi-tiyak na pisikal na modelo (lalo na yaong may kinalaman sa hindi-tiyak ng kwantum) ay nagpapakilala ng mga di-inaasahang pangyayari sa antas atomiko o subatomiko. Ang mga pangyayaring ito ay maaaring makaapekto sa aktibidad ng utak, at maaaring magbigay-daan sa hindi-magkasundong kalayaan ng kalooban kung ang nakikitang hindi-tiyak ng ilang proseso ng isipan (halimbawa, ang pansariling persepsyon ng kontrol sa mulat na bolisyon) ay tumutugma sa nakapailalim na hindi-tiyak ng pisikal na kaayusan. Gayunman, ang ugnayang ito ay nangangailangan ng mapag-udyok na papel sa mga probabilidad na kaduda-duda, at malayo pa sa napapatunayan na ang aktibidad ng utak na responsable sa kilos ng tao ay maaaring maapektuhan ng gayong mga pangyayari. Bukod dito, ang mga hindi-magkasundong modelong ito ay nakasalalay sa ugnayan ng kilos at mulat na bolisyon, gaya ng pinag-aaralan sa neurosiyensiya ng kalayaan ng kalooban. Malinaw na ang pagmamasid ay maaaring makagambala sa kinalabasan ng mismong pagmamasid, kaya't nalilimitahan ang ating kakayahang matukoy ang sanhi-at-bunga. Gayunman, iminungkahi ni Niels Bohr, isa sa mga pangunahing tagapagtatag ng teoryang kwantum, na walang ugnayang maaaring maitakda sa pagitan ng hindi-tiyak ng kalikasan at kalayaan ng kalooban.

Mga teoryang ahente o sanhing-sustansiya

Ang mga paliwanag na ahente o sanhing-sustansiya tungkol sa hindi-magkasundong kalayaan ng kalooban ay nakasalig sa dualismong sustansiya sa kanilang paglalarawan ng isipan. Ipinapalagay na ang ahente ay may kapangyarihang makialam sa pisikal na daigdig. Ang mga paliwanag na ahente o sanhing-sustansiya ay iminungkahi nina George Berkeley at Thomas Reid. Kinakailangan na ang sanhi ng ahente ay hindi bunga ng mga naunang pangyayari. Kinakailangan din na ang pagdulot ng ahente sa nasabing pangyayari ay hindi rin sanhi ng mga naunang pangyayari. Ilang suliranin ang natukoy sa ganitong pananaw. Una, mahirap matukoy ang dahilan sa anumang pagpili ng ahente, na nagmumungkahi na maaaring ito ay sapalaran o bunga ng pagkakataon (nang walang batayang pinagmumulan ng malayang pasya). Ikalawa, pinagtatanungan kung ang mga pisikal na pangyayari ay maaaring sanhi ng isang panlabas na sustansiya o isipan, isang karaniwang suliranin na kaugnay ng dualismong interaksyonista.

Inkompatibilismong mahigpit

Ang inkompatibilismong mahigpit ay ang ideya na ang malayang kalooban ay hindi maaaring umiral, mapa-deterministiko man ang mundo o hindi. Ipinagtanggol ni Derk Pereboom ang inkompatibilismong mahigpit, na tinukoy ang iba't ibang posisyon kung saan hindi mahalaga ang malayang kalooban sa indeterminismo/determinismo, kabilang ang mga sumusunod:

1. Determinismo (D) ay totoo, D ay hindi nangangahulugang wala tayong malayang kalooban (MK), subalit sa katotohanan, wala talaga tayong F.
2. D ay totoo, D ay hindi nangangahulugang wala tayong MK, subalit sa katotohanan hindi natin alam kung mayroon tayong F.
3. D ay totoo, at mayroon tayong MK.
4. D ay totoo, mayroon tayong MK, at MK ay nangangahulugang D.
5. D ay hindi napatunayan, subalit mayroon tayong MK.
6. D ay hindi totoo, mayroon tayong MK, at magkakaroon pa rin tayo ng MK kahit na totoo ang D.
7. D ay hindi totoo, wala tayong MK, subalit ang MK ay tugma sa D.

Tinatawag ni Pereboom ang posisyon 3 at 4 na determinismong maluwag, posisyon 1 bilang isang anyo ng determinismong mahigpit, posisyon 6 bilang isang anyo ng libertariyanismong klasiko, at anumang posisyon na may MK bilang kompatibilismo.

Itinanggi ni John Locke na may kabuluhan ang pariralang "malayang kalooban" (ihambing sateolohikal na walang-kognitibismo, isang katulad na pananaw sa pag-iral ng Diyos). Ayon sa kanya, hindi mahalaga ang katotohanan ng determinismo. Naniniwala siya na ang pangunahing katangian ng kusang kilos ay ang kakayahan ng isang indibidwal na ipagpaliban ang isang desisyon nang sapat na oras upang pag-isipan o suriin ang mga kahihinatnan ng isang pagpili: "...ang kalooban sa katotohanan, ay walang ibig sabihin kundi kapangyarihan, o kakayahan, na pumili o magpabor."

Sang-ayon ang makabagong pilosopo na si Galen Strawson kay Locke na ang katotohanan o kamalian ng determinismo ay hindi mahalaga sa suliranin. Pinagtatalunan niya na ang ideya ng malayang kalooban ay humahantong sa walang katapusang pag-urong at kaya walang saysay. Ayon kay Strawson, kung ang isang tao ay responsable sa kanyang ginagawa sa isang sitwasyon, dapat ay responsable rin siya sa paraan ng kanyang kaisipan sa ilang aspeto. Subalit imposible na maging responsable sa paraan ng kanyang kaisipan sa anumang aspeto. Ito ay dahil upang maging responsable sa isang sitwasyon S, dapat ay responsable ka sa paraan ng iyong sarili sa S⁻¹. Upang maging responsable sa paraan ng iyong sarili sa S⁻¹, dapat ay responsable ka sa paraan ng iyong sarili sa S⁻², at iba pa. Sa isang punto sa kadena, dapat ay may naganap na kilos ng pinagmumulan bagong kadena ng sanhi. Subalit imposible ito. Hindi maaaring likhain ng tao ang kanyang sarili o ang kanyang mga mental na estado mula sa wala. Ipinapahiwatig ng argumentong ito na ang malayang kalooban mismo ay katawa-tawa, subalit hindi na hindi tugma na ito sa determinismo. Tinatawag ni Strawson ang kanyang pananaw bilang "pessimismo," subalit maaari itong iklasipika bilang inkompatibilismong mahigpit.

Determinismong sanhi

Ang determinismong sanhi ay ang konsepto na nakatali ang mga pangyayari sa isang tiyak na konteksto sa sanhi sa paraan na ang anumang kalagayan (ng isang bagay o pangyayari) ay ganap na tinutukoy ng mga naunang kalagayan. Ipinapahayag ng determinismong sanhi na may tuloy-tuloy na kadena ng mga nakaraang pangyayari na umaabot pabalik sa pinagmulan ng uniberso. Naniniwala ang mga tagapagtaguyod ng determinismong sanhi na walang bagay na walang sanhi o kusang nilikha.

Ang pinaka-karaniwang anyo ng determinismong sanhi ay ang determinismong nomolohikal (o determinismong siyentipiko), na ang nakaraan at kasalukuyan ay ganap at kinakailangang nagtatakda ng hinaharap ayon sa mahigpit na mga batas ng kalikasan, kung saan ang bawat pangyayari ay hindi maiiwasang resulta ng mga nakaraang pangyayari. Ang mekanikang kuwantum ay nagdudulot ng seryosong hamon sa pananaw na ito.

Patuloy ang pangunahing pagtatalo kung ang pisikal na uniberso ay tunay na deterministiko. Bagaman hindi maaaring gamitin ang metodong siyentipiko upang ganap na ipawalang-bisa ang indeterminismo sa konteksto ng paglabag sa pagsasara ng sanhi, maaari itong gamitin upang tukuyin ang indeterminismo sa batas ng kalikasan. Sa kasalukuyan, ang mga interpretasyon ng mekanikang kuwantum ay parehong deterministiko at indeterministiko, at ito ay patuloy na sinusuri sa pamamagitan ng mga eksperimento.

Tadhana at kapalaran

Pangunahing artikulo: Kapalaran

Ang tadhana o kapalaran ay isang paunang itinakdang daloy ng mga pangyayari. Maaaring isipin ito bilang paunang itinakdang hinaharap, maging sa pangkalahatan o para sa isang indibiduwal. Isa itong konsepto batay sa paniniwala na may nakatakdang natural na kaayusan sa kosmos.

Bagaman madalas na magkapalit ang paggamit ng mga salitang "kapalaran" at "tadhana," may magkakaibang kahulugan ang mga ito.

Ang kapalaran ay karaniwang nagpapahiwatig na may isang itinakdang landas na hindi maaaring iwasan, at kung saan wala tayong kontrol. Kaugnay ito ng determinismo, subalit hindi nito sinasabi ang anumang tiyak tungkol sa pisikal na determinismo. Kahit na may pisikal na hindi-determinismo, ang isang pangyayari ay maaari pa ring italaga ng labas. Ang tadhana naman ay kaugnay din ng determinismo, subalit hindi rin naglalabas ng tiyak na pahayag tungkol sa pisikal na determinismo. Kahit na may pisikal na hindi-determinismo, ang isang pangyayari ay maaari pa ring itinakda na mangyari.

Ang tadhana ay nagpapahiwatig na may isang itinakdang landas na hindi maaaring iwasan, subalitf hindi nito awtomatikong nagtatakda kung paano ang landas na iyon ay naitatag (hal., hindi ito direktang sumasalungat sa inkompatibilistang malayang kalooban). Kung umiiral ang malayang kalooban, maaari itong maging mekanismo kung paano napipili ang itinakdang kinalabasan (itinakda upang kumatawan sa tadhana).

Determinismong lohikal

Ang talakayan tungkol sa tadhana ay hindi nangangailangan ng pagkakaroon ng sobrenatural na kapangyarihan. Ang lohikal na determinismo o determinasyon ay ang ideya na lahat ng proposisyon, maging tungkol sa nakaraan, kasalukuyan, o hinaharap, ay alinman sa totoo o mali. Lumilikha ito ng natatanging problema para sa malayang kalooban dahil ang mga proposisyon tungkol sa hinaharap ay may katotohanan na sa kasalukuyan (ibig sabihin, ito ay itinakda na bilang totoo o mali), at tinutukoy bilang problema ng mga hinaharap na nakadepende.

Omnisiyensiya

Ang Omnisiyensiya o kamalayan sa lahat ng bagay ay ang kakayahang malaman ang lahat ng maaaring malaman (kasama rito ang lahat ng hinaharap na pangyayari), at karaniwang itinuturing na katangian ng isang diyos na lumikha. Ang kamalayan sa lahat ng bagay ay nagpapahiwatig ng pagkakaroon ng tadhana. Ilang manunulat ang nagsasabing ang malayang kalooban ay hindi maaaring umiral kasama ng kamalayan sa lahat ng bagay. Isang argumento ang nagsasabing ang isang omniscient na lumikha ay hindi lamang nagpapahiwatig ng tadhana kundi ng isang uri ng mataas na antas ng predeterminismo tulad ng mahigpit na teolohikal na determinismo o predestinasyon – na itinakda na nila ang lahat ng pangyayari at kinalabasan sa uniberso nang pauna. Sa ganitong kaso, kahit na ang isang indibiduwal ay maaaring magkaroon ng impluwensya sa kanilang mababang antas na pisikal na sistema, ang kanilang mga pagpili tungkol dito ay hindi na kanila, tulad ng sa libertaryanong malayang kalooban. Ang kamalayan sa lahat ng bagay ay ginagamit bilang argumento ng hindi pagkakatugma ng mga katangian para sa pag-iral ng Diyos, kilala bilang argumento mula sa malayang kalooban, at malapit na kaugnay ng iba pang ganitong argumento, halimbawa ang hindi pagkakatugma ng kapangyarihan ng Diyos sa pagiging mabuting lumikha (ibig sabihin, kung alam ng diyos kung ano ang pipiliin nila, responsable siya sa pagpapaabot sa pagpili nito).

Predeterminismo

Ang predeterminismo ay ang ideya na ang lahat ng pangyayari ay itinakda nang pauna. Ang predeterminismo ay pilosopiya na nagsasabing lahat ng pangyayari sa kasaysayan, nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap, ay naitakda na o alam na (ng Diyos, tadhana, o iba pang puwersa), kabilang ang mga gawaing pantao. Karaniwan, ang predeterminismo ay tinutukoy na ang mga gawaing pantao ay hindi makakaapekto sa (o walang kinalaman sa) mga kinalabasan ng paunang itinakdang daloy ng mga pangyayari, at ang tadhana ng isang tao ay itinakda nang panlabas (hal., eksklusibo ng isang diyos na lumikha).

Ang konsepto ng predeterminismo ay madalas na ipinapaliwanag gamit ang determinismong sanhi, na nagpapahiwatig na may tuloy-tuloy na kadena ng mga naunang pangyayari mula sa simula ng uniberso. Sa kaso ng predeterminismo, ang kadena ng mga pangyayaring ito ay paunang itinakda, at ang mga gawaing pantao ay hindi makakaapekto sa mga kinalabasan ng paunang itinakdang kadena. Maaari rin itong tukuyin bilang partikular na uri ng determinismo. Maaari rin itong gamitin nang magkasingkahulugan sa determinismong sanhi – sa konteksto ng kakayahan nitong tukuyin ang mga pangyayaring hinaharap. Sa kabila nito, ang predeterminismo ay madalas na itinuturing na hiwalay sa determinismong sanhi. Ang katawagang predeterminismo ay madalas ding gamitin sa konteksto ng biyolohiya at pagmamana, kung saan ito ay kumakatawan sa isang uri ng determinismong biyolohikal.

Ang katagang predeterminismo ay hindi lamang nangangahulugang pagtukoy ng lahat ng pangyayari, kundi ang paunang at sinasadyang may malay na pagtukoy sa lahat ng pangyayari (samakatuwid, ginagawa ito, marahil, ng isang may malay na nilalang). Habang ang determinismo ay karaniwang tumutukoy sa naturalistang maipaliwanag na sanhi ng mga pangyayari, ang predeterminismo ay sa kahulugan nito ay nagpapahiwatig ng isang tao o isang "may-ari" na kumokontrol o nagpaplano sa sanhi ng mga pangyayari bago ito mangyari at marahil naninirahan sa labas ng natural na unibersong sanhi.

Ang predestinasyon ay nagsasaad na isang lubos na makapangyarihang nilalang ay tunay na nagtakda ng lahat ng pangyayari at kinalabasan sa uniberso nang pauna, at ito ay isang kilalang doktrina ng mga Calvinista sa teolohiyang Kristiyano. Ang predestinasyon ay madalas ituring bilang isang anyo ng mahigpit na teolohikal na determinismo.

Dahil dito, ang predeterminismo ay inihahambing sa fatalismo. Ang fatalismo ay ang ideya na lahat ay itinakdang mangyari, kaya ang mga tao ay walang kontrol sa kanilang hinaharap.

Determinismong teolohikal

Ang determinismong teolohikal ay isang anyo ng determinismo na nagsasaad na lahat ng pangyayaring nagaganap ay itinakda na o itinadhana na mangyari ng isang monoteistikong diyos, o kaya naman, nakatakdang maganap batay sa Kanyang pagiging lubos na nakaaalam ng lahat ng bagay (omnisiyensya). May dalawang uri ng determinismong teolohikal, na tinutukoy dito bilang malakas at mahina.

• Ang una, ang malakas na determinismong teolohikal, ay nakabatay sa konsepto ng isang diyos na manlilikha na nagtatakda ng lahat ng pangyayari sa kasaysayan: "ang bawat bagay na nagaganap ay itinadhana ng isang diyos na lubos na makapangyarihan at nakaaalam ng lahat."
• Ang pangalawa, ang mahinang determinismong teolohikal, ay nakabatay naman sa konsepto ng banal na kaalaman sa hinaharap – "dahil ang pagkaalam ng Diyos ay ganap at walang pagkakamali, ang mga bagay na alam Niya tungkol sa hinaharap ay tiyak na mangyayari; samakatuwid, ang hinaharap ay nakatakda na."

May ilang bahagyang pagkakaiba sa ganitong pagkakahati. May ilan na nagsasabing ang determinismong teolohikal ay nangangailangan ng ganap na pagtatalaga ng lahat ng kaganapan at kinalabasan ng Diyos (ibig sabihin, hindi nila itinuturing ang mahinang bersyon bilang determinismong teolohikal maliban kung itinatanggi rin ang malayang pagpapasya), o kaya, hindi nila itinuturing na determinismong teolohikal ang mahinang bersyon. Maaari ring ituring ang determinismong teolohikal bilang isang anyo ng determinismong sanhi, kung saan ang mga naunang kalagayan ay ang likas na katangian at kalooban ng Diyos.

Kaugnay ng malayang pagpapasya at ng pag-uuri ng kompatibilismo o inkompatibilismong teolohikal, ang determinismong teolohikal ay ang tesis na umiiral ang Diyos at mayroon Siyang hindi nagkakamaling kaalaman sa lahat ng totoong proposisyon, kabilang ang mga proposisyon tungkol sa ating mga gagawing aksyon sa hinaharap; ito ang pinakasimpleng depinisyon na sumasaklaw sa lahat ng anyo ng determinismong teolohikal.

Isang pinasimpleng taksonomiya ng mga pampilosopiya na paninindigan hinggil sa malayang kalooban at determinismong teolohikal.

May iba't ibang implikasyon ang determinismong teolohikal para sa metapisikal na malayang pagpapasya depende sa interpretasyong pampilosopiya.

• Ang malakas na determinismong teolohikal ay hindi tugma sa metapisikal na malayang pagpapasya at isang anyo ito ng matigas na determinismong teolohikal (na katumbas ng tinatawag na fatalismong teolohikal). Ipinapalagay nito na hindi umiiral ang malayang pagpapasya at ang Diyos ay may ganap na kontrol sa mga kilos ng tao. Ang matigas na determinismong teolohikal ay may kahalintulad na implikasyon sa matigas na determinismo, bagaman hindi nito kinakailangang pawalang-bisa ang kompatibilistang malayang pagpapasya. Isang anyo ito ng inkompatibilismong teolohikal.
• Samantala, ang mahinang determinismong teolohikal ay maaaring maging tugma o hindi tugma sa metapisikal na malayang pagpapasya depende sa pampilosopiya na pagpapaliwanag ng pagkaalam ng Diyos. Dahil dito, maaari itong ituring na isang anyo ng matigas na determinismong teolohikal (fatalismong teolohikal) o malambot na determinismong teolohikal, isang terminong ginagamit para sa kalinawan. Ipinapalagay ng malambot na determinismong teolohikal na ang mga tao ay may kalayaang pumili ng kanilang mga aksyon; alam lamang ng Diyos kung ano ang kanilang pipiliin bago pa ito mangyari, subalit hindi Niya binabago ang kinalabasan. Ang pamamahala ng Diyos ay "kompatible" sa kusang-loob na pagpili. Ang malambot na determinismong teolohikal ay kilala rin bilang kompatibilismong teolohikal. Ang pagtanggi sa determinismong teolohikal (o sa banal na kaalaman sa hinaharap) ay itinuturing namang inkompatibilismong teolohikal, na kaugnay ng mas pangkalahatang talakayan tungkol sa malayang pagpapasya.

Ang pangunahing argumento para sa fatalismong teolohikal sa kaso ng mahinang determinismong teolohikal ay ganito:

1. Ipagpalagay na umiiral ang banal na kaalaman sa hinaharap o ang pagkaalam ng Diyos sa lahat ng bagay.
2. Ang hindi nagkakamaling kaalaman sa hinaharap ay nagpapahiwatig ng tadhana (tiyak na alam na kung ano ang gagawin ng isang tao).
3. Ang tadhana ay nag-aalis ng posibilidad ng alternatibo (hindi maaaring kumilos nang iba).
4. Samakatwid, hindi tugma ito sa metapisikal na malayang pagpapasya.

Madalas tanggapin ang argumentong ito bilang batayan ng inkompatibilismong teolohikal, na nagtatanggi alinman sa malayang pagpapasya o sa banal na kaalaman ng Diyos, at dahil dito, pati na rin sa determinismong teolohikal. Sa kabilang dako, kailangang hanapan ng tugon ito ng kompatibilismong teolohikal.

Kabilang sa mga tugon ng mga kompatibilistang teolohikal ang sumusunod:

• Pagtanggi sa pagkakaroon ng katotohanang halaga (truth value) ng mga pangyayaring panghinaharap, bagaman nagreresulta ito sa pagtanggi rin sa banal na kaalaman at samakatuwid sa determinismong teolohikal.
• Pagpapatibay ng pagkakaiba ng hindi-nakabatay sa oras na kaalaman (space-time independence), isang pananaw na isinusulong halimbawa nina Boecio, Tomas de Aquino, at C.S. Lewis.
• Pagtanggi sa Prinsipyo ng Alternatibong mga Posibilidad: "Kung hindi mo maaaring gawin ang kabaligtaran ng iyong ginawa, hindi ka malayang kumilos." Halimbawa, maaaring magkaroon ang isang tagamasid na tao ng makina na kayang tuklasin kung ano ang mangyayari sa hinaharap, subalit ang pag-iral o paggamit ng makinang ito ay walang impluwensiya sa kinalabasan ng mga pangyayari.

Sa kahulugan ng kompatibilismo at inkompatibilismo, madalas hindi pinaghihiwalay ng mga sanggunian ang determinismong pisikal at ang mas mataas na antas ng determinismo (tulad ng predeterminismo o determinismong teolohikal). Dahil dito, ang matigas na determinismo kaugnay ng determinismong teolohikal ay maaaring uriin bilang matigas na inkompatibilismo kaugnay ng determinismong pisikal (kung walang pahayag tungkol sa panloob na sanhi o determinismo ng sansinukob), o kahit bilang kompatibilismo (kung ang kalayaan mula sa determinismo ay hindi itinuturing na kailangan para sa malayang pagpapasya).

Sa parehong prinsipyo, maaaring uriin ang metapisikal na libertariyanismo (isang anyo ng inkompatibilismo kaugnay ng determinismong pisikal) bilang kompatibilismo kaugnay ng determinismong teolohikal (kung ipinapalagay na ang mga malayang kaganapan ay itinakda na mangyari subalit hindi "itinadhana "o tinukoy ng Diyos ang kinalabasan ng mga ito). Kung tatanggapin naman ang matigas na determinismong teolohikal (kung ipagpapalagay na ang mga kinalabasan ay itinadhana mismo ng Diyos), kung gayon ay hindi na posible ang metapisikal na libertariyanismo at kakailanganin itong muling uriin (bilang matigas na inkompatibilismo, dahil ang sansinukob ay nananatiling itinuturing na hindi deterministiko – bagaman teknikal na tama pa rin ang pagtukoy dito bilang matigas na determinismo).

Problema ng isip at katawan

Ang ideya ng malayang pagpapasya ay isang aspekto ng problema ng isip at katawan, ibig sabihin, ang pagtalakay sa ugnayan ng isip (halimbawa, kamalayan, alaala, at paghatol) at katawan (halimbawa, utak ng tao at sistemang nerbiyos). Ang mga pampilosopiyang modelo ng isip ay hinahati sa mga pisikal at di-pisikal na pagpapaliwanag.

Ang duwalismong Cartesiyano ay naniniwalang ang isip ay isang di-pisikal na substansiya, ang luklukan ng kamalayan at talino, at hindi ito kapareho ng mga pisikal na kalagayan ng utak o katawan. Iminumungkahi nito na bagaman nagkakaroon ng ugnayan ang dalawang daigdig (ang isip at ang katawan), ang bawat isa ay may ilang antas ng kasarinlan. Sa ilalim ng duwalismong Cartesiyano, ang panlabas na isip ay responsable sa pagkilos ng katawan, bagaman madalas ang di-malay na aktibidad ng utak ay dulot ng mga panlabas na pangyayari (halimbawa, ang agarang reaksyon kapag napaso).

Ipinapalagay ng duwalismong Cartesiyano na ang pisikal na daigdig ay hindi deterministiko – at na ang panlabas na isip ay may kontrol sa ilang pisikal na kaganapan, na nagbibigay ng paliwanag para sa inkompatibilistang malayang pagpapasya. Mula rito, umusbong ang isang anyo na tinatawag na duwalismong interaksiyonalista, na nagmumungkahi ng dalawang-paraang interaksyon: na may ilang pisikal na kaganapan na sanhi ng mga gawaing mental, at may ilang gawaing mental na sanhi ng mga pisikal na kaganapan.

Isa sa mga makabagong pananaw hinggil sa posibleng paghihiwalay ng isip at katawan ay ang pormulasyong "tatlong daigdig" ni Karl Popper. Ang duwalismong Cartesiyano at ang tatlong daigdig ni Popper ay dalawang anyo ng tinatawag na plurarlismong epistemolohikal, ang paniniwalang kailangan ng iba't ibang pamamaraang epistemolohikal upang ganap na mailarawan ang daigdig. Kabilang sa iba pang anyo ng plurarlismong epistemolohikal ang paralelismong sikopisikal at epiphenomenalismo. Sa pananaw na ito, ang problema ng isip at katawan ay hindi maibababa o maipapaliwanag lamang gamit ang mga konsepto ng likas na agham.

Ang kasalungat na pananaw naman ay tinatawag na pisikalismo. Ang pisikalismo ay isang teoryang pampilosopiya na nagsasaad na ang lahat ng umiiral ay hindi hihigit sa mga pisikal nitong katangian, na walang mga di-pisikal na substansiya (halimbawa, mga isipan na ganap na hiwalay sa katawan). Maaaring reduktibo o di-reduktibo ang pisikalismo.

Ang reduktibong pisikalismo ay nakabatay sa ideya na ang lahat ng bagay sa daigdig ay maaaring maibalik o maipaliwanag sa pinakapayak nitong pisikal o materyal na batayan. Sa kabilang dako, ang di-reduktibong pisikalismo ay nagsasaad na ang mga katangiang mental ay bumubuo ng hiwalay na ontolohikal na kategorya mula sa mga katangiang pisikal, na ang mga kalagayang mental (gaya ng qualia) ay hindi maaaring ibaba sa mga kalagayang pisikal. Bagaman maaaring isipin na magkaibang uri ang mga kalagayang mental at mga kalagayang neorolohikal, hindi nito awtomatikong inaalis ang posibilidad na may korelasyon sa pagitan ng mga ito. Sa isa sa mga ganitong pormulasyon, ang anomalyang monismo, ang mga kaganapang mental ay supervene o umaasa sa mga kaganapang pisikal, na inilalarawan ang paglitaw ng mga katangiang mental na kaugnay ng mga katangiang pisikal – nagpapahiwatig ng kaugnayang sanhi (causal reducibility). Dahil dito, madalas uriin ang di-reduktibong pisikalismo bilang isang anyo ng duwalismong katangian sa halip na monismo, bagaman may mga anyo ng duwalismong katangian na hindi sumasang-ayon sa kaugnayang sanhi ng mga kalagayang mental.

Ang inkompatibilismo ay nangangailangan ng pagkakaiba sa pagitan ng mental at pisikal, bilang komentaryo sa hindi pagkakatugma ng deterministikong pisikal na realidad at ng karanasang may malayang pagpapasya. Bilang dagdag, ang libertariyanismong metapisikal ay kailangang magpahayag ng impluwensiya sa pisikal na realidad; at kung ang isip ang may pananagutan sa impluwensiyang ito (sa halip na basta walang-piling sistema), dapat itong naiiba sa katawan upang magawa ito.

Parehong duwalismong substansiya at duwalismong katangian ang nag-aalok ng ganitong pagkakaiba, at yaong mga bersyong hindi ganap na walang epekto sa pisikal na daigdig (halimbawa, duwalismong interaksiyonalista at di-reduktibong pisikalismo) ay nagbibigay ng teoretikal na batayan para sa inkompatibilistang malayang pagpapasya.

Napuna na hanggang ngayon, hindi pa nalulutas ng mga batas ng pisika ang tinatawag na mahigpit na suliranin ng kamalayan: "Ang paglutas sa mahigpit na suliranin ng kamalayan ay kinabibilangan ng pagtukoy kung paano nagdudulot ng mga karanasan ang mga prosesong pisyolohikal tulad ng pagdaloy ng mga iono sa lamad ng nerbiyos." Ayon sa ilan, "na malapit na kaugnay ng mahigpit na problema ng kamalayan, ang mahigpit na problema ng malayang pagpapasya ay ang ubod ng isyung kamalayan at kalayaan: nakaaapekto ba talaga ang malay na pagpapasya sa materyal na daigdig?" Subalit, ayon naman sa iba, "ang kamalayan ay may higit na maliit na papel sa buhay ng tao kaysa sa karaniwang paniniwala ng kulturang Kanluranin."

Kompatibilismo

Isang klasikong kompatibalista si Thomas Hobbes

Ipinapanatili ng mga kompatibilista na ang determinismo ay maaaring umayon sa malayang kalooban. Naniniwala sila na ang kalayaan ay maaaring umiral o mawala sa isang sitwasyon dahil sa mga dahilan na walang kinalaman sa metapisika. Halimbawa, ang mga hukuman ay nagbibigay ng hatol kung ang isang tao ay kumikilos ayon sa sarili niyang malayang kalooban sa ilang mga kalagayan nang hindi dinadala ang usaping metapisikal. Katulad nito, ang kalayaang pampolitika ay isang di-metapisikal na kaisipan.

Gayundin, may ilang kompatibilista na naglalarawan ng malayang kalooban bilang kalayaang kumilos ayon sa mga itinakdang motibo nang walang hadlang mula sa ibang tao, gaya ni Aristoteles sa kanyang Etikang Nikomakea at ng Stoiko na si Crisipo.

Sa kabaligtaran, ang mga inkompatibilista ay nakatuon sa isang uri ng "metapisikal na malayang kalooban" na ayon sa mga kompatibilista ay hindi pa kailanman malinaw na nailarawan. Ipinagtatanggol ng mga kompatibilista na hindi mahalaga kung umiiral man ang determinismo; bagaman hindi sila nagkakaisa kung ano nga ba ang tunay na mahalaga. Upang maging isang kompatibilista, hindi kailangang manindigan sa isang tiyak na kahulugan ng malayang kalooban, na ang kailangan lamang ay itanggi na ang determinismo ay salungat dito.

Bagaman may iba't ibang hadlang sa paggamit ng sariling mga pagpili, hindi nangangahulugang ang malayang kalooban ay kalayaan sa pagkilos. Ang kalayaan sa pagpili (ang kalayaang pumili ng sariling kalooban) ay lohikong hiwalay sa kalayaan sa pagsasakatuparan ng pagpiling iyon (kalayaang isagawa ang sariling kalooban), bagaman hindi lahat ng manunulat ay kinikilala ang pagkakaibang ito. Gayunman, may ilang pilosopo na naglalarawan ng malayang kalooban bilang kawalan ng mga hadlang.

Ang ilang "makabagong kompatibilista" gaya nina Harry Frankfurt at Daniel Dennett, ay nagsasabing ang malayang kalooban ay simpleng kakayahang pumili nang malaya batay sa mga limitasyong mayroon ang isang tao. Sa ibang salita, maaaring manatiling malaya ang mga pagpili ng isang taong pinipilit kung ang ganitong pamimilit ay umaayon sa kanyang sariling mga layunin at pagnanasa.

Malayang kalooban bilang kawalan ng pisikal na hadlang

Karamihan sa mga "klasikong kompatibilista," gaya ni Thomas Hobbes, ay nagsasabing ang isang tao ay kumikilos ayon sa sarili niyang kalooban lamang kung ito ang ninanasa niyang gawin, at kung maaari rin niyang piliing huwag gawin iyon kung nanaisin niya. Iniuugnay minsan ni Hobbes ang ganitong uri ng kalayaang kompatibilista sa bawat indibiduwal at hindi sa isang abstraktong konsepto ng kalooban, sa pagsasabing, halimbawa, na:

"Walang kalayaang maipapataw sa kalooban, pagnanasa, o hilig, kundi sa mismong tao; na ang kalayaang ito ay nasusukat sa kawalan ng anumang hadlang sa paggawa ng bagay na kanyang kinalolooban, ninanasa, o hinahangad gawin." ("No liberty can be inferred to the will, desire, or inclination, but the liberty of the man; which consisteth in this, that he finds no stop, in doing what he has the will, desire, or inclination to doe. [sic]")

Sa pagpapaliwanag ng mahalagang kundisyong ito, isinulat ni David Hume na:

"Ang ganitong kalayaang hipotetikal ay karaniwang ipinagkakaloob sa sinumang hindi bilanggo at nakagapos sa tanikala." ("This hypothetical liberty is universally allowed to belong to every one who is not a prisoner and in chains.")

Katulad nito, ipinahayag ni Voltaire sa kanyang Dictionnaire philosophique na:

"Ang kalayaan, kung gayon, ay walang iba kundi ang kapangyarihang gawin ang ninanasa ng isa." ("Liberty then is only and can be only the power to do what one will.")

Tinanong pa niya, "Nais mo bang ang lahat ay mangyari ayon sa kapritso ng isang milyong bulag na pagnanasa?" ("Would you have everything at the pleasure of a million blind caprices?") Para sa kanya, ang malayang kalooban o kalayaan ay:

"Walang iba kundi ang kapangyarihang kumilos; ano ang kapangyarihang ito? Bunga ito ng pagkakabuo at kasalukuyang kalagayan ng ating mga katawan." ("Only the power of acting; what is this power? It is the effect of the constitution and present state of our organs.")

Ipinagtanggol din ni Christian List ang kompatibilismo. Ginawa niya ang pagkakaiba sa pagitan ng "pisikal na posibilidad" at "ahensyal na posibilidad", at pinagtibay niyang ang malayang kalooban ay isang kaganapang umiiral sa mas mataas na antas, katulad ng pagkakaroon ng ahensiya at intensyonalidad, sa halip na isang pangyayaring pisikal.

Malayang kalooban bilang isang kalagayang sikolohikal

Kadalasang itinuturing ng kompatibilismo na ang isang tao ay malaya dahil sa kanyang katuwiran. May ilang paliwanag tungkol sa malayang kalooban na nakatuon sa panloob na sanhi ng isipan kaugnay ng mas mataas na antas ng pagproseso sa utak – ang ugnayan ng mulat (conscious) at di-mulat (unconscious) na mga gawain ng utak. Gayundin, may ilang makabagong kompatibilista sa larangan ng sikolohiya na nagsikap buhayin muli ang tradisyonal na pagtalakay tungkol sa tunggalian ng malayang kalooban at ang pagbuo ng pagkatao o karakter. Ang malayang kalooban ng kompatibilismo ay iniuugnay din sa likas na pakiramdam ng tao na siya ay may ahensya, kung saan kailangang maniwala ang isang indibiduwal na ahente siya upang makakilos at makabuo ng teorya ng isipan.

Ang kaisipan ng mga antas ng pagpapasiya ay iniharap sa ibang paraan ni Frankfurt. Ipinagtanggol niya ang isang bersiyon ng kompatibilismo na tinawag niyang "hirarkikal na ugnayan" (hierarchical mesh). Ang ideya ay maaaring magkaroon ang isang indibiduwal ng magkakasalungat na pagnanasa sa unang-antas at magkaroon din ng pagnanais hinggil sa mga unang pagnanasang iyon (isang ikalawang-antas na pagnanais), upang isa sa mga ito ang manaig sa iba. Ang kalooban ng isang tao ay nakikilala sa kanyang mabisang unang-antas na pagnanais, ibig sabihin, yaong kanyang isinasagawa, at ang kaloobang ito ay malaya kung ito rin ang pagnanais na nais niyang pairalin, ibig sabihin, naging mabisa ang kanyang ikalawang-antas na pagnanais.

Halimbawa, mayroong mga walang-pakialam na adik (wanton addicts), mga adik na labag sa sariling kalooban (unwilling addicts), at mga kusang-loob na adik (willing addicts). Ang tatlong pangkat ay maaaring magkaroon ng magkakasalungat na unang-antas na pagnanais na gustuhin at ayawin ang paggamit ng gamot na kanilang kinahuhumalingan.

Ang unang pangkat, ang mga walang-pakialam na adik, ay walang ikalawang-antas na pagnanais na huwag gumamit ng gamot. Ang ikalawang pangkat, ang mga adik na labag sa sariling kalooban, ay may ikalawang-antas na pagnanais na huwag gumamit ng gamot, samantalang ang ikatlong pangkat, ang mga kusang-loob na adik, ay may ikalawang-antas na pagnanais na gamitin ito. Ayon kay Frankfurt, ang mga kasapi ng unang pangkat ay walang tunay na kalooban at sa gayon ay hindi na matatawag na mga tao. Ang mga kasapi ng ikalawang pangkat ay malayang nagnanais na huwag gumamit ng gamot, subalit napipigilan ang kanilang kalooban ng kanilang pagkagumon. Samantala, ang mga kasapi ng ikatlong pangkat ay kusang-loob na gumagamit ng gamot na kanilang kinahuhumalingan.

Maaaring umabot sa maraming antas ang teorya ni Frankfurt. Gayunman, itinuro ng mga kritiko na walang katiyakan na hindi lilitaw ang mga tunggalian kahit sa mas matataas na antas ng pagnanais at kagustuhan. Ipinupunto rin ng iba na hindi sapat ang paliwanag ni Frankfurt kung paano nagkakatugma ang mga antas sa loob ng naturang hirarkikal na ugnayan.

Malayang kalooban bilang kawalang-kahulaan

Sa akdang Elbow Room, inilahad ni Dennett ang isang argumento para sa isang kompatibilistang teorya ng malayang kalooban, na higit pa niyang pinalawig sa aklat na Freedom Evolves. Ang pangunahing pangangatwiran ay ganito: kung aalisin ang Diyos, isang lubos na makapangyarihang demonyo, at iba pang katulad na posibilidad, kung gayon, dahil sa kaguluhan (chaos) at sa epistemikong hangganan ng kasiguruhan ng ating kaalaman sa kasalukuyang kalagayan ng daigdig, ang hinaharap ay hindi tiyak o malinaw para sa lahat ng nilalang na may hangganan. Ang tanging malinaw na mga bagay ay ang mga "inaasahan". Ang kakayahang kumilos nang "naiiba" ay may saysay lamang kapag tumutukoy sa mga inaasahang ito, at hindi sa isang hindi alam o hindi malalamang hinaharap.

Ayon kay Dennett, dahil may kakayahan ang mga indibiduwal na kumilos nang iba sa inaasahan ng sinuman, maaaring umiral ang malayang kalooban. Ayon naman sa mga inkompatibilista, ang problema sa ganitong pananaw ay maaaring tayo ay mga "awtomata na tumutugon sa mga estimulo sa ating kapaligiran sa mahuhulang paraan." Samakatuwid, lahat ng ating mga kilos ay kontrolado ng mga puwersang nasa labas ng ating sarili, o ng pagkakataon lamang. May mga mas masalimuot na pagsusuri tungkol sa kompatibilistang malayang kalooban na inilahad, gayundin ang iba pang mga kritika rito.

Sa pilosopiya ng teorya ng pagpapasya, isang pangunahing tanong ang lumilitaw: Mula sa pananaw ng mga estadistikal na kinalabasan, hanggang saan may kakayahan ang mga pagpili ng isang may malay na nilalang na maimpluwensyahan ang hinaharap? Ang kabalintunaang Newcomb (Newcomb’s paradox) at iba pang mga suliraning pampilosopiya ay naglalatag ng mga tanong tungkol sa malayang kalooban at sa mga mahuhulang bunga ng mga pasya.

Pisikal na isipan

Ang mga kompatibilistang modelo ng malayang kalooban ay madalas na itinuturing na ang mga ugnayang deterministiko ay maaaring matuklasan sa pisikal na daigdig (kabilang ang utak). Ang kognitibong naturalismo ay isang pisikalistang paraan sa pag-aaral ng katalinuhan at kamalayan ng tao kung saan ang isipan ay itinuturing na bahagi lamang ng kalikasan, marahil isang katangian lamang ng mga napakakomplikadong sistemang may kakayahang magprograma ng sarili (halimbawa, mga neural network o ugnayang ugat-nerbiyos at mga kognitibong robot). Dahil dito, kailangang pag-aralan ito gamit ang mga paraang empirikal ng agham, gaya ng mga agham na pang-asal at pangkognitibo (ibig sabihin, neurosiyensya at sikolohiyang pangkognitibo). Binibigyang-diin ng kognitibong naturalismo ang papel ng mga agham ukol sa ugat o istrukturang nerbiyos.

Ang pangkalahatang kalusugan ng utak, pagkalulong sa mga sangkap, depresyon, at iba’t ibang karamdamang pangkatauhan ay malinaw na nakaaapekto sa gawaing pangkaisipan, at mahalaga rin ang kanilang impluwensiya sa bolisyon (kakayahang pumili). Halimbawa, maaaring maranasan ng isang taong lulong sa bisyo ang malay na pagnanais na makawala sa kanyang pagkalulong subalit hindi ito magawa. Sa gayong kalagayan, ang "kalooban" ay nahiwalay sa kalayaan upang kumilos. Ang sitwasyong ito ay may kaugnayan sa hindi normal na produksiyon at distribusyon ng dopamina sa utak. Ang neurosiyensya ng malayang kalooban ay nagtatakda ng mga limitasyon sa parehong mga pananaw ng kompatibilista at inkompatibilista hinggil sa malayang kalooban.

Ang mga kompatibilistang modelo ay nananatiling tapat sa mga modelo ng isipan kung saan ang gawaing pangkaisipan (tulad ng pagninilay o deliberasyon) ay maaaring mabawasan o maipaliwanag bilang gawaing pisikal nang walang pagbabago sa pisikal na kinalabasan. Bagaman ang kompatibilismo ay karaniwang iniuugnay (o hindi bababa sa, katugma) sa pisikalismo, may ilang kompatibilistang modelo na naglalarawan sa mga natural na pangyayaring deterministiko ng deliberasyon sa utak mula sa pananaw ng unang panauhan ng malay na ahente na gumagawa ng deliberasyon. Ang ganitong paraan ay itinuturing na isang anyo ng duwalismong pagkakakilanlan (identity dualism). May inilalarawang paliwanag kung "paano maaaring makaapekto ang malay na karanasan sa utak," kung saan "ang karanasan ng malay na malayang kalooban ay ang pananaw ng unang-panauhan (first person) sa pagpili ng mga ugat-nerbiyos na kaugnayan."

Di-naturalismo

Ang mga alternatibo sa mahigpit na naturalistang pisika, tulad ng duwalismong isip–katawan na nagpapalagay ng isang isip o kaluluwa na umiiral nang hiwalay sa katawan habang nakararanas, nag-iisip, malayang pumipili, at bilang resulta ng kumikilos nang may sariling kapangyarihan sa katawan, ay kinabibilangan ng parehong tradisyonal na metapisikang panrelihiyon at ng mga hindi karaniwang bagong kaisipang kompatibilista. Kaayon din ng awtonomiya at Darwinismo, pinahihintulutan ng mga ito ang malayang pagkilos ng tao batay sa mga praktikal na dahilan sa loob ng mga batas ng pisika. Bagaman hindi na gaanong popular sa mga pilosopo ng ika-21 dantaon, ang kompatibilismong di-naturalistang ay matatagpuan pa rin sa karamihan, kung hindi man sa halos lahat, ng mga relihiyon.

Iba pang mga pananaw

May ilang pilosopo na ang mga pananaw ay mahirap uriin bilang alinman sa kompatibilista o inkompatibilista, determinista o libertaryano. Halimbawa, pinuna ni Nietzsche ang karaniwang mga konsepto ng malayang kalooban—na iginigiit na hindi matatakasan ang mga epekto ng tadhana—habang kasabay nito'y pinupuna rin ang determinismo at kompatibilismo. Isinulat niya ang tungkol sa amor fati — "ang pagmamahal sa sariling tadhana."

Ipinaglalaban ni Ted Honderich na "ang determinismo ay totoo, samantalang parehong mali ang kompatibilismo at inkompatibilismo," at ang tunay na suliranin ay nasa ibang dako. Pinaninindigan niya na totoo ang determinismo sapagkat ang mga penomenong kwantiko ay hindi mga pangyayari o bagay na maaaring matagpuan sa espasyo at panahon, kundi mga abstraktong entidad. Dagdag pa rito, kahit pa ituring na mga pangyayaring nagaganap sa antas-mikro, tila wala itong kaugnayan sa kung paano umiiral ang daigdig sa antas-makroskopiko.

Ipinagtatanggol niya na mali ang inkompatibilismo dahil kahit pa totoo ang indeterminismo, hindi pa rin maibigay ng mga inkompatibilista ang sapat na paliwanag tungkol sa pinagmulan (orihinalidad), at tila imposibleng maibigay nila ito. Tinatanggihan naman niya ang kompatibilismo sapagkat, gaya ng inkompatibilismo, nagpapalagay ito ng iisa at pangunahing kahulugan ng kalayaan. Sa katotohanan, may dalawang konsepto ng kalayaan: kusang aksyon at pagkamula (orihinasiyon). Kinakailangan ang dalawang ito upang maipaliwanag ang kalayaan ng kalooban at pananagutang moral.

Parehong banta sa kalayaang ito ang determinismo at indeterminismo. Ang talikuran ang dalawang konseptong ito ng kalayaan ay katumbas ng pagtalikod sa pananagutang moral. Sa isang panig ay naroon ang ating mga intuwisyon (kutob o pakiramdam); sa kabila naman ay naroon ang mga katotohanang siyentipiko. Ang "bagong" suliranin ay kung paano paglulunasan ang tunggaliang ito.

Malayang kalooban bilang isang ilusyon

Inisip ni Baruch Spinoza na walang malayang kalooban.

"Tinuturuan tayo ng karanasan, hindi gaanong malinaw kaysa ng katuwiran, na naniniwala ang mga tao na malaya sila, sapagkat may kamalayan sila sa kanilang mga kilos, datapuwa't walang kamalayan sa mga sanhi kung saan itinakda ang mga kilos na iyon." ("Experience teaches us no less clearly than reason, that men believe themselves free, simply because they are conscious of their actions, and unconscious of the causes whereby those actions are determined.") Baruch Spinoza, Etika

Tinalakay ni David Hume ang posibilidad na ang buong pagtatalo hinggil sa malayang kalooban ay walang iba kundi isang usaping "pasalita" lamang. Iminungkahi niyang ito ay maaaring ipaliwanag bilang isang maling damdamin o tila karanasang pandama (isang velleity), na kaakibat ng marami nating kilos kapag isinasagawa natin ang mga ito. Sa pagninilay-nilay, natatanto na kailangang mangyari ang mga ito at itinakda na mula sa simula pa lamang.

Ipinahayag ni Arthur Schopenhauer na ang mga penomenon ay walang kalayaan ng kalooban, datapuwa't ang kalooban bilang noumenon ay hindi nasasaklaw ng mga batas ng pangangailangan (causality) at sa gayon, malaya. Ayon kay Schopenhauer, ang mga kilos ng tao, bilang mga penomenon, ay nasasailalim sa prinsipyo ng sapat na dahilan at samakatuwid, saklaw ng pangangailangan. Kaya iginiit niya na ang mga tao ay walang malayang kalooban sa karaniwang pagkaunawa. Gayunman, ang kalooban (ang paghahangad, pagnanais, at pagpupunyagi), bilang noumenon na nasa likod ng mundong makikita, ay walang pinagmulan: ibig sabihin, hindi ito nasasailalim sa panahon, espasyo, at sanhi (ang mga anyong namumuno sa mundo ng anyo). Kaya, ang kalooban mismo, sa labas ng anyo, ay malaya.

Ipinahayag ni Arthur Schopenhauer na ang mga penomenon (mga nagaganap na bagay) ay walang kalayaan ng kalooban, subalit ang kalooban bilang noumenon (di-nakikitang diwa o pinakapinagmulan ng realidad) ay hindi nasasaklaw ng mga batas ng pagkakailangan (causality o sanhi-at-bunga) at sa gayon ay malaya.

Tinalakay ni Schopenhauer ang palaisipan ng malayang kalooban at moral na pananagutan sa Die Welt als Wille und Vorstellung (Ang Mundo bilang Kalooban at Representasyon), Aklat II, Seksiyon 23:

"Subalit hindi napapansin ang katotohanan na ang indibiduwal, ang tao, ay hindi ang kalooban bilang bagay-sa-kanyang-sarili, kundi ang penomenon ng kalooban; kaya tinutukoy siya at nakapasok sa anyo ng penomenon, ang prinsipyo ng sapat na dahilan. Dahil dito, nagkakaroon tayo ng kagila-gilalas na katotohanan na itinuturing ng bawat isa ang kaniyang sarili na a priori na tunay na malaya, maging sa kanyang mga indibiduwal na kilos, at iniisip na maaari niyang anumang oras baguhin ang kanyang paraan ng pamumuhay... Subalit a posteriori, sa pamamagitan ng karanasan, nadidiskubre niyang hindi siya malaya, kundi saklaw ng pangangailangan; na sa kabila ng lahat ng kanyang mga pasiya at pagninilay, hindi niya mabago ang kanyang asal, at mula sa simula hanggang sa wakas ng kanyang buhay, kailangan niyang akuin ang parehong pagkataong kanyang kinamumuhian, at sa wari'y kailangang gampanan hanggang huli ang papel na pinili niya para sa sarili." ("But the fact is overlooked that the individual, the person, is not will as thing-in-itself,but is phenomenon of the will, is as such determined, and has entered the form of the phenomenon, the principle of sufficient reason. Hence we get the strange fact that everyone considers himself to be a priori quite free, even in his individual actions, and imagines he can at any moment enter upon a different way of life... But a posteriori through experience, he finds to his astonishment that he is not free, but liable to necessity; that notwithstanding all his resolutions and reflections he does not change his conduct, and that from the beginning to the end of his life he must bear the same character that he himself condemns, and, as it were, must play to the end the part he has taken upon himself.")

Pinalawig pa ni Schopenhauer ang paksa sa Aklat IV ng parehong akda at nang mas malalim pa sa kanyang sanaysay na Ueber die Freiheit des Willens (Sa Kalayaan ng Kalooban). Sa akdang iyon, sinabi niya:

"Magagawa mo ang iyong nais, subalit sa anumang sandali ng iyong buhay, maaari ka lamang magnasa ng isang tiyak na bagay, at ganap na wala nang iba pa." ("You can do what you will, but in any given moment of your life you can will only one definite thing and absolutely nothing other than that one thing.")

Malayang kalooban bilang "imahinasyong moral"

Si Rudolf Steiner, na nakipagtulungan sa paggawa ng ganap na edisyon ng mga akda ni Arthur Schopenhauer, ay sumulat ng The Philosophy of Freedom (Ang Pilosopiya ng Kalayaan), na nakatuon sa suliranin ng malayang kalooban. Sa simula, hinati ni Steiner (1861–1925) ang kalayaan sa dalawang aspeto: kalayaan sa pag-iisip at kalayaan sa pagkilos. Sa gayon, ang mga nasusupil at di-nasusupil na aspeto ng pagpapasya ay nagiging lohikal na magkahiwalay, gaya ng binigyang-diin sa panimula. Ang ganitong paghiwalay ng kalooban mula sa pagkilos ay may napakahabang kasaysayan, na maaaring matunton hanggang sa Estoisismo at sa mga aral ni Crisipo (279–206 BK), na naghati sa mga panlabas na sanhi bago ang kilos (external antecedent causes) at sa panloob na disposisyong tumatanggap ng sanhi (internal disposition receiving this cause).

Pagkatapos ay ipinagtanggol ni Steiner na ang panloob na kalayaan ay nakakamit kapag pinagsama natin ang ating mga pandamang impresyon, na sumasalamin sa panlabas na anyo ng daigdig, sa ating mga kaisipan, na nagbibigay ng pagkakaugnay sa mga impresyong ito at sa gayon ay naghahayag sa atin ng isang mauunawaang daigdig. Bagaman kinikilala niya ang maraming impluwensya sa ating mga pagpili, itinuro niya na hindi nito inaalis ang kalayaan maliban na lamang kung hindi natin ito nakikilala.

Pinagtitibay naman ni Steiner na ang panlabas na kalayaan ay natatamo sa pamamagitan ng pagpuno ng imahinasyong moral sa ating mga gawa. Ang salitang "moral" sa pagkakataong ito ay tumutukoy sa mga kilos na may kusang pagpapasya, samantalang ang tumutukoy ang "imahinasyon" sa kakayahan ng isipan na magsalarawan ng mga kalagayang hindi pa umiiral. Ang dalawang tungkuling ito ay kapwa kinakailangang kondisyon ng kalayaan. Layunin ni Steiner na ipakita na ang dalawang aspeto ng panloob at panlabas na kalayaan ay mahigpit na magkaugnay, at na ang tunay na kalayaan ay nakakamtan lamang kapag pinag-isa ang mga ito.

Malayang kalooban bilang isang pragmatikong kapaki-pakinabang na konsepto

Ang mga pananaw ni William James ay may halong pag-aalinlangan. Bagaman naniniwala siya sa malayang kalooban batay sa "etikal na dahilan," hindi siya naniniwala na mayroong ebidensiya nito sa siyentipikong batayan, at maging ang kaniyang sariling pagmumuni ay hindi ito sinusuportahan. Sa huli, pinanindigan niyang ang suliranin ng malayang kalooban ay isang metapisikal na usapin at, dahil dito, hindi ito malulutas ng agham.

Higit pa rito, hindi niya tinanggap ang inkompatibilismo sa anyo nitong binuo ng iba; hindi siya naniwala na ang kawalang-tiyak ng mga kilos ng tao ay isang kinakailangan upang magkaroon ng moral na pananagutan. Sa kaniyang akdang Pragmatism, isinulat niya na "ang likas na damdamin at kapakinabangan ay sapat na mapagkakatiwalaan upang ipagpatuloy ang panlipunang gawain ng pagpaparusa at pagpupuri," anuman ang mga teoryang metapisikal.

Naniniwala siya na ang indeterminismo ay mahalaga bilang isang "doktrina ng pag-aliw" sapagkat nagbibigay ito ng pananaw na kahit na maaaring masama sa maraming paraan ang daigdig, maaari pa rin itong mapabuti sa pamamagitan ng mga gawa ng indibidwal. Ipinanig niya na ang determinismo ay humahadlang sa meliorismo – ang paniniwalang ang pag-unlad ay isang tunay na konseptong nagdudulot ng pagpapabuti sa daigdig.

Malayang kalooban at mga pananaw sa sanhi at bunga

Noong 1739, sa kaniyang A Treatise of Human Nature (Isang Tratado ng Kalikasang Pantao), hinarap ni David Hume ang usapin ng malayang kalooban sa pamamagitan ng konsepto ng sanhi at bunga (causality). Ayon sa kaniya, ang sanhi at bunga ay isang konseptong pang-isip na ginagamit upang ipaliwanag ang paulit-ulit na ugnayan ng mga pangyayari. Kailangan umanong siyasatin nang mas malalim ang ugnayan sa pagitan ng mga bagay na regular na sumusunod sa isa't isa (mga paglalarawan ng pagkakaugnay-ugnay sa kalikasan) at ng mga bagay na nagdudulot ng iba pang bagay (ang mga sanhi o dahilan ng pangyayari).

Ayon kay Hume, ang "pagiging sanhi" (causation) ay mahina ang pundasyon:

"Kapag napagtanto nating ang 'A ay dapat magbunga ng B' ay walang iba kundi ang 'Dahil sa kanilang palagiang pagkakaugnay, tayo ay sikolohikal na natitiyak na susunod si B kay A,' kung gayon ay mayroon tayong napakahinang pananaw ng pangangailangan." ("Once we realise that 'A must bring about B' is tantamount merely to 'Due to their constant conjunction, we are psychologically certain that B will follow A,' then we are left with a very weak notion of necessity.")

Ang ganitong pananaw na empirisista ay madalas pinasinungalingan sa pamamagitan ng mga pagtatangka na patunayan ang tinatawag na apriority ng batas ng sanhi (ibig sabihin, ito ay nauna sa lahat ng karanasan at nakaugat sa pagkakabuo ng nakikitang daigdig), gaya ng:

• Ang patunay ni Kant sa Critique of Pure Reason (Kritika ng Dalisay na Katwiran), na tumutukoy sa panahon at sa pagkakasunud-sunod ng mga sanhi at bunga.
• Ang patunay ni Schopenhauer sa ungkol sa Apat na Anyong-Ugat ng Prinsipyo ng Sapat na Dahilan (Ueber die vierfache Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde), na tumutukoy sa tinatawag na intelektuwalidad ng mga representasyon — sa ibang salita, sa mga bagay at qualia na nakikilala ng mga pandama.

Noong dekada 1780, iminungkahi ni Immanuel Kant na, sa pinakamababa, ang ating mga proseso ng pagpapasiya na may moral na implikasyon ay nasa labas ng saklaw ng pang-araw-araw na sanhi at bunga, at nasa labas ng mga batas na gumagabay sa mga materyal na bagay.

"May malinaw na pagkakaiba sa pagitan ng mga moral na paghuhusga at ng mga paghuhusga ng katunayan... Ang mga moral na paghuhusga... ay dapat na mga a priori na paghuhusga." ("There is a sharp difference between moral judgments and judgments of fact... Moral judgments... must be a priori judgments.")

Ipinakilala naman ni Freeman ang tinatawag niyang "ugnayang nagpapabalik ng sanhi at bunga" (circular causality) upang "pahintulutan ang ambag ng sariling organisasyon ng dinamika," ang "pagbuo ng mga makroskopikong dinamika ng populasyon na humuhubog sa mga padron ng gawain ng mga indibidwal na kalahok," na maaaring ilapat sa "mga ugnayan sa pagitan ng mga neuron at mga masang neural... at sa pagitan ng gumaganang hayop at ng kaniyang kapaligiran."

Sa pananaw na ito, ang isip at mga tungkuling neurolohikal ay mahigpit na magkaugnay sa isang kalagayan kung saan ang tugon pabalik o feedback sa pagitan ng mga sama-samang gawain (isip) at ng mga indibiduwal na subsistema (halimbawa, mga neuron at kanilang mga sinapse) ay magkatuwang na nagtatakda ng kilos ng pareho.

Malayang kalooban ayon kay Tomas de Aquino

Ipinahayag ni Tomas de Aquino na ang tao ay pinamumunuan ng intelekto, kalooban, at mga damdamin.

Itinuturing ng pilosopong nabuhay noong ika-13 dantaon na si Tomas de Aquino na ang mga tao ay paunang naiprograma (sa pamamagitan ng pagiging tao) upang hanapin ang ilang mga layunin, subalit may kakayahang pumili ng iba't ibang daan upang makamit ang mga layuning ito (ang ating Aristoteliko telos). Ang kaniyang pananaw ay iniuugnay kapwa sa kompatibilismo at libertariyanismo.

Sa pagharap sa mga pagpili, ipinahayag ni Aquino na ang tao ay pinamumunuan ng intelekto, kalooban, at mga damdamin. Ang kalooban ay "ang pangunahing tagapagpagalaw ng lahat ng kapangyarihan ng kaluluwa... at ito rin ang mabisa o epektibong sanhi ng pagkilos ng katawan." Nahahati ang pagpili sa limang yugto:

1. pagninilay ng intelekto kung kanais-nais ang isang layunin,
2. pagninilay ng intelekto sa mga paraan upang makamit ang layunin,
3. ang kalooban ay nagkakaroon ng hangaring tuparin ang layunin,
4. magkasamang pinagpapasiyahan ng kalooban at intelekto ang pagpili ng paraan, at
5. ang kalooban ay pumipili ng pagsasakatuparan.

Papasok ang malayang kalooban sa ganitong paraan: ito ay isang kapangyarihang nauukol sa pagnanasa (appetitive power), na hindi kapangyarihang pangkaisipan ng intelekto (ang salitang "pagnanasa" sa depinisyon ni Aquino ay "sumasaklaw sa lahat ng anyo ng panloob na paghilig"). Ipinahayag niya na ang paghatol ay "nagwawakas at nagtatapos sa pagpapayo. Ang pagpapayo ay nagwawakas, una, sa paghatol ng katuwiran; ikalawa, sa pagtanggap ng pagnanasa [na siyang malayang kalooban]."

Isang kompatibilistang interpretasyon sa pananaw ni Aquino ay ipinagtatanggol sa ganitong paraan:

"Ang malayang kalooban ay sanhi ng sarili nitong pagkilos, sapagkat sa pamamagitan ng kaniyang malayang kalooban ay ginagalaw ng tao ang sarili upang kumilos. Subalit hindi kailangang ang isang bagay na malaya ay siya ring unang sanhi ng sarili nito, gaya ng hindi kailangang ang isang sanhi ng iba ay siyang unang sanhi. Samakatuwid, ang Diyos ang unang sanhi, na siyang gumagalaw sa mga sanhi maging yaong likas at kusang-loob. At kung paanong sa paggabay Niya sa mga likas na sanhi ay hindi Niya hinahadlangan ang pagiging likas ng kanilang mga kilos, gayon din, sa paggabay Niya sa mga kusang-loob na sanhi ay hindi Niya inaalis ang pagiging kusang-loob ng kanilang mga kilos. Sa halip, Siya mismo ang sanhi ng bagay na ito sa kanila, sapagkat Siya ay kumikilos sa bawat nilalang ayon sa likas nitong kalikasan."

Malayang kalooban bilang isang seudo-problema

Sa kasaysayan, karamihan sa mga pampilosopiya na pagsisikap upang lutasin ang suliranin ay nakatuon sa masusing pagsusuri ng mga kahulugan at kalabuan ng mga salitang tinutukoy ng "malaya," "kalayaan," "kalooban," "pagpili," at iba pa. Ang paglalagom sa "malayang kalooban" ay madalas umiinog sa kahulugan ng mga katagang tulad ng "kakayahang kumilos nang iba" o "ibang mga posibilidad."

Ang pagbibigay-diin sa mga salita ay nag-udyok sa ilang pilosopo na sabihing ang suliranin ay sa salita lamang at kaya isang seudo-problema. Bilang tugon, ipinunto naman ng iba ang kasalimuotan ng proseso ng pagpapasiya at ang kahalagahan ng mga maliliit na pagkakaiba sa mga terminolohiya.

Pamamaraang maagham

Pisikang kuwantum

Ang makabagong agham ay pinaghalong mga deterministiko at istokastikong teorya. Sa ngayon, hindi pa kayang sagutin ng mga umiiral na teoryang pisikal kung totoo ngang deterministiko ang mundo, sapagkat malayo pa ito sa tinatawag na teorya ng lahat ng bagay at bukas pa sa iba't ibang pagpapakahulugan.

Kung ipagpapalagay na tama ang isang hindi deterministikong pagbasa ng mekanikang kuwantum, maaari pa ring tutulan na ang ganitong kawalang-determinismo ay, sa praktikal na pananaw, nakapaloob lamang sa mikroskopikong mga penomenon. Isang mas mahalagang tanong kung pinahihintulutan ba ng kawalang-determinismo ng mekanikang kuwantum ang tradisyonal na ideya ng malayang kalooban (na nakabatay sa persepsiyon ng pagkakaroon nito). Kung ang kilos ng isang tao ay bunga lamang ng ganap na sapalarang kuwantum (quantum randomness), walang impluwensiya ang mga prosesong mental, gaya ng bolisyon o kusang-pasiya, sa mga probabilistikong kinalabasan. Ayon sa maraming pagpapakahulugan, ang kawalang-determinismo ay nagbibigay-daan sa pag-iral ng malayang kalooban, samantalang ang iba naman ay nagsasabing kabaligtaran nito (sapagkat ang kilos ay hindi kontrolado ng pisikal na nilalang na nag-aangkin ng nasabing kalayaan).

Henetika

Gaya ng mga pisiko, madalas ding tinatalakay ng mga biyologo ang mga tanong na may kinalaman sa malayang kalooban. Isa sa mga pinakainit na pagtatalo sa biyolohiya ay ang "kalikasan laban sa paghubog" (nature versus nurture), na tumatalakay sa kaukulang bigat ng henetika at biyolohiya kumpara sa kultura at kapaligiran sa paghubog ng ugali ng tao. Ayon sa pananaw ng maraming mananaliksik, maaaring ipaliwanag ang maraming asal ng tao sa pamamagitan ng kanyang utak, mga hene, at kasaysayang ebolusyonaryo.

Nagbubunsod naman ang ganitong pananaw ng pangamba na baka hindi na maging makatuwiran ang pananagutan ng tao sa kanyang mga gawa. Ayon kay Steven Pinker, maling akala ang pangamba sa determinismo sa konteksto ng "henetika" at "ebolusyon"; ito raw ay isang pagkakalito ng pagpapaliwanag sa pagpapawalang-sala. Hindi kailangan na ang asal ay walang sanhi upang magkaroon ng pananagutan, basta't tumutugon ito sa papuri at sisi. Bukod dito, hindi rin tiyak na ang determinasyong pangkapaligiran ay mas kaunti ang banta sa malayang kalooban kaysa sa determinasyong henetiko.

Neurosiyensiya at neuropilosopiya

Naging posible na ngayon ang pag-aral sa buhay na utak, at nagagawa na ng mga mananaliksik na obserbahan mismo ang proseso ng pagpapasya nito. Isang makasaysayang eksperimento sa larangang ito ang isinagawa ni Benjamin Libet noong dekada 1980, kung saan hiniling niya sa bawat kalahok na pumili ng isang walang-piling sandali upang igalaw ang kanilang pulso habang sinusukat niya ang kaukulang aktibidad sa kanilang utak; partikular ang pagbuo ng elektrikal na senyas na tinatawag na potensyal ng kahandaan (Bereitschaftspotential sa Aleman), na unang natuklasan nina Kornhuber at Deecke noong 1965. Bagaman alam na noon pa na ang potensyal ng kahandaan ay karaniwang nauuna sa aktwal na kilos, tinanong ni Libet kung maaari itong maitala bago pa man maramdaman ng kalahok ang malay na intensiyon na gumalaw. Upang matukoy kung kailan nila naramdaman ang intensiyon, pinapanood niya sila sa orasan; matapos gumalaw, isinasabi ng kalahok kung anong oras nila unang naramdaman ang intensiyon. Tinawag itong oras na W ni Libet.

Natuklasan ni Libet na ang walang-malay na aktibidad ng utak na nauugnay sa potensyal ng kahandaan ay nagsisimula mga kalahating segundo bago pa man magkaroon ng kamalayan ang tao sa intensiyon niyang gumalaw.

Ipinapakita ng mga pag-aaral na ito tungkol sa ugnayan ng oras sa pagitan ng mga kilos at ng malay na desisyon ang papel ng utak sa pag-unawa sa malayang kalooban. Lumalabas na ang pagpapahayag ng kalahok ng intensiyong gumalaw ay nangyayari lamang matapos simulan ng utak ang aksyon, na nagdudulot sa ilan ng paniniwalang ang desisyon ay nagaganap sa walang-malay na bahagi ng utak bago pa ang malay na pagnanais. Para sa ilan, nangangahulugan ito na ang malayang kalooban ay ilusyon lamang. Ang una sa mga eksperimento ay nag-ulat na nakapagtala ng aktibidad ang utak na may kaugnayan sa pagkilos ng mga 0.2 segundo bago magsimula ang aktuwal na galaw. Gayunman, natuklasan din ng mga may-akda na ang kamalayan sa pagkilos ay nauuna sa aktibidad ng kalamnan na nagsasagawa ng galaw; ang buong prosesong nagreresulta sa pagkilos ay binubuo ng higit pang mga hakbang kaysa sa simpleng pagsisimula lamang ng aktibidad ng utak. Tila masalimuot ang implikasyon ng mga resultang ito sa mga konsepto ng malayang kalooban.

May ilan ding nagsasabing masyadong makitid ang paglalagay ng isyu ng malayang kalooban sa konteksto ng kontrol ng galaw (motor control), dahil ang mga kilos-galaw ay nagaganap sa napakaikling panahon at kadalasang hindi namamalayan. Ayon sa kanila, "ang malayang kalooban ay hindi maaaring ipaloob sa pagitan ng 150–350 millisegundo; ito ay pangmatagalang kababalaghan", at isang mas mataas na antas ng aktibidad na hindi lubos na maipapaliwanag sa pamamagitan lamang ng neural o aktibidad pangkalamnan.

Patuloy pa ring pinagtatalunan kung ano talaga ang ipinahihiwatig ng mga eksperimento sa oras hinggil sa malayang kalooban.

Ilan sa mga sumunod na pag-aaral ay nagtangkang:

• patunayan ang mga orihinal na natuklasan ni Libet,
• ipakita na maging ang pag-bawi o pagsansala sa isang kilos ("veto") ay maaaring magsimula sa walang-malay na antas,
• ipaliwanag ang mga estruktura ng utak na kasangkot, at
• bumuo ng mga modelo na naglilinaw sa ugnayan ng malay na intensiyon at aktwal na pagkilos.

Bagaman ginagamit ang mga resulta ni Libet upang suportahan ang epipenomenalismo, naniniwala siya na may "pagbeto ng may malay" pa rin ang mga tao dahil hindi lahat ng potensyal ng kahandaan ay humahantong sa pagkilos. Sa Freedom Evolves, tinutulan ni Daniel Dennett ang konklusyong "walang malayang kalooban," sapagkat ito ay nakabatay sa mga maling palagay tungkol sa lokasyon ng kamalayan at sa interpretasyon ng mga resulta ni Libet. Ipinunto naman nina Kornhuber at Deecke na ang kawalan ng malay na kalooban sa unang bahagi ng potensyal ng kahandaan (tinatawag na BP1) ay hindi nangangahulugang hindi umiiral ang malayang kalooban, sapagkat maging ang mga walang-malay na hangarin ay maaaring malaya at hindi deterministiko. Ayon sa kanila, taglay ng tao ang kamag-anak na kalayaan, isang kalayaang maaaring tumaas o bumaba depende sa mga sinasadyang pagpili na kinasasangkutan ng parehong malay at walang-malay (panensepalikong) na proseso.

May ilan namang nagsasabing ang mga datos tulad ng potensyal ng kahandaan ay nagpapahina mismo sa epipenomenalismo, dahil nakasalalay ang mga eksperimento sa kakayahan ng kalahok na may malay na iulat kung kailan nangyari ang isang karanasang pangkamalayan, isang kakayahang tila salungat sa pananaw ni Thomas Huxley, na nagsabing ang kamalayan ay "lubusang walang kapangyarihan… gaya ng sipol ng singaw ng tren na walang impluwensya sa galaw ng makina nito." Tinuligsa rin nina Adrian G. Guggisberg at Annaïs Mottaz ang mga naturang konklusyon.

Ipinakita ng isang pag-aaral nina Aaron Schurger at mga kasamahan (sa Proceedings of the National Academy of Sciences) na maaaring mali ang mga palagay tungkol sa sanhi ng potensyal ng kahandaan at ng tinatawag na pre-movement buildup o pag-ipon bago ang paggalaw ng aktibidad neural, kaya, nagdudulot ito ng pagdududa sa mga interpretasyon ng mga pag-aaral nina Libet at Fried.

Samantala, natuklasan din sa ibang pag-aaral na kapag sinadya ang mga desisyon, hindi lumilitaw ang mga maagang palatandaan ng pagpili na karaniwang nakikita sa mga arbitraryo o hindi-sinadyang desisyon.

Halimbawa, ang mga taong may sindromeng Tourette at mga kaugnay na sindrome ng tik (o tics) ay gumagawa ng mga kilos at pagbigkas na hindi nila sinasadya (tinatawag na tik), kahit na mas gusto nilang huwag gawin iyon lalo na kung hindi ito naaangkop sa lipunan. Ang mga tik ay inilalarawan bilang bahagyang boluntaryo o di-boluntaryo, sapagkat hindi sila ganap na hindi sinasadya: madalas silang maranasan bilang isang kusang tugon sa isang hindi kanais-nais na pakiramdam o paunang pagnanasa. Ang mga tik ay itinuturing na hindi mapigilan at sa bandang huli ay kailangang mailabas. Minsan, nagagawang pigilan ng mga taong may sindromeng Tourette ang kanilang mga tik sa maikling panahon, subalit madalas itong nauuwi sa mas malakas na pagbugso ng mga tik pagkatapos. Ang kontrol na naipapatupad (mula sa ilang segundo hanggang ilang oras) ay maaaring pansamantala lamang at nagdudulot ng mas matindi pang pagpapakita ng tik sa bandang huli.

Sa sindrome ng banyagang kamay (alien hand syndrome), ang apektadong bahagi ng katawan ng tao ay gumagawa ng mga kilos na hindi sinasadya at wala sa kalooban ng tao. Ipinapakita ng apektadong kamay o bahagi ng katawan na tila mayroon itong "sariling kagustuhan." Ang pakiramdam ng pagkilos sa sariling kagustuhan (sense of agency) ay hindi sabay na lumilitaw sa aktuwal na pagkilos, kahit na nananatili pa rin ang pakiramdam ng pag-aari (sense of ownership) sa bahagi ng katawan. Ang penomenong ito ay kaugnay ng kapansanan sa paunang motor na mekanismo (premotor mechanism) na makikita sa pamamagitan ng potensyal ng kahandaan, isang senyas na maaaring masukat sa anit ilang daang milisegundo bago maganap ang isang kusang pagkilos.

Sa pamamagitan ng pagpapaandar na functional magnetic resonance imaging o fMRI na may espesyal na pagsusuri sa dimensyong temporal ng ugnayang utak (cortical network) na kaugnay ng kusang pagkilos sa tao, natuklasan ang isang sunod-sunod na proseso ng pag-aktibo mula sa unahan patungong likuran: nagsisimula ito sa karagdagang bahagi ng motor sa loob ng harap na umbok (frontal lobe), nagpapatuloy sa pangunahing bahagi ng motor (primary motor cortex), at pagkatapos ay sa paryetal na umbok (parietal cortex). Dahil dito, lumilitaw na ang pakiramdam ng pagkilos sa sariling kagustuhan ay karaniwang umuusbong kasabay ng maayos na pagkakasunod ng pag-aktibo ng mga bahaging ito, kabilang ang mga kaugnay na paunang motor na korteks (premotor association cortices) at ang pangunahing korteks ng motor.

Partikular, ang karagdagang kompleks ng motor (supplementary motor complex) sa loob ng harap na umbok ay tila umaaktibo bago pa ang pangunahing korteks ng motor, marahil bilang bahagi ng paghahandang proseso bago ang pagkilos. Sa isang kamakailang pag-aaral gamit ang fMRI, natuklasang ang mga banyagang pagkilos (alien movements) ay may kaugnayan sa halos hiwalay na pag-aktibo ng pangunahing korteks ng motor na nasa kabaligtarang bahagi ng utak ng banyagang kamay, samantalang ang mga kusang pagkilos ng parehong bahagi ng katawan ay nagpapakita ng likas na pag-aktibo ng korteks ng kaugnay na motor na kasangkot sa paunang proseso ng motor (premotor process).

Ayon sa klinikal na depinisyon, ang sindrome ng banyagang kamay ay nangangahulugang "ang pakiramdam na ang isang bahagi ng katawan ay banyaga o may sarili nitong kagustuhan, kasabay ng nakikitang di-boluntaryong paggalaw" (mula sa orihinal na diin). Madalas na nagaganap ang sindromang ito dahil sa pinsala sa kalabigkisan ng katawan (corpus callosum), alinman sa pagkakaputol nito bilang lunas sa matinding epilepsiya o dahil sa atake sa utak (stroke). Ayon sa karaniwang paliwanag sa neurolohiya, ang sinasabing "kagustuhan" na nararanasan ng nagsasalitang kaliwang hemispero ay hindi tumutugma sa mga kilos na isinasagawa ng hindi nagsasalitang kanang hemispero, kaya nagpapahiwatig ito na maaaring may kanya-kanyang pakiramdam ng kagustuhan ang dalawang hemispero ng utak.

Bukod dito, isa sa pinakamahalagang (unang-antas) sintomas ng iskisoprenya ay ang maling akala ng pasyente na siya ay kontrolado ng isang panlabas na puwersa. Minsan, sinasabi ng mga taong may iskisoprenya na bagaman sila ay kumikilos sa mundo, hindi nila matandaan na sinimulan nila ang mga partikular na kilos na iyon. Inihahambing ito minsan sa pagiging parang robot na pinapatakbo ng iba. Bagaman hindi pa malinaw ang eksaktong mekanismo ng iskisoprenya, isang tanyag na palaisipan ang nagsasabing nagkakaroon ng pagkasira sa mga sistema ng utak na nagtatambal ng mga utos ng pagkilos (motor commands) at ng tugong natatanggap mula sa katawan (feedback), na tinatawag na sariling pakiramdam ng galaw (proprioception), na nagreresulta sa mga halusinasyon at maling akala ng pagkakaroon ng kontrol mula sa labas.

Sikolohiyang eksperimental

Ang mga ambag ng sikolohiyang eksperimental sa pagtalakay ng malayang kalooban ay pangunahing nagmula sa gawa ng sikolohistang panlipunan na si Daniel Wegner hinggil sa may malay na kalooban (conscious will). Sa kanyang aklat na The Illusion of Conscious Will, buod ni Wegner ang mga karanasang maka-empirikal na, ayon sa kanya, ay sumusuporta sa pananaw na ang pakiramdam ng tao na siyang kumokontrol na may malay sa kanyang mga kilos ay isang ilusyon lamang. Ipinapakita rin ni Wegner na maaaring baguhin (o manipulahin) ang persepsyon ng tao hinggil sa pagkakaroon ng may malay na pagkontrol. Napansin ni Wegner na karaniwang ipinapalagay ng tao na ang isang pangyayari ay sanhi ng isa pang pangyayari kapag natutugunan ang dalawang kundisyon:

1. Ang unang pangyayari ay kaagad na sinusundan ng ikalawang pangyayari, at
2. Ang unang pangyayari ay ayon o tugma sa pagiging sanhi ng ikalawang pangyayari.

Halimbawa, kung makarinig ang isang tao ng pagsabog at makakita siya ng puno na bumagsak, ipagpapalagay niyang ang pagsabog ang dahilan ng pagbagsak ng puno. Subalit kung naganap ang pagsabog pagkatapos bumagsak ang puno (hindi natugunan ang unang kundisyon), o kung sa halip na pagsabog ay tunog ng telepono ang narinig (hindi natugunan ang ikalawa), hindi niya ipagpapalagay na alinman sa dalawang tunog ang sanhi ng pagbagsak ng puno.

Inilapat ni Wegner ang prinsipyong ito sa kung paano iniisip ng mga tao ang tungkol sa kanilang may malay na kalooban. Kadalasan, nararanasan ng tao ang isang pag-iisip na tumutugma sa isang kilos, at pagkatapos ay napapansin niyang ginagawa niya ang kilos na iyon. Dahil dito, ipinapalagay niyang ang kanyang iniisip ang nagdulot ng nasabing kilos. Gayunman, napatunayan ni Wegner na maaari niyang manipulahin ang mga pag-iisip at pag-uugali ng tao upang ito ay sumunod o sumalungat sa dalawang kundisyon ng pagkaka-ugnay ng sanhi at bunga.

Sa pamamagitan ng ganitong mga eksperimento, naipakita ni Wegner na madalas maranasan ng tao ang may malay na kalooban sa mga kilos na hindi naman talaga niya pinasimulan – at sa kabilang banda, maaari ring maranasan ng tao ang kawalan ng kalooban sa mga kilos na totoo niyang ginawa. Halimbawa, kapag naipakilala sa isang kalahok ang impormasyon tungkol sa isang resulta bago ang kilos, tumataas ang posibilidad na mali niyang paniwalaan na siya ang sanhi nito.

Ipinahihiwatig ng ganitong mga pag-aaral na ang persepsyon ng may malay na kalooban (na tinawag ni Wegner bilang "emosyon ng pagiging may-akda") ay hindi tuwirang nakakabit sa aktuwal na pagsasagawa ng kilos, kundi binubuo mula sa iba't ibang palatandaan sa pamamagitan ng masalimuot na proseso ng pag-iisip, na tinawag niyang authorship processing o pagpoproseso ng pagka-may-akda. Bagaman itinuturing ng ilan ang mga resulta nito bilang pagsalungat sa ideya ng malayang kalooban, maraming sikolohista at pilosopo ang kumukontra sa teorya ni Wegner.

Iminungkahi naman ni Emily Pronin na ang kumikiling na karanasan ng malayang kalooban ay pinalalakas ng tinatawag na ilusyon ng introspeksiyon, ang hilig ng tao na magtiwala sa sariling pagninilay subalit hindi magtiwala sa pagninilay ng iba. Ipinapahiwatig ng teoryang ito na mas madali para sa mga tao na iuugnay ang malayang kalooban sa kanilang sarili kaysa sa iba.

Napatunayan ito sa tatlong eksperimento nina Pronin at Kugler. Kapag tinanong ang mga estudyante tungkol sa mga desisyon nila at ng kanilang mga kasama sa silid, itinuturing nilang mas hindi mahulaan ang sariling mga pasya. Sa mga kawani sa restawran, inilalarawan nila ang mga kasamahan bilang mas deterministiko (kaunting pagpipilian sa hinaharap) kaysa sa sarili nila. Kapag tinanong kung anong salik ang may pinakamalaking impluwensiya sa kilos, itinuturing nilang hangarin at layunin ang pinakamahalaga sa sarili nilang kilos, subalit ugali o personalidad naman para sa iba.

Gayunman, may mga babala sa pag-aaral tungkol sa kamalayan ng tao sa mga pangkaisipang pangyayari, dahil ang introspeksiyon mismo ay maaaring baguhin ang karanasan.

Anuman ang katotohanan ng paniniwala sa malayang kalooban, makabuluhang maunawaan kung saan nagmula ang ideyang ito. Isa sa mga ambag ay ang randomness o kawalang-tiyak. Bagaman hindi lamang ito ang salik, napatunayan na minsan ay napagkakamalan ng tao ang kawalang-tiyak bilang malayang kalooban dahil sa kawalang-ayusan nito, kapwa sa sarili at sa iba.

Isa pang ambag ay ang pagpili. Ipinakita ng mga pag-aaral na tumataas ang paniniwala ng tao sa malayang kalooban kapag ipinapakita sa kanya ang isang simpleng antas ng pagpili. Mahalaga ang espesipikong dami ng pagpipilian, sapagkat kung masyadong kakaunti o masyadong marami, maaaring bumaba ang paniniwala. Malamang din na ang ugnayan sa pagitan ng antas ng pagpili at persepsyon ng malayang kalooban ay dalawang direksyon. Posible ring ang pagnanais ng tao sa pagkontrol o iba pang motibasyunal na salik ay gumaganap bilang ikatlong baryable.

Paniniwala sa malayang kalooban

Mula pa noong hindi bababa sa 1959, ang paniniwala ng mga indibiduwal sa malayang kalooban ay sinusuri na kaugnay ng mga katangian sa asal panlipunan. Sa pangkalahatan, ang konsepto ng malayang kalooban na pinag-aralan sa kontekstong ito ay yaong nasa anyong inkompatibilista, o mas partikular, ang anyong libertariyano, na nangangahulugang kalayaan mula sa determinismo.

Paniniwala ng mga tao

Tinalakay sa mga pananaliksik kung likas bang kumakapit ang mga tao sa isang inkompatibilistang modelo ng malayang kalooban. Natuklasan ni Eddy Nahmias na ang inkompatibilismo ay hindi likas na intuwitibo – hindi ito sinusunod, sapagkat hindi binubuwag ng determinismo ang paniniwala sa moral na pananagutan (batay sa isang empirikal na pag-aaral ng mga tugon ng mga tao sa mga moral na dilema sa ilalim ng isang deterministikong modelo ng realidad). Samantala, natuklasan naman ni Edward Cokely na ang inkompatibilismo ay intuwitibo – na likas itong sinusunod, sapagkat binubuwag nga ng determinismo ang paniniwala sa moral na pananagutan sa pangkalahatan.

Iminungkahi nina Joshua Knobe at Shaun Nichols na maaaring intuwitibo o hindi ang inkompatibilismo, at pangkalahatang nakasalalay ito sa situwasyon; kung ang isang krimen ay nagpapasiklab ng emosyonal na tugon – gaya halimbawa kung may pananakit ng kapwa tao. Natuklasan din nila na ang paniniwala sa malayang kalooban ay isang unibersal na kultural na kaganapan, at karamihan ng mga kalahok ay nagsabing (a) hindi deterministiko ang ating uniberso at (b) hindi tugma ang moral na pananagutan sa determinismo.

Ipinakikita ng mga pag-aaral na hindi palagian ang paniniwala ng mga tao sa malayang kalooban. Natuklasan nina Emily Pronin at Matthew Kugler na naniniwala ang mga tao na sila ay may higit na malayang kalooban kaysa sa iba. Ipinakita rin ng mga pag-aaral ang ugnayan sa pagitan ng posibilidad ng pagtanggap sa deterministikong modelo ng pag-iisip at ng uri ng personalidad. Halimbawa, natuklasan nina Adam Feltz at Edward Cokely na ang mga taong may personalidad na ekstoberte ay mas malamang na ihiwalay ang paniniwala sa determinismo mula sa paniniwala sa moral na pananagutan.

Sinuri nina Roy Baumeister at ng kanyang mga kasamahan ang mga pag-aaral hinggil sa mga sikolohikal na epekto ng paniniwala (o kawalan ng paniniwala) sa malayang kalooban, at natuklasan nilang karamihan sa mga tao ay naniniwala sa isang uri ng "simpleng kompatibilistikong malayang kalooban." Natuklasan din ng mga mananaliksik na itinuturing ng mga tao na "mas malaya" ang mga kilos kapag kinapapalooban ito ng pagsalungat sa panlabas na puwersa, pagpaplano, o paggawa ng mga kilos na tila sapalaran. Gayunman, maaaring hindi talaga posible ang huling pag-uugali na "sapalaran" (o random); kapag sinubukan ng mga kalahok na gumawa ng mga kilos nang sapalaran (gaya ng pagbuo ng mga walang-piling numero), lumilitaw sa kanilang mga kilos ang maraming padron.

Sa mga pilosopo

Ayon sa isang bagong surbey noong 2020, ang kompatibilismo ay isang tanyag na pananaw sa hanay ng mga dalubhasa sa pilosopiya (59.2%). Ang paniniwala sa libertariyanismo ay umabot sa 18.8%, samantalang ang kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban ay 11.2%.

Sa mga biyolohistang ebolusyonaryo

Ayon sa isang surbey noong 2007, 79 porsiyento ng mga biyolohistang ebolusyonaryo ang nagsabing naniniwala sila sa malayang kalooban, 14 porsiyento ang pumili ng kawalan ng malayang kalooban, at 7 porsiyento ang hindi sumagot sa tanong.

Mga epekto ng paniniwala mismo

Natuklasan nina Baumeister at ng kanyang mga kasamahan na ang pagpukaw ng kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban ay tila nagdudulot ng iba't ibang negatibong epekto. Tinukoy ng mga may-akda sa kanilang papel na ang paniniwala sa determinismo ang sanhi ng mga negatibong epektong iyon. Natuklasan ni Kathleen Vohs na yaong mga nabawasan ang paniniwala sa malayang kalooban ay mas malamang na mandaya. Sa isang pag-aaral ni Roy Baumeister, matapos basahin ng mga kalahok ang isang artikulong tumututol sa malayang kalooban, mas malamang silang magsinungaling hinggil sa kanilang resulta sa isang pagsusulit na may gantimpalang salapi. Ang pagpukaw ng pagtanggi sa malayang kalooban ay iniuugnay din sa pagtaas ng agresyon at pagbawas ng pagtulong sa kapwa. Gayunman, bagaman ipinahiwatig ng mga unang pag-aaral na ang paniniwala sa malayang kalooban ay may kaugnayan sa mas moral na pag-uugali, ipinakita ng mas bagong mga pag-aaral (kabilang ang malalaking mga replikasyon sa maraming lugar) na may salungat na mga resulta, karaniwang walang ugnayan sa pagitan ng paniniwala sa malayang kalooban at asal moral, na nagdudulot ng pagdududa sa mga unang konklusyon.

An alternative explanation builds on the idea that subjects tend to confuse determinism with fatalism... What happens then when agents' self-efficacy is undermined? It is not that their basic desires and drives are defeated. It is rather, I suggest, that they become skeptical that they can control those desires; and in the face of that skepticism, they fail to apply the effort that is needed even to try. If they were tempted to behave badly, then coming to believe in fatalism makes them less likely to resist that temptation. ("Isang alternatibong paliwanag ang nakabatay sa ideya na may tendensiya ang mga kalahok na ikalito ang determinismo sa fatalismo… Ano ang nangyayari kapag napahina ang sariling epektibidad ng mga ahente? Hindi nito ibig sabihin na natalo ang kanilang mga pangunahing pagnanasa at hangarin. Sa halip, iminumungkahi ko, nagiging mapanuri sila sa kanilang kakayahang kontrolin ang mga pagnanasa; at sa harap ng ganitong pag-aalinlangan, nabibigo silang ilapat ang kinakailangang pagsisikap kahit para subukan lamang. Kung sila ay naaakit na kumilos nang masama, ang paniniwala sa fatalismo ay nagiging dahilan upang mas mababa ang kanilang tsansang labanan ang tukso.")

—Richard Holton

Bukod dito, pinagtatalunan kung ang mga natuklasang eksperimental na ito ay talagang bunga ng mga manipulasyon sa paniniwala sa malayang kalooban. Una sa lahat, maaaring tumukoy ang malayang kalooban sa alinman sa libertariyano (indeterministikong) malayang kalooban o sa kompatibilistikong (deterministikong) malayang kalooban. Ang pagpapabasa sa mga kalahok ng mga artikulong basta-basta "sumasalungat sa malayang kalooban” ay malamang na hindi nagpapalalim ng kanilang pagkaunawa sa determinismo, o sa kompatibilistikong malayang kalooban na pinahihintulutan pa rin nito. Sa madaling sabi, ang mga manipulasyong eksperimental na kunwaring "nagpapukaw ng kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban" ay maaaring sa katunayan ay nagbubunga ng paniniwala sa fatalismo, na maaaring magpaliwanag sa mga naunang natuklasan.

Upang masuri ang mga epekto ng paniniwala sa determinismo, iminungkahi na sa mga susunod na pag-aaral ay dapat ipaliwanag ang determinismo at kompatibilismo sa halip na basta atakihin ang paniniwala sa malayang kalooban. Napansin din nina Baumeister at mga kasamahan na ang mga kalahok na hindi naniniwala sa malayang kalooban ay hindi gaanong mahusay sa pag-iisip na kontrapaktuwal. Nakababahala ito sapagkat ang ganitong pag-iisip ("Kung iba ang ginawa ko...") ay mahalaga sa pagkatuto mula sa sariling mga pasiya, kabilang yaong nakasakit sa iba. Muli, hindi ito nangangahulugang ang paniniwala sa determinismo ang may kasalanan; ito ang mga resulta na maaaring inaasahan mula sa pagtaas ng paniniwala sa fatalismo.

Sa kahalintulad na paraan, natuklasan ni Tyler Stillman na ang paniniwala sa malayang kalooban ay nakapaghuhula ng mas mabuting pagganap sa trabaho.

Sa teolohiya

Kristiyanismo

Ang pananaw ni Agustin sa kalayaan ng kalooban at predestinasyon ay nagkaroon ng malaking impluwensya sa teolohiyang Kristiyano.

Ang mga konsepto ng kalayaan ng kalooban at predestinasyon ay malalim na pinagtatalunan sa hanay ng mga Kristiyano. Ang kalayaan ng kalooban sa Kristiyanong kahulugan ay ang kakayahang pumili sa pagitan ng mabuti at masama. Sa mga Katoliko, may mga sumusunod sa Tomismo, na inangkin mula sa itinuro ni Tomas de Aquino sa Summa Theologica. Mayroon ding ilan na sumusunod sa Molinismo, na itinatag ng paring Heswita na si Luis de Molina. Sa hanay ng mga Protestanteng Kristiyano, mayroon Arminianismo, na pangunahing sinusunod ng mga Simbahang Metodista at inilahad ni teologong Olandes na si Jacobus Arminius; at mayroon ding Calvinismo na sinusunod ng karamihan sa Narepormang tradisyon, na inilahad ng Pranses na teologong Nareporma na si John Calvin. Malaki ang impluwensya kay John Calvin ng mga pananaw ni Agustin ng Hipona sa predestinasyon, na inilathala sa kanyang akdang On the Predestination of the Saints (Sa Predestinasyon ng mga Santo). Tila, may katulad na pananaw si Martin Luther sa predestinasyon ayon sa Calvinismo sa kanyang On the Bondage of the Will (Tungkol sa Pagkaalipin ng Kalooban), kaya tinatanggihan ang kalayaan ng kalooban.

Sa pagtutol sa mga pananaw nina Calvin at Luther, idineklara ng Konsilyo ng Trento ng Simbahang Katolika na:

"Ang malayang kalooban ng tao, na pinagalaw at pinukaw ng Diyos, ay maaaring makipagtulungan sa Diyos sa pamamagitan ng pahintulot nito, at kaya nito ay maihahanda at maiuugnay ang sarili upang makamit ang biyaya ng katuwiran. Maaaring labanan ng kalooban ang biyaya kung ito ang pipiliin. Hindi ito tulad ng walang-buhay na bagay, na nananatiling ganap na pasibo. Bagaman pinahina at nabawasan ng pagkakasala ni Adan, ang malayang kalooban ay hindi pa rin nawasak sa lahi." ("The free will of man, moved and excited by God, can by its consent co-operate with God, Who excites and invites its action; and that it can thereby dispose and prepare itself to obtain the grace of justification. The will can resist grace if it chooses. It is not like a lifeless thing, which remains purely passive. Weakened and diminished by Adam's fall, free will is yet not destroyed in the race.") — Sess. VI, cap. i at v

Itinuro ni John Wesley, ama ng tradisyong Metodista, na ang tao, sa pamamagitan ng biyayang nauna (prevenient grace), ay may malayang kalooban kung saan maaari nilang piliin ang Diyos at gumawa ng mabubuting gawa, na may layuning makamit ang perpektong Kristiyano. Sa pagpapanatili ng sinergismo (paniniwala na nakikipagtulungan ang Diyos at tao sa kaligtasan), itinuturo ng Metodismo na:

"Ang ating Panginoong Jesucristo ay namatay para sa lahat ng tao upang maaabot ang kaligtasan sa bawat tao na pumapasok sa mundo. Kung ang tao ay hindi naligtas, ang pagkukulang ay sa kanya mismo, na nagmumula sa kanyang sariling pag-ayaw na makamtan ang kaligtasang iniaalok sa kanya. (Juan 1:9; I Tesalonica 5:9; Tito 2:11-12)." ("Our Lord Jesus Christ did so die for all men as to make salvation attainable by every man that cometh into the world. If men are not saved that fault is entirely their own, lying solely in their own unwillingness to obtain the salvation offered to them. (John 1:9; I Thess. 5:9; Titus 2:11-12).")

Tinalakay ni Apostol Pablo ang Predestinasyon sa ilang Kanyang Sulat:

"Sapagkat ang mga nakilala niya nang una pa ay itinalaga naman niya na maging katulad sa larawan ng kanyang Anak, upang siya ang maging panganay sa maraming magkakapatid; at yaong mga itinalaga niya ay kanya namang tinawag at ang mga tinawag niya ay itinuring niyang ganap; at ang mga itinuring na ganap ay niluwalhati din naman niya." — Roma 8:29–30

"Tayo'y itinalaga sa pagkukupkop upang maging kanyang mga anak sa pamamagitan ni Jesu-Cristo, ayon sa kabutihan ng kanyang kalooban." — Efeso 1:5

Mayroon ding pagbanggit ng moral na kalayaan sa mga tinatawag ngayong 'Deuterokanonical' na akda na ginagamit ng Simbahang Ortodokso at Katolika. Sa Sirac 15 sinasabi:

"Huwag mong sisihin ang Panginoon dahil sa iyong kasalanan, hindi niya gagawin ang kanyang kinamumuhian. Huwag mong sabihing iniligaw ka niya. Hindi niya kailangan ang tulong ng mga imbi sa pagsasakatuparan ng kanyang mga panukala. Namumuhi ang Panginoon sa lahat ng uri ng kasalanan; ang may paggalang sa kanya ay hindi naaakit ng anumang uri ng kabuktutan. Sa pasimula pa, nang lalangin niya ang tao, ginawa na niya itong malaya na pumili ng kanyang nais. Kung gusto mo, masusunod mo ang utos ng Panginoon, ikaw ang magpapasya kung magiging tapat ka sa kanya o hindi. Naglagay siya sa harapan mo ng tubig at ng apoy, kunin mo ang iyong magustuhan. Makakapili ka ng alinman sa dalawa: buhay o kamatayan, ang iyong mapili ang siya mong patutunguhan. Dakila ang Karunungan at kapangyarihan ng Panginoon; nakikita niya ang lahat ng bagay. Nalalaman niya ang lahat ng ginagawa ng bawat tao, at kinakalinga niya ang mga may takot sa kanya. Kailanma'y wala siyang inutusang magpakasama, o pinahintulutang magkasala." — Ben Sira 15:11-20

Ang tiyak na kahulugan ng mga talatang ito ay pinagtalunan ng mga teologo sa Kristiyanismo sa buong kasaysayan.

Sa makabagong panahon, ang mga teologo ng Simbahang Romano Katoliko ay karaniwang yumayakap sa kaisipan ng malayang kalooban, subalit sa pangkalahatan, hindi ito itinuturing na umiiral nang hiwalay o salungat sa grasya. Ayon sa Simbahang Romano Katoliko, "Sa Diyos, ang lahat ng sandali ng panahon ay kasalukuyan sa kanilang kagyat na anyo. Kaya, kapag itinatag Niya ang Kanyang walang hanggang plano ng 'predestinasyon,' isinasama Niya rito ang malayang tugon ng bawat tao sa Kanyang grasya."

Itinataguyod ng Katesismo ng Simbahang Romano Katoliko na "Ang kalayaan ay ang kapangyarihang nakaugat sa katuwiran at kalooban." Dagdag pa rito, "Nilikha ng Diyos ang tao bilang isang makatuwirang nilalang, na iginagawad sa kanya ang dangal ng pagiging isang persona na makapagsisimula at makapagpapatnubay ng kanyang sariling mga gawa. Ipinagkaloob ng Diyos na ang tao ay 'maiwan sa kamay ng sarili niyang payo,' upang siya, ayon sa sariling kagustuhan, ay hanapin ang kanyang Lumikha at malayang makamit ang ganap at pinagpalang kasakdalan sa pamamagitan ng pagkapit sa Kanya." Nagtatapos ang seksiyon sa pagtalakay sa gampanin ng grasya: "Sa pamamagitan ng paggawa ng grasya, tinuturuan tayo ng Espiritu Santo sa espirituwal na kalayaan upang tayo'y maging mga malayang katuwang sa Kanyang gawain sa Simbahan at sa sanlibutan."

Pananaw ng mga akademiko

Ang pinagkaisahang pananaw ng mga iskolar na nakatuon sa pag-aaral ng malayang kalooban sa sinaunang daigdig ay na ang Bibliya ay hindi tahasang tumatalakay sa malayang kalooban. Ayon sa nangungunang iskolar sa paksang ito hinggil sa malayang kalooban noong sinaunang panahon, si Michael Frede, napansin niya na "ang kalayaan at malayang kalooban ay hindi matatagpuan alinman sa Septuaginta o sa Bagong Tipan at marahil ay nagmula sa mga Kristiyano sa pamamagitan ng Estoisismo."

Isinulat ni Frede na hindi niya natagpuan sa Bagong Tipan o sa Griyegong Lumang Tipan ang wika ng malayang kalooban, ni ang anumang palagay hinggil dito. Ayon kay Frede, tiyak na binuo ng mga ama ng unang Simbahan ang kanilang doktrina ng malayang kalooban mula sa mga pagano. Isa pang iskolar mula sa Oxford, si Dr. Alister McGrath, ay lubos na sumasang-ayon kay Frede: "Ang terminong 'malayang kalooban' ay hindi makikita sa Bibliya, kundi nagmula sa Estoisismo. Ipinakilala ito sa Kristiyanismong Kanluranin ng teologong si Tertuliano noong ikalawang dantaon."

Samantala, ayon sa dalubhasa sa mga sulat ni San Pablo na si Troels Engberg-Pedersen, "Matibay na pinaniniwalaan ni Pablo ang banal na pagtatakda (divine determination) bilang isang likas na bahagi ng kabuuang pagkaunawa niya sa Diyos."

Hudaismo

Bas-relief ni Maimonides sa Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos

Sa kaisipang Hudyo, ang konsepto ng "malayang kalooban" (Ebreo: בחירה חפשית, romanisado: bechirah chofshit; בחירה, bechirah) ay pansaligan. Ang pinakamaikling paglalahad ay mula kay Maimonides, sa dalawang bahaging paliwanag, kung saan tinukoy ang kalayaan ng kalooban ng tao bilang bahagi ng disenyo ng Diyos sa sansinukob:

1. Ipinaliwanag ni Maimonides na dapat may malayang kalooban ang tao (lalo na sa pagpili sa mabuti o masama), sapagkat kung wala ito, magiging walang kahulugan ang mga kautusan ng mga propeta, hindi kailangan ang Torah at Mitzvot ("mga utos"), at hindi maisasakatuparan ang katarungan.
2. Kasabay nito, kinikilala ni Maimonides – at iba pang palaisip – ang paradoksong lilitaw batay sa (i) kinikilala ng Hudaismo ang kabuuang kaalaman ng Diyos, at (ii) ang likas na katangian ng Banal na probidensya ayon sa Hudaismo. (Sa katunayan, ang problema ay maaaring sumalubong sa iba pang isyu sa pilosopiyang Hudyo.)

Islam

Sa Islam, ang isyung teolohikal ay karaniwang hindi kung paano pagsasamahin ang malayang kalooban sa kaalaman ng Diyos, kundi sa jabr ng Diyos, o banal na kapangyarihan ng utos. Bumuo si al-Ash'ari ng anyo ng kompatibilismi na tinatawag na "akwisisyon" o "dalawahang-ahensya", kung saan parehong pinagtibay ang malayang kalooban ng tao at jabr ng Diyos, na naging pundasyon ng dominanteng posisyon ng Ash'ari.

Sa Shia Islam, ang pag-unawa ng Ash'ari sa mas mataas na balanse patungo sa predestinasyon ay kinukwestiyon ng karamihan sa mga teologo. Ang malayang kalooban, ayon sa doktrina ng Islam, ay pangunahing batayan ng pananagutan ng tao sa kanyang mga aksyon sa buong buhay. Ang mga aksyon na ginawa sa pamamagitan ng malayang kalooban ay binibilang sa Araw ng Paghuhukom sapagkat sariling kilos ito ng tao; gayunpaman, ang malayang kalooban ay nagaganap sa pahintulot ng Diyos.

Sa kabaligtaran, ang Mu'tazila, kilala bilang paaralang rasyonalista ng Islam, ay may pananaw na kabaligtaran ng Ash'arite at iba pang teolohiya ng Islam sa pagtingin sa malayang kalooban at katarungan ng Diyos. Dahil may doktrina ang Mu'tazila na nagbibigay-diin sa katarunang ng Diyos ('Adl). Para sa Mu'tazila, ang tao mismo ang lumilikha ng kanilang kalooban at kilos, kaya ang aksyon at kilos ng tao ay hindi tadhana lamang na pinapatnubayan ng Diyos at hindi kinakailangang may pahintulot ng Diyos. Sa Mu'tazila, ang tao mismo ay naglalapat ng malayang kalooban sa kanilang aksyon at pag-uugali sa pamamagitan ng utak at sistema ng nerbiyos. Sa ganitong paraan, ginagarantiya nito ang katarungan ng Diyos sa paghuhukom sa bawat tao sa Araw ng Paghuhukom.

Iba pa

Ipinahayag ng pilosopong si Søren Kierkegaard na ang banal na pagkamakapangyarihan sa lahat ay hindi maaaring ihiwalay sa kabutihang banal. Bilang isang tunay na makapangyarihan at mabuting nilalang, maaaring likhain ng Diyos ang mga nilalang na may tunay na kalayaan laban sa Kanya. Higit pa rito, kusang gagawin ito ng Diyos sapagkat "ang pinakadakilang kabutihan… na maaaring gawin para sa isang nilalang, na higit sa anumang bagay na maaaring gawin para rito, ay ang maging tunay na malaya." Ang pagtatanggol sa kalayaan ng kalooban ni Alvin Plantinga ay isang makabagong pagpapalawig ng paksang ito, na nagpapakita kung paanong ang Diyos, kalayaan ng kalooban, at kasamaan ay maaaring magkatugma.

May ilang pilosopo na sumusunod kay William ng Ockham sa paniniwalang ang pangangailangan at posibilidad ay natutukoy ayon sa isang tiyak na sandali ng panahon at sa isang takdang kalagayang empirikal. Dahil dito, ang isang bagay na posibleng mangyari ayon sa pananaw ng isang tagamasid ay maaaring ituring na kinakailangan mula sa pananaw ng isang may ganap na kaalaman (omnisiyente). Mayroon ding mga pilosopong sumusunod kay Philo ng Alejandria, isang pilosopong kilala sa kanyang antroposentrismo, sa paniniwalang ang kalayaan ng kalooban ay katangian ng kaluluwa ng tao, kaya ang mga hayop na hindi tao ay walang ganitong kalayaan.

Mga sanggunian

Bibliograpiya

• Hawking, Stephen, and Mlodinow, Leonard, The Grand Design, New York, Bantam Books, 2010. (sa INgles)
• Horst, Steven (2011), Laws, Mind, and Free Will. (MIT Press) ISBN 0-262-01525-0 (sa Ingles)
• Sri Aurobindo about freedom and free will(PDF) (sa Ingles)
• Cave, Stephen (Hunyo 2016). "There's No Such Thing as Free Will". The Atlantic (sa wikang Ingles).

Karagdagang pagbabasa

• Dennett, Daniel C. (2003). Freedom Evolves. New York: Viking Press ISBN 0-670-03186-0 (sa Ingles)
• Epstein J.M. (1999). Agent Based Models and Generative Social Science. Complexity, IV (5). (sa Ingles)
• Gazzaniga, M. & Steven, M.S. (2004) Free Will in the 21st Century: A Discussion of Neuroscience and Law, in Garland, B. (pat.) Neuroscience and the Law: Brain, Mind and the Scales of Justice, New York: Dana Press, ISBN 1-932594-04-3, pp. 51–70. (sa Ingles)
• Gleick, James, "The Fate of Free Will" (review of Kevin J. Mitchell, Free Agents: How Evolution Gave Us Free Will, Princeton University Press, 2023, 333 pp.), The New York Review of Books, vol. LXXI, no. 1 (18 Enero 2024), pp. 27–28, 30. (sa Ingles) "Agency is what distinguishes us from machines. For biological creatures, reason and purpose come from acting in the world and experiencing the consequences. Artificial intelligences – disembodied, strangers to blood, sweat, and tears – have no occasion for that." (p. 30.)
• Goodenough, O.R. (2004). "Responsibility and punishment". Philosophical Transactions of the Royal Society B (sa wikang Ingles). 359 (1451): 1805–09. doi:10.1098/rstb.2004.1548. PMC 1693460. PMID 15590621.
• Harnad, Stevan (1982). "Consciousness: An Afterthought". Cognition and Brain Theory (sa wikang Ingles). 5: 29–47.
• Harnad, Stevan (2001). "No Easy Way Out". The Sciences (sa wikang Ingles). 41 (2): 36–42. doi:10.1002/j.2326-1951.2001.tb03561.x.
• Harnad, Stevan (2009) The Explanatory Gap #PhilPapers (sa Ingles)
• Harris, Sam. 2012. Free Will. Free Press. ISBN 978-1-4516-8340-0 (sa Ingles)
• Hofstadter, Douglas. (2007) I Am A Strange Loop. Basic Books. ISBN 978-0-465-03078-1 (sa Ingles)
• Kane, Robert (1998). The Significance of Free Will. New York: Oxford University Press ISBN 0-19-512656-4 (sa Ingles)
• Lawhead, William F. (2005). The Philosophical Journey: An Interactive Approach. McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages ISBN 0-07-296355-7. (sa Ingles)
• Libet, Benjamin; Anthony Freeman; and Keith Sutherland, mga pat. (1999). The Volitional Brain: Towards a Neuroscience of Free Will. Exeter, UK: Imprint Academic. Mga sanaysay ng mga siyentipiko at pilosopo. (sa Ingles)
• Muhm, Myriam (2004). Abolito il libero arbitrio – Colloquio con Wolf Singer. L'Espresso 19.08.2004 larchivio.org (sa Ingles)
• Nowak A., Vallacher R.R., Tesser A., Borkowski W. (2000). Society of Self: The emergence of collective properties in self-structure. Psychological Review. 107 (sa Ingles)
• Riskin, Jessica, "Turtles All the Way Up" (pagsusuri ni Robert M. Sapolsky, Determined: A Science of Life Without Free Will, Penguin Press, 2023, 511 pp.), The New York Review of Books, bol. LXXII, blg. 2 (13 Pebrero 2025), pp. 23–25. The reviewer, Riskin, writes: "Science can't prove there's no free will [Sapolsky's thesis is that there is no free will] because the question of free will is not a scientific question but a philosophical one. To misrepresent it as a scientific question is a prime example of scientism – of extending the claims of science beyond its bounds." (p. 25.) (sa Ingles)
• Sapolsky, Robert M. (2023). Determined: A Science of Life Without Free Will (sa wikang Ingles). New York: Penguin Press. ISBN 978-0-5255-6097-5.
• Schopenhauer, Arthur (1839). On the Freedom of the Will., Oxford: Basil Blackwell ISBN 0-631-14552-4. (sa Ingles)
• Stapp, Henry P. (2017). Quantum theory and free will : how mental intentions translate into bodily actions (sa wikang Ingles). Cham, Switzerland: Springer. ISBN 978-3-319-58301-3. OCLC 991595874.}}
• Tosun, Ender (2020). Free Will Under the Light of the Quran, ISBN 978-605-63198-2-2 (sa Ingles)
• Van Inwagen, Peter (1986). An Essay on Free Will. New York: Oxford University Press ISBN 0-19-824924-1. (sa Ingles)
• Velmans, Max (2003) How Could Conscious Experiences Affect Brains? Exeter: Imprint Academic ISBN 0-907845-39-8. (sa Ingles)
• Dick Swaab, Wij Zijn Ons Brein, Publishing Centre, 2010. ISBN 978-90-254-3522-6 (sa Ingles)
• Wegener, Daniel Merton (2002). The Illusion of Conscious Will (PDF) (sa wikang Ingles). MIT Press. ISBN 978-0-262-23222-7. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 2018-12-12. Nakuha noong 2018-12-12.
• Williams, Clifford (1980). Free Will and Determinism: A Dialogue. Indianapolis: Hackett Publishing Company (sa Ingles)
• John Baer, James C. Kaufman, Roy F. Baumeister (2008). Are We Free? Psychology and Free Will. Oxford University Press, New York ISBN 0-19-518963-9 (sa Ingles)
• George Musser, "Is the Cosmos Random? (Einstein's assertion that God does not play dice with the universe has been misinterpreted)", Scientific American, bol. 313, blg. 3 (Setyembre 2015), pp. 88–93. (sa Ingles)

Mga panlabas na link

• Timothy O’Connor, Christopher Franklin. "Free Will". Mula sa Zalta, Edward N. (pat.). Stanford Encyclopedia of Philosophy (sa wikang Ingles).
• Kevin Timpe. "Free Will". Mula sa Fieser, James; Dowden, Bradley (mga pat.). Internet Encyclopedia of Philosophy (sa wikang Ingles). ISSN 2161-0002. OCLC 37741658.
• Colleen McClusky. "FMedieval Theories of Free Will". Mula sa Fieser, James; Dowden, Bradley (mga pat.). Internet Encyclopedia of Philosophy (sa wikang Ingles). ISSN 2161-0002. OCLC 37741658.
• May kaugnay na midya ang Malayang kalooban sa Wikimedia Commons
• Mga binanggit na may kaugnayan sa Malayang kalooban sa Wikiquote