Pumunta sa nilalaman

Iligan

(Idinirekta mula sa Dakbayan sa Iligan)
Iligan

Dakbayan sa Iligan

Lungsod ng Iligan
Iligan City
Palayaw: 
Industrial Center of the South and City of Majestic Waterfalls
Mapa ng Lanao del Norte na nagpapakita ng lokasyon ng Iligan.
Mapa ng Lanao del Norte na nagpapakita ng lokasyon ng Iligan.
Map
Iligan is located in Pilipinas
Iligan
Iligan
Lokasyon sa Pilipinas
Mga koordinado: 8°14′N 124°15′E / 8.23°N 124.25°E / 8.23; 124.25
Bansa Pilipinas
RehiyonHilagang Mindanao (Rehiyong X)
LalawiganLanao del Norte
DistritoNag-iisang Distrito ng Lanao del Norte
Mga barangay44 (alamin)
Pagkatatag1609
Ganap na Bayan1832
Ganap na LungsodHunyo 16, 1950
Pamahalaan
  Punong LungsodLawrence Lluch Cruz (LDP-NPC)
  Pangalawang Punong LungsodHenry C. Dy (LDP-GO)
  Manghalalal189,050 botante (2025)
Lawak
[1]
  Kabuuan813.37 km2 (314.04 milya kuwadrado)
Populasyon
 (Senso ng 2024)
  Kabuuan368,132
  Kapal450/km2 (1,200/milya kuwadrado)
  Kabahayan
87,239
Ekonomiya
  Kaurian ng kitaika-1 klase ng kita ng lungsod
  Antas ng kahirapan11.80 sagisag ng porsiyento% (2021)[2]
  Kita3,156 million (2022)
  Aset13,109 million (2022)
  Pananagutan5,963 million (2022)
  Paggasta2,545 million (2022)
Sona ng orasUTC+8 (PST)
Kodigong Pangsulat
9200
PSGC
103504000
Kodigong pantawag63
Uri ng klimaklimang tropiko
Mga wikaWikang Mëranaw
Sebwano
Wikang Binukid
Tagalog
Websaytiligan.gov.ph

Ang Lungsod ng Iligan (Cebuano: Dakbayan sa Iligan; Ingles: Iligan City) ay isang mataas ang pagka-urbanisadong lungsod na nasa hilaga ng lalawigan ng Lanao del Norte, Pilipinas, at dati itong kabisera ng nasabing lalawigan. Humigit-kumulang 795 kilometro ang layo nito mula sa timog-silangan ng Ayon sa senso ng 2024, ito ay may populasyon na 368,132 sa may 87,239 na kabahayan.

Ang salitang Iligan ay mula sa salitang Higaonon na iligan o ilijan na nangangahulugan "kuta ng tanggulan" laban sa madalas na pag-atake ng mga pirata at iba pang tribo sa Mindanao.

Ang mga luma at bagong gusali sa Kalye Lluch, Iligan

Sa nayon ng Bayug nagsimula ang lungsod ng Iligan, apat (4) na kilometro hilaga ng kasalukuyang Poblacion. Ito ang naging pinakaunang pamayanan ng mga katutubo bago dumating ang mga Kastila. Nabago ang kadalisayan ng lahi ng mga taal na mamamayan ng lugar nang magsimulang magdatingan noong huling bahagi ng ika-16 na dantaon ang mga dayong Bisaya mula sa kaharian sa pulo ng Panglao.

Ayon sa mananalaysay na Hesuwita na si Francisco Combes, sinakop ng hari ng ng Mollucas ang Panglao na naging dahilan ng pag-alis nang maraming bilang ng mga mamamayan nito patungo sa kasalukuyang Dapitan, Zamboanga del Norte.

Pamamahala ng Espanya

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Bagama't nakaligtas ang Bayug sa iba pang mga pagsalakay mula sa ibang mga kaaway, lalo na ang mga Muslim mula sa Lanao, inilipat ng mga unang naninirahan at mga Kristiyanong nagbalik-loob ang kanilang pamayanan mula Bayug patungong Iligan, na itinatag ng mga Augustinian Recollects noong 1609.[3] Noong panahon ng Kristiyanisasyon, ang mga Espanyol sa Iligan ay tumanggap ng isang daang sundalong Espanyol bilang mga kolonista at pwersang pangproteksyon.[4]

Pinalitan ng mga Heswita ang mga Recollect noong 1639. Ang Iligan ang naging base ng mga operasyon ng mga Espanyol sa pagtatangkang sakupin at gawing Kristiyano ang lugar ng Lake Lanao sa buong kasaysayan nito. Isang kuta na bato na tinatawag na Fort St. Francis Xavier ang itinayo noong 1642 kung saan nagtago ang mga Iliganon noong mga pagsalakay ng mga bandido. Ngunit lumubog ang kuta dahil sa baha. Isa pang kuta ang itinayo at ito ay pinangalanang Fort Victoria o Cota de Iligan.[kailangan ng sanggunian]

Noong 1850, dahil sa baha, si Don Remigio Cabili, na noon ay gobernadorcillo ng Iligan, ay nagtayo ng isa pang kuta at inilipat ang poblacion ng lumang Iligan na matatagpuan sa bukana ng Ilog Tubod sa kanluran ng lumang palengke patungo sa kasalukuyang lokasyon nito.[kailangan ng sanggunian]

Bilang pinakamatandang bayan sa Hilagang Mindanao, ang Iligan ay bahagi na ng dating hindi nahahati na Lalawigan ng Misamis pagsapit ng taong 1832. Gayunpaman, wala pa itong malayang administrasyong pangrelihiyon dahil ang diyosesis nito noon ay nakabase sa Misamis, ang kabisera ng probinsya. Isa ito sa pinakamalaking munisipalidad ng Lalawigan ng Misamis.[kailangan ng sanggunian]

Iniwan ng mga Kastila ang Iligan noong 1899, na nagbukas ng daan para sa paglapag ng mga puwersang Amerikano noong 1900.[kailangan ng sanggunian]

Pamamahalang Amerikano

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Kampo ng hukbong Amerikano na Overton sa Iligan noong 1900
Iligan, c. 1903-1913

Noong 1903, nilikha ang Lalawigan ng Moro. Dahil sa mga residenteng Moro, ang Iligan ay inalis mula sa Lalawigan ng Misamis. Pagkatapos, ang Iligan ay naging kabisera ng Distrito ng Lanao at ang sentro ng pamahalaan kung saan nanirahan at nanungkulan ang mga opisyal na Amerikano. Kalaunan noong 1907, ang kabisera ng Distrito ng Lanao ay inilipat sa Dansalan.[5]

Noong 1914, sa ilalim ng muling pagbubuo ng Moroland pagkatapos ng pagtatapos ng Lalawigan ng Moro (1903–1913), ang Iligan ay naging isang munisipalidad na binubuo ng walong baryo kasama ang distrito ng munisipyo ng Mandulog. Matapos matamasa ang kapayapaan at kasaganaan sa loob ng halos 40 taon, ang Iligan ay sinalakay ng mga puwersang Hapones noong 1942.[kailangan ng sanggunian]

Ang pagpapalaya ng Iligan ng mga puwersa ng Komonwelt ng Pilipinas na inatake ng mga Hapones ay nanatili sa lungsod hanggang 1944 hanggang 1945 nang matapos ang digmaan. Noong Nobyembre 15, 1944, nagdaos ang lungsod ng isang parada ng Araw ng Komonwelt upang ipagdiwang ang pagtatapos ng mga kalupitan at pananakop ng mga Hapones.[6]

Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Pagtatatag ng Iligan Steel Mill

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Iligan Steel Mill ay itinatag noong 1952 bilang isang proyektong pinasimulan ng gobyerno ng National Shipyards and Steel Corporation (NASSCO).[7] Matapos mag-aplay ang NASSCO para sa isang $62.3 milyong pautang mula sa Export–Import Bank of the United States na nakabase sa Estados Unidos. States|Eximbank]] upang pondohan ang mga proyekto, iminungkahi ng huli ang paglilipat ng pamamahala ng mga pasilidad sa pribadong entidad. Ang kumpanya ay naibenta noong 1963 sa Iligan Integrated Steel Mills, Inc. ng pamilyang Jacinto.[7]

Pagiging Lungsod

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Abenida Quezon sa Iligan

Gamit ang mga hangganan nito noong ito ay isang bayan pa, ginawang lungsod ang Iligan noong Hunyo 16, 1950.[8] Inihayag na unang klaseng lungsod ang Iligan noong 1969 at inuri muli bilang Uring "A" na unang klaseng lungsod noong Hulyo 1, 1977 sa kapangyarihan ng PD. Bilang 465. Noong 1983, inuri muli itong isang mataas na urbanisadong lungsod.

Mga umuusbong na tunggalian noong huling bahagi ng dekada 1960

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang pagkahalal kay Ferdinand Marcos bilang Pangulo ng Pilipinas ay nakasaksi ng malaking pagdagsa ng mga grupong Kristiyano na nanirahan sa Mindanao, na nagpaalis sa maraming lokal at nagresulta sa maraming tunggalian sa pagmamay-ari ng lupa.[9][10] Hinikayat ng administrasyong Marcos ang mga bagong naninirahang ito na bumuo ng mga milisya, na kalaunan ay binansagang Ilaga. Ang mga Ilaga ay madalas na iniuugnay sa mga naganap na pang-aabuso sa karapatang pantao na naka-target sa mga Moro at Lumad. Nagresulta ito sa matagal na poot at isang siklo ng karahasan sa pagitan ng mga komunidad ng Moro at Kristiyano na nagpapatuloy pa rin hanggang ngayon.[11][12] Sa kabila ng lokal na karahasang ito, ang mga kilalang pinuno ng kaisipang Moro ay kadalasang hindi aktibo sa politika hanggang sa ang balita tungkol sa masaker sa Jabidah noong 1968 ay nagpasiklab sa paghihimagsik ng mga Moro. Ang mga ulat ng mga lalaking Moro na nirerekrut sa Hukbong Sandatahan ng Pilipinas at pagkatapos ay pinaslang nang magkaroon sila ng alitan sa kanilang mga namumunong opisyal ay humantong sa paniniwala na ang mga Moro ay tinatrato bilang mga mamamayang pangalawang uri. Ang mga tensyong etniko na nagmumula rito ay humantong sa pagbuo ng mga kilusang pampulitika ng paghihiwalay,[13] tulad ng Cotabato Gobernador Datu Udtog Matalam Kilusang Kalayaan ng mga Muslim at Organisasyon ng Pagpapalaya ng Bangsamoro ni kongresista Haroun al-Rashid Lucman.[12] Bukod pa rito, ang krisis sa balanse ng pagbabayad ng Pilipinas noong 1969 ay humantong sa kaguluhan sa lipunan sa buong bansa, at ang marahas na pagsugpo sa mga protesta ay humantong sa radikalisasyon ng maraming estudyante,[14] kasama ang ilan na sumali sa Bagong Hukbong Bayan, na nagdala ng rebelyon ng Bagong Hukbong Bayan sa Mindanao sa unang pagkakataon.[15]

Iligan noong panahon ng batas militar at administrasyong Marcos

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Malapit sa pagtatapos ng huling termino na ipinahintulot sa kanya ng Konstitusyon ng Pilipinas, inilagay ni Marcos ang Pilipinas sa ilalim ng Batas Militar noong 1972, na nagdulot ng lalong pagtaas ng tensyon sa Mindanao.[12] Ito ang simula ng 14-taong panahon ng pamamahala ng isang tao, na makasaysayang naaalala dahil sa mga pang-aabuso nito sa karapatang pantao[16][17][18] Sa Iligan, isang insidente na naidokumento ng isang misyon sa paghahanap ng katotohanan ng Amnesty International noong 1975 ang nagdokumento ng pagpatay sa labindalawang detenido, na itinatanghal ang insidente upang magmukhang isang pagtakas sa bilangguan.[19](p"31") Ang saksi mismo ay ikinulong nang walang warrant noong panahong iyon, at regular na sumasailalim sa tortyur at sapilitang paggawa.[19]

Ang proklamasyon ng Batas Militar ay nakatulong din sa pagpapalala ng sitwasyon ng mga Moro sa pamamagitan ng pagbabawal sa mga partidong pampulitika at organisasyon.[12] Ang pormal na pagtatatag ng Moro National Liberation Front (MNLF) isang buwan pagkatapos ng proklamasyon ni Marcos ng Batas Militar ay nagmarka ng paglipat sa isang mas militar na yugto ng tunggalian ng mga Moro, na tinatanggap ang mga miyembro ng dating BMLO, at inaakit ang mga miyembrong hindi nasisiyahan sa MIM.[12] Ang Lanao del Sur at Iligan mismo ay lubhang naapektuhan ng tunggalian, kung saan ang mga tunggalian ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas sa MNLF at sa kalaunan nitong splinter group na Moro Islamic Liberation Front (MILF) ay nakaapekto sa mga mandirigma at sibilyan.[12]

Bukod sa mga grupong pampulitika, ang proklamasyon ni Marcos ng batas militar ay nagsara rin ng mga outlet ng pahayagan - mga istasyon ng telebisyon, pambansang pahayagan, lingguhang magasin, pahayagan ng komunidad, at mga istasyon ng radyo - sa buong bansa, kabilang ang sa Iligan at Lanao del Sur.[20] Ang 14 na taon ng diktadurang Marcos ay nasaksihan ang pagpatay sa maraming mamamahayag sa Mindanao,[21] na may mga kilalang halimbawa ay ang Bulletin Today Lanao provincial correspondent Demosthenes Dingcong,[22][23] Korespondente at komentarista sa radyo ng Philippine Post Iligan na si Geoffrey Siao,[24][25] at ang komentarista ng DXWG Iligan na si Charlie Aberilla.[24][26]

Maraming aktibista ang lumitaw mula sa Iligan noong dekada 1970, sa kabila ng malalaking personal na panganib. Kabilang dito ang mga katutubo ng Iligan gaya ng kilalang Nurse empowerment advocate Minda Luz Quesada (na kalaunan ay maimbitahan sa 1987 Constitutional Convention ng Pilipinas);[27] Pinuno ng unyon ng mga manggagawang elektrikal na si David S. Borja;[28] relihiyosong kabataan organizer Edwin Laguerder;[29] aktibistang propesor at manunulat na si Ester Kintanar ng MSU Iligan Institute of Technology;[30] at maging ang mga aktibistang pulitiko gaya ni Masiding Alonto Sr. na isang kilalang tagasuporta ng pinuno ng oposisyon na si Ninoy Aquino.[31] Ang ilan sa mga aktibistang ito ay kalaunan ay pinatay sa paghahangad ng kanilang mga paniniwala, kabilang ang mga organisador ng mga manggagawang bukid na si James Orbe[32] at Herbert Cayunda.[33]

Dingcong, Quezada, Borja, Kintanar, Laguerder, Alonto Sr., Orbe, at Cayunda ay nakilala sa kalaunan sa pamamagitan ng pagkakasulat ng kanilang mga pangalan sa Wall of Remembrance of the Philippines' Bantayog ng mga Bayani, na nagpaparangal sa mga nakipaglaban para sa pagpapanumbalik ng demokrasya at laban sa awtoritaryan na rehimen noong panahong iyon. url=https://bantayogngmgabayani.org/?s=iligan | title=Iligan - Bantayog ng mga Bayani }}</ref>

Kontemporaryong kasaysayan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Krisis sa pananalapi sa Asya noong 1997

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Padron:Palawakin ang seksyon Noong Krisis sa pananalapi sa Asya noong 1997, nakaranas ang Iligan City ng matinding paghina ng ekonomiya. Maraming mga plantang pang-industriya ang isinara, lalo na ang National Steel Corporation.[34]

Nagsimulang makaranas ng pagbangon ng ekonomiya ang lungsod sa muling pagbubukas ng National Steel Corporation, na pinalitan ng pangalang Global Steelworks Infrastructures, Inc. (GSII) noong 2004.[35]

Nag-iisang distrito

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Batas Republika Blg. 9724, isang Batas na naghihiwalay sa Lungsod ng Iligan mula sa Unang Distrito Lehislatibo ng Lalawigan ng Lanao del Norte ay inaprubahan, ni Pangulo Gloria Macapagal-Arroyo noong Oktubre 20, 2009. Ang pagbabagong pambatas na ito ay nag-angat sa Iligan sa katayuan ng isang nag-iisang distrito ng kongreso, na nagbibigay dito ng mas malawak na awtonomiya at representasyon sa politika.

Naghahanggan ang Lungsod ng Iligan sa hilaga sa tatlong bayan ng Misamis Oriental, ang Lugait, Manticao at Opol, at sa tatlong bayan ng Lanao del Norte sa timog; ang mga bayan ng Baloi, Linamon at Tagoloan; at sa mga bayan ng Kapai, at Tagoloan II sa Lanao del Sur. Naghahanggan din naman sa hilagang silangan ang a silangan sa bayan ng Talakag, Bukidnon, at sa kanluran sa Look ng Iligan.

Mamamayan at Kultura

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Pangunahing Kristiyanismo ang relihiyon sa lungsod ng Iligan(93.61%), kung saan karamihan dito ay kabilang sa Simbahang Katoliko. Cebuano ang pangunahing wikang sinasalita sa lungsod.

Ang Lungsod ng Iligan ay nahahati sa 44 na mga barangay, kung saan 6 ang urban at 38 ang rural.

  • Abuno
  • Acmac
  • Bagong Silang
  • Bayug
  • Bonbonon
  • Bunawan
  • Buru-un
  • Dalipuga
  • Del Carmen
  • Digkilaan
  • Ditucalan
  • Dulag
  • Hinaplanon
  • Hindang
  • Kalilangan
  • Kiwalan
  • Lanipao
  • Luinab
  • Maria Cristina
  • Mahayahay
  • Mainit
  • Mandulog
  • Pala-o
  • Panoroganan
  • Poblacion
  • Puga-an
  • Rogongon
  • San Miguel
  • San Roque
  • Santiago
  • Saray-Tibanga (Saray)
  • Santa Elena (Tominobo Ilaya)
  • Santa Filomena
  • Santo Rosario
  • Suarez
  • Tambacan
  • Tibanga
  • Tipanoy
  • Tomas Cabili (Tominobo Proper)
  • Tubod
  • Ubaldo Laya
  • Upper Hinaplanon
  • Upper Tominobo
  • Villaverde
  • ABS-CBN Northern Mindanao (Channel 4 in Cagayan de Oro Relay)
  • RMN DXIC TeleRadyo 7
  • GMA 11
  • RMN DXIC 711
  • IBC DXWG Radyo Budyong 855
  • DXBI Bombo Radyo 927
  • DXRJ 1476
  • Barangay FM 90.1
  • 92.1 Radyo Totoo
  • MOR 92.9
  • 95.1 Brigada News FM
  • 99.3 Yes The Best
  • 100.1 Hope Radio
  • 100.9 Bandrea News FM
  • 102.3 iFM
  • 103.1 Wild FM
  • 105.5 Radyo Pilipinas
  • 107.1 Love Radio
Senso ng populasyon ng
Iligan
TaonPop.±% p.a.
1903 2,872    
1918 10,078+8.73%
1939 28,273+5.03%
1948 25,725−1.04%
1960 58,433+7.07%
1970 104,493+5.98%
1975 118,778+2.60%
1980 167,358+7.10%
1990 226,568+3.08%
1995 273,004+3.56%
2000 285,061+0.93%
2007 308,046+1.08%
2010 322,821+1.72%
2015 342,618+1.14%
2020 363,115+1.15%
Sanggunian: PSA[36][37][38][39]

Cebuano ay ang pangunahing wika ng Iligan City. Kabilang sa iba pang karaniwang ginagamit na mga wika ang Hiligaynon, Ilocano, Chavacano, at Waray.

Ang mga Muslim sa lungsod ay karaniwang nagmumula sa mga katutubong pangkat ng Moro tulad ng mga Maranao at Iranun. Pangunahing nagsasalita sila ng Maranao at Iranun, ngunit marami rin ang gumagamit ng Cebuano at Hiligaynon sa pang-araw-araw na komunikasyon.

Talaksan:Saint Michael’s Cathedral sa loob (ML Quezon Avenue, Iligan, Lanao Del Norte; 10-15-2023).jpg
Interior of Saint Michael Cathedral sa Iligan

Karamihan sa mga mamamayan ng Iligan ay mga Kristiyano (pangunahin ang mga Romano Katoliko). Ang lungsod din ang sentro ng Diocese of Iligan na mayroong 25 parokya sa Iligan City at labindalawang munisipalidad ng Lanao del Norte (Linamon, Kauswagan, Bacolod, Maigo, Kolambugan, Tubod, Baroy, Lala, Kapatagan, Sapad, Salvador, at Magsaysay). Sumasaklaw ito sa lawak na 3,092 kilometro kuwadrado na may populasyon na 1,551,000, kung saan 65.5% ng populasyon ay mga Romano Katoliko, kabilang ang mga karismatiko.[40]

Iligan City Hall

Ang Iligan ay isang lungsod na lubos na urbanisado at malaya sa politika mula sa lalawigan ng Lanao del Norte. Ang mga rehistradong botante ng lungsod ay hindi na bumoboto para sa mga kandidato sa probinsya tulad ng Gobernador at Bise Gobernador, hindi tulad ng mga kalapit na bayan nito na bumubuo sa mga probinsya bilang resulta ng karta nito bilang isang lungsod noong dekada 1950.[kailangan ng sanggunian]

Ang city hall ng Iligan ay matatagpuan sa Buhanginan Hills sa Barangay Pala-o. Ang istruktura ng lokal na pamahalaan ay binubuo ng isang alkalde, isang bise alkalde, at labindalawang konsehal. Ang bawat opisyal ay inihahalal sa publiko sa isang 3-taong termino at maaaring muling ihalal nang hanggang 3 termino nang magkakasunod. Ang pang-araw-araw na pangangasiwa ng lungsod ay pinangangasiwaan ng administrador ng lungsod.[kailangan ng sanggunian]

Mga Alkalde ng Munisipyo

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  • 1935-1940: Jorge Ramiro (Unang Nahalal na Alkalde ng Munisipyo)
  • 1940-1945: Leo Garcia Sr. (Nahalal pagkatapos ay Hinirang ng mga Hapones noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig)
  • 1945: Ramon Paradela
  • 1945: Bernardo Zosa (Hinirang)
  • 1946: Benito S. Ong (Hinirang)
  • 1946: Rafael Villanea Sr. (Hinirang)
  • 1947: Esmeraldo Roque (Hinirang)

Mga Alkalde ng Lungsod

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  • 1950–1953: Benito S. Ong (Charter Mayor)
  • 1954–1955: Benito C. Labao (Nahirang)
  • 1956–1959: Mariano Ll. Badelles (Unang Nahalal na Alkalde ng Lungsod)
  • 1960–1984: Camilo P. Cabili
  • 1984–1986: Pacificador A. Lluch (sa pamamagitan ng Succession)
  • 1986–1987: Alan L. Flores (Itinalagang OIC-Mayor Designate)
  • 1987–1988: Lucio C. Badelles (Nahirang)
  • 1988 (3 araw): Esperidion L. Sagrado (Nahirang)
  • 1988–1992: Camilo P. Cabili
  • 1992–1998: Alejo A. Yañez
  • 1998–2004: Franklin M. Quijano
  • 2004–2013: Lawrence Ll. Cruz
  • 2013–2022: Celso G. Regencia
  • 2022–kasalukuyan: Frederick W. Siao

Mga Vice Mayor mula noong 1986

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  • 1998–2001: Pedro B. Generalao
  • 2001–2004: Lawrence Ll. Cruz
  • 2004–2013: Henry C. Dy
  • 2013–2016: Ruderic C. Marzo
  • 2016–2022: Jemar L. Vera Cruz
  • 2022–2025: Marianito Dodong D. Alemania
  • 2025–kasalukuyan: Wekwek Uy

Antas ng kahirapan ng Iligan

5
10
15
20
25
30
2000
28.03
2006
23.10
2009
24.44
2012
17.48
2015
17.25
2018
15.74
2021
11.80

Sanggunian: Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas[41][42][43][44][45][46][47]

Downtown Iligan

Kilala ang Iligan bilang Industrial Center of the South dahil ang ekonomiya nito ay higit na nakabatay sa mabibigat na industriya. Gumagawa ito ng hydroelectric power para sa rehiyon ng Mindanao sa pamamagitan ng National Power Corporation (NAPOCOR), ang kinaroroonan ng Mindanao Regional Center (MRC) na naglalaman ng mga planta ng hydroelectric ng Agus V, VI, at VII. Bukod dito, ang pinakamalaking planta ng semento sa Mindanao ng Holcim Philippines ay matatagpuan sa lungsod. Naglalaman din ito ng mga industriya tulad ng bakal, tinplate, semento, at mga gilingan ng harina.[kailangan ng sanggunian]

Matapos ang pagtatayo ng Maria Cristina (Agus VI) Hydroelectric Plant ng National Power Corporation (NPC, NAPOCOR) noong 1950, nakaranas ang lungsod ng mabilis na industriyalisasyon at nagpatuloy hanggang sa huling bahagi ng dekada 1980. Ang pinakamalaking planta ng bakal sa bansa, ang National Steel Corporation (NSC), ay itinatag din noong 1962.[48]

Noong 1997 krisis pinansyal sa Asya, nakaranas ang lungsod ng matinding paghina ng ekonomiya. Maraming mga plantang pang-industriya ang isinara, lalo na ang National Steel Corporation.[49]

Nasaksihan ng lungsod ang muling pagbangon ng ekonomiya nito sa muling pagbubukas ng National Steel Corporation, na pinalitan ng pangalang Global Steelworks Infrastructures, Inc. (GSII) noong 2004.[35] Noong Oktubre 2005, opisyal na ginamit ng GSII ang isang bagong pangalan ng korporasyon: Global Steel Philippines (SPV-AMC), Inc.[50]

Agro-Industry

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Bukod sa mabibigat na industriya, ang Iligan ay isa ring pangunahing tagaluwas at prodyuser ng iba't ibang halaman at pananim.[kailangan ng sanggunian]

Mga Pananim:

  • Mga Taniman ng Saging: 12,780.40 ektarya
  • Mga Taniman ng Niyog: 11,036.95 ektarya
  • Mga Taniman ng Mais: 4,193.86 ektarya
  • Produksyon ng Kape: 969.43 ektarya
  • Mga Hayop: 28,992 ulo
  • Manok: 17,728 mga ulo[kailangan ng sanggunian]

Sa taong piskal na 2018, ang Iligan ay may kasalukuyang kita sa pagpapatakbo na ₱2,052.89 milyon. Ang kita ay lumago ng 8% kumpara sa taong piskal ng 2017 kung saan ang kita sa pagpapatakbo ng Iligan ay ₱1,900 milyon. Ayon sa 2017 Financial Report ng Commission on Audit, ang kabuuang asset ng Iligan ay umabot sa ₱10.27 bilyon.[kailangan ng sanggunian]

Transportasyon

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Daungan ng Iligan ay matatagpuan sa hilagang gitnang baybayin ng Mindanao na nakaharap sa Iligan Bay na may mga heograpikal na coordinate na humigit-kumulang 8°13′56″N 124°13′54″E / 8.23222°N 124.23167°E / 8.23222; 124.23167.[51]

Naglilingkod ito sa mga gumagamit ng daungan at mga pasahero na nagmumula sa mga liblib na lugar ng mga lalawigan ng Lanao del Norte, Lanao del Sur, mga bahagi ng Misamis Oriental, at ang mga Lungsod ng Iligan at Marawi.[51]

Ang mga linya ng pagpapadala ng mga pasahero at kargamento na tumatakbo sa Port of Iligan ay nagsisilbi sa mga lungsod ng Cebu, at Ozamiz.

Mayroong pitong pribadong daungan sa Iligan na pinatatakbo ng kani-kanilang kumpanya ng heavy industry. Ang mga pribadong daungan na ito ay matatagpuan sa mga Barangay Maria Cristina, Suarez, Tomas L. Cabili, Santa Filomena, at Kiwalan.

Laguindingan Airport serves the City of Iligan and the rest of Northern Mindanao

Ang pangunahing paliparan ay Paliparan ng Laguindingan, na matatagpuan sa munisipalidad ng Laguindingan, Misamis Oriental, na binuksan noong Hunyo 15, 2013.[52] Pinalitan ng paliparan ang Paliparan ng Lumbia bilang pangunahing paliparan ng Misamis Oriental at Hilagang Mindanao.[53] Mayroon itong pang-araw-araw na mga komersyal na flight papunta at pabalik sa Cebu, Davao, sa pamamagitan ng Philippine Airlines at Cebu Pacific.

Ang Paliparan ng Maria Cristina ay matatagpuan sa Balo-i at siyang pangunahing paliparan ng Iligan noong huling bahagi ng dekada 1980. Ang Aerolift Philippines, isang rehiyonal na airline na wala na ngayon, ay tumigil sa serbisyo nito nang ang pampasaherong eroplano nito ay bumagsak sa ilang istruktura sa dulo ng runway ng Manila Domestic Airport noong 1990 na nagresulta sa pagkabangkarote nito.[54][55] Kaya, tinapos nito ang serbisyo nito sa paliparan ng Iligan sa Balo-i na nagresulta rin sa pagsasara ng paliparan. Naglingkod ang Philippine Airlines sa lungsod nang maraming taon bago tinapos ang mga flight noong 1998 dahil sa Asian financial crisis.

Mga terminal ng bus

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Isang bahagi ng highway ng Butuan–Cagayan de Oro–Iligan Road (National Route 9) sa Iligan City.

Mayroong dalawang pangunahing terminal ng bus sa Iligan.

may araw-araw na biyahe mula at papuntang Iligan. Nagseserbisyo rin ang mga pampasaherong van at jeep sa iba't ibang munisipalidad sa Lanao del Sur,

Transportasyon sa lungsod

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang mga jeepney ang pangunahing paraan ng pampublikong transportasyon sa Iligan City, na tumatakbo sa karamihan ng mga pangunahing ruta sa buong lungsod. Ang mga ito ay unti-unting dinadagdagan at pinapalitan ng mga modernong minibus sa ilalim ng programa ng modernisasyon ng mga pampublikong sasakyan.

Ang mga pedicab ay pangunahing ginagamit para sa paglalakbay na malapit sa mga barangay, habang ang tartanillas ay tumatakbo sa limitadong mga lugar, lalo na sa mga bahagi ng Barangay Pala-o at Barangay Tambacan.

Mga Kilalang Personalidad

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Ang Macapagal-Macaraeg Heritage House and Historical Marker
Talaksan:Arroyo kasama sina Xi at Sotto (cropped).jpg
Ang dating Pangulo ng Pilipinas na si Gloria Macapagal Arroyo ay panandaliang nanirahan sa Iligan, ang bayan ng kanyang mga lolo't lola sa ina.
Talaksan:Shamcey Supsup sa General Santos City Mall Show, Oktubre 2012.jpg
Miss Universe 2011 Ika-3 runner-up Shamcey Supsup ay ipinanganak sa Iligan.
  • DubsteP – Dating propesyonal na manlalaro ng Valorant na Pilipino[61]

Mga sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. "Province: Lanao del Norte". PSGC Interactive. Quezon City, Philippines: Philippine Statistics Authority. Nakuha noong 12 Nobyembre 2016.
  2. "PSA Releases the 2021 City and Municipal Level Poverty Estimates". Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 2 Abril 2024. Nakuha noong 28 Abril 2024.
  3. All About Iligan, allaboutiligan.blogspot.com. Na-access noong Hulyo 28, 2022.
  4. San Agustín, Conquistas, lib. 2 cap 37: 545
  5. Prof. Patrocenia T. Acut, Iligan Noong Panahon ng mga Amerikano, Opisyal na Website ng Lungsod ng Iligan
  6. Prof. Leonor Buhion Enderes, Japanese Occupation in Iligan City, Iligan City Official Website
  7. 1 2 Padron:Banggitin ang balita
  8. "R.A. No. 525, Iligan City Charter". LawPH.com. Nakuha noong 2011-04-09.
  9. Tingnan ang Francia, Luis H. (2013). Kasaysayan ng Pilipinas: Mula sa mga Indio Bravo hanggang sa mga Pilipino. New York: Overlook Press. ISBN 978-1-4683-1545-5.
  10. Para sa isang malalimang pagsusuri ng mga katutubong tao at sapilitang pag-agaw ng lupa sa Pilipinas, tingnan ang Eder, James F. (Hunyo 1994). "Mga Katutubong Tao, Lupang Ninuno at Karapatang Pantao sa Pilipinas". Cultural Survival Quarterly. Inarkibo mula sa orihinal noong Disyembre 22, 2018.
  11. Ang Pakikibaka ng Bangsamoro para sa Sariling Pagpapasya: Isang Pag-aaral ng Kaso (PDF). Inarkibo mula sa orihinal noong Pebrero 15, 2017. Nakuha noong Setyembre 25, 2020 sa pamamagitan ni/ng manoa.hawaii.edu.
  12. 1 2 3 4 5 6 Padron:Banggitin ang aklat
  13. Padron:Banggitin ang aklat
  14. Padron:Banggitin ang balita
  15. Padron:Banggitin ang aklat
  16. "Alfred McCoy, Madilim na Pamana: Mga karapatang pantao sa ilalim ng rehimeng Marcos". Ateneo de Manila University. {{cite web}}: Unknown parameter |petsa= ignored ()
  17. Padron:Banggitin ang aklat
  18. Padron:Banggitin ang balita
  19. 1 2 Amnesty 1975 https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2021/06/asa350191977en.pdf
  20. "Infographic: Ang araw na idineklara ni Marcos ang Batas Militar". Official Gazette of the Republic of the Philippines. Inarkibo mula sa orihinal noong Setyembre 11, 2017. Nakuha noong Oktubre 26, 2018.
  21. Maslog, Crispin C. (1993). Ang pag-usbong at pagbagsak ng mga pahayagan sa komunidad ng Pilipinas. Intramuros, Maynila: Inilathala ng Philippine Press Institute na may pondo mula sa Konrad Adenauer Foundation. ISBN 971-8703-09-8. OCLC 29830136.
  22. "Florante de Castro, pinatay noong 1984, hindi noong 1986". Center for Media Freedom and Responsibility. Disyembre 11, 2006. Nakuha noong Oktubre 25, 2022.
  23. "Ang Rehimeng Marcos at ang Pagbuo ng Isang Subukin na Pamamahayag ng Pilipinas (Bahagi 2)". Human Rights Violations Victims' Memorial Commission. Government of the Philippines. Oktubre 13, 2021. Inarkibo mula sa orihinal noong Nobiyembre 9, 2022. Nakuha noong Oktubre 25, 2022. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= ()
  24. 1 2 David Briscoe (Ago 6, 1985). "Mahigit Isang Dosenang Mamamahayag ang Pinatay sa Pilipinas sa Loob ng Isang Taon". Associated Press. Nakuha noong Oktubre 27, 2022.
  25. "Apela ng mga Mamamahayag kay Marcos". The Washington Post. Ago 31, 1985. Nakuha noong Okt 27, 2022.
  26. Richel Umel (Ago 30, 2013). "Binaril at pinatay ang isang radioman sa Iligan City". Inquirer.net. Nakuha noong Okt 24, 2022.
  27. "Minda Luz Quesada - Bantayog ng mga Bayani". Mayo 31, 2023.
  28. "David Borja - Bantayog ng mga Bayani". Mayo 31, 2023.
  29. "Edwin Laguerder - Bantayog ng mga Bayani". Hunyo 11, 2023.
  30. "Ester Kintanar - Bantayog ng mga Bayani". June 11, 2023.
  31. "Datu Masiding Alonto - Bantayog ng mga Bayani". May 31, 2023.
  32. "James Orbe - Bantayog ng mga Bayani". Hunyo 20, 2023.
  33. "Herbert Cayunda - Bantayog ng mga Bayani". {{cite web}}: Unknown parameter |petsa= ignored ()
  34. Maricar T. Manuzon, Isang Higanteng Gumising Naka-arkibo February 28, 2008[Date mismatch], sa Wayback Machine., Philippine Business Magazine
  35. 1 2 Genalyn D. Kabiling, Muling nagbubukas ang National Steel Plant, Manila Bulletin
  36. Census of Population (2015). "Region X (Northern Mindanao)". Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. PSA. Nakuha noong 20 Hunyo 2016.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  37. Census of Population and Housing (2010). "Region X (Northern Mindanao)". Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. NSO. Nakuha noong 29 Hunyo 2016.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  38. Censuses of Population (1903–2007). "Region X (Northern Mindanao)". Table 1. Population Enumerated in Various Censuses by Province/Highly Urbanized City: 1903 to 2007. NSO.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link) CS1 maint: url-status (link)
  39. "Province of Lanao del Norte". Municipality Population Data. Local Water Utilities Administration Research Division. Nakuha noong Disyembre 17, 2016.
  40. Diyosesis ng Iligan (Hulyo 26, 2017). "Mga Istatistika ng Diyosesis ng Iligan". Nakuha noong Agosto 31, 2018.
  41. "Poverty incidence (PI):". Philippine Statistics Authority. Nakuha noong Disyembre 28, 2020.
  42. "Estimation of Local Poverty in the Philippines" (PDF). Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 29 Nobyembre 2005.
  43. "City and Municipal Level Poverty Estimates; 2006 and 2009" (PDF). Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 3 Agosto 2012.
  44. "2012 Municipal and City Level Poverty Estimates" (PDF). Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 31 Mayo 2016.
  45. "Municipal and City Level Small Area Poverty Estimates; 2009, 2012 and 2015". Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 10 Hulyo 2019.
  46. "PSA Releases the 2018 Municipal and City Level Poverty Estimates". Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 15 Disyembre 2021. Nakuha noong 22 Enero 2022.
  47. "PSA Releases the 2021 City and Municipal Level Poverty Estimates". Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 2 Abril 2024. Nakuha noong 28 Abril 2024.
  48. Prof. Geoffrey G. Salgado, Iligan: Isang Kasaysayan ng Kahanga-hangang Paglago ng Isang Industriyal na Lungsod, Opisyal na Website ng Lungsod ng Iligan
  49. Maricar T. Manuzon, Isang Higanteng Gumising Naka-arkibo February 28, 2008[Date mismatch], sa Wayback Machine., Philippine Business Magazine
  50. Binago ng GSII ang Pangalan sa Global Steel Philippines, PRWEB Agosto 19, 2005
  51. 1 2 PMO Iligan Website Naka-arkibo April 9, 2013[Date mismatch], sa Wayback Machine. Kinuha noong Abril 18, 2013, mula sa www.ppa.com.ph
  52. Amojelar, D. (Abril 16, 2013). Ipinagpaliban ng gobyerno ang paglilipat ng mga flight sa Laguindingan Airport hanggang pagkatapos ng tag-araw, Retrie 138eved April 10, Retrie www.interaksyon.com.
  53. Betonio, T., Managbanag, N. (Pebrero 27, 2013). Magbubukas ang paliparan ng Laguindingan sa Abril Naka-arkibo April 13, 2015[Date mismatch], sa Wayback Machine., Kinuha noong Abril 18, 2013, mula sa www.sunstar.com.ph.
  54. "Aviation Safety Database, Paglalarawan ng Aksidente". Aviation-safety.net. Mayo 18, 1990. Nakuha noong Setyembre 14, 2013.
  55. "Mga Aksidente sa Himpapawid ng Pilipinas 1990-1999". Baaa-acro.com. Inarkibo mula sa orihinal noong Hulyo 14, 2014. Nakuha noong Setyembre 14, 2013.
  56. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang :0); $2
  57. Padron:Banggitin ang balita
  58. "Gloria Macapagal-Arroyo". Kasalukuyang Talambuhay Pandaigdigang Aklat 2004. The H. W. Wilson Company. Inarkibo mula sa orihinal noong Abril 18, 2007. Nakuha noong Hunyo 4, 2007.
  59. Spaeth, Anthony. "Kaluwalhatian, Gloria!". Oras. Inarkibo mula sa orihinal noong Hunyo 5, 2001. Nakuha noong Hunyo 4, 2007. {{cite magazine}}: Unknown parameter |petsa= ignored ()
  60. Argen, Argen. "Bb. Pilipinas Pia Alonzo Wurtzbach: Cdeo is my second home". Inarkibo mula sa orihinal noong Disyembre 25, 2015. Nakuha noong Pebrero 9, 2017. {{cite news}}: Text "B." ignored ()
  61. "Mula CounterStrike hanggang VALORANT, nasaksihan ng DubsteP ang mga tagumpay at kabiguan ng mga PH esports". Spin.ph. Hulyo 22, 2022. Nakuha noong Disyembre 17, 2025.

Mga panlabas na kawing

[baguhin | baguhin ang wikitext]