Dekada 1910

| Milenyo: | ika-2 milenyo |
| Dantaon: | |
| Dekada: | |
| Taon: |
Ang dekada 1910 (binibigkas na "labinsiyam na sampu", kadalasang pinaikli bilang d. 1910 o dekada '10 na kadalasang binibigkas bilang dekada Diyes) ay ang dekadang nagsimula noong Enero 1, 1910, at nagtapos noong Disyembre 31, 1919.
Ang dekada 1910 ay kumakatawan sa rurok ng militarismo sa Europa na nagsimula noong ikalawang kalahati ng ika-19 na dantaon. Ang mga konserbatibong pamumuhay sa unang kalahati ng dekada, pati na rin ang pamana ng mga alyansang militar, ay tuluyang nabago dahil sa pagpaslang noong Hunyo 28, 1914 kay Arkiduke Franz Ferdinand, ang tagapagmana ng trono ng Austriya-Unggaro. Ang kanyang pagkamatay ang nagpasimula ng sunod-sunod na pangyayari na, sa loob ng 33 araw, ay humantong sa pagsiklab ng Unang Digmaang Pandaigdig sa Europa noong Agosto 1, 1914. Tumagal ang digmaan hanggang sa ideklara ang tigil-putukan noong Nobyembre 11, 1918, na nagbunsod sa kontrobersiyal at hindi balanseng Kasunduan sa Versalles na nilagdaan noong Hunyo 28, 1919.
Ang pagtatapos ng digmaan ay nagdulot ng pagbitiw ng iba't ibang monarkiya at pagbagsak ng apat sa mga huling modernong imperyo: Rusya, Alemanya, Turkiyang Otomano, at Austriya-Unggaro. Nahati ang Austria-Unggriya sa Austriya, Unggaro, timog Polonya, Tsekoslobakya, at Yugoslabya, at nagkaroon din ng pag-iisa ang Rumanya kasama ang Transylvania at Bessarabia. Gayunman, ang mga estadong ito (maliban marahil sa Yugoslabya) ay nagkaroon ng malalaking minoryang Aleman at Unggaro, na nagdulot ng mga problemang lilitaw sa mga susunod na dekada.
Ang henosidyong Armenyo noong at kaagad matapos ang Unang Digmaang Pandaigdig. Ito ay kinatampukan ng mga masaker at sapilitang pagpapatapon na kinasangkutan ng mga martsa sa ilalim ng mga kondisyong sadyang idinisenyo upang humantong sa kamatayan ng mga ipinatapon, kung saan ang kabuuang bilang ng mga namatay na Armenyo ay karaniwang tinatayang nasa pagitan ng isa hanggang isa't kalahating milyon.[1][2][3]
Ang dekada ay panahon din ng mga rebolusyon sa maraming bansa. Ang Rebolusyong Portuges ng 1910 noong Oktubre 5, 1910 ay nagtapos sa walong siglong monarkiya. Sinundan ito ng Rebolusyong Mehikano noong Nobyembre 1910, na nagpatalsik kay Porfirio Díaz at nauwi sa marahas na digmaang sibil hanggang kalagitnaan ng 1920. Sa Rusya, ang pakikilahok nito sa Unang Digmaang Pandaigdig ay nagdulot ng pagbagsak ng lipunan, politika, at ekonomiya, na humantong sa Rebolusyong Ruso at pagkakatatag ng Republikang Sosyalistang Pederatibo ng mga Sobyet ng Rusya sa pamumuno ng Partidong Bolshevik. Ang rebolusyong ito ay sinundan ng Digmaang Sibil sa Rusya na tumagal hanggang 1922. Sa Tsina naman, natapos ang mahigit 2,000 taong pamumuno ng imperyo sa pamamagitan ng Rebolusyong Xinhai, na nagbunsod sa pagtatatag ng republika at kalaunan ay ang panahong tinatawag na Panahong Warlord o mga Pinuno ng Armadong Paksyon.
Noong dekada 1910, sumailalim ang Pilipinas sa isang malalim na transpormasyon sa ilalim ng kolonyalismong Amerikano. Bagama't itinuturing itong panahon ng paghahanda para sa pagsasarili, ang dekadang ito ay nabahiran din ng tensyon dahil sa patuloy na marahas na pagsupil ng mga Amerikano sa mga natitirang rebolusyonaryong puwersa.[4] Tumagal hanggang 1914 ang mga puwersang Muslim sa katimugang Pilipinas sa pakikipaglaban sa mga Amerikano.[5]
Sa kabila ng mga operasyong militar ng Estados Unidos sa Pilipinas, itinuloy ng kolonyal na gobyerno ang modernisasyon sa pamahalaan. Ang pinakatampok na pangyayari sa pulitika ay ang pagsasabatas ng Batas Jones noong 1916.[6] Sa ilalim ni Gobernador-Heneral Francis Burton Harrison, pinalakas ang polisiya ng "Pagsasa-Pilipino," kung saan dahan-dahang pinalitan ng mga Pilipino ang mga Amerikanong opisyal. Naitatag ang isang lehislaturang kontrolado ng mga lokal, kabilang ang kauna-unahang Senado ng Pilipinas, at pormal na ipinangako ang kalayaan ng bansa sa sandaling magkaroon na ito ng matatag na gobyerno.
Sa kabila ng pakikipaglaban ng kalayaan ng Pilipinas, isang malakas na bagyo noong Nobyembre 1912 ang naganap na humagupit sa Tacloban at mga karatig na lalawigan sa Kabisayaan na naiulat na nag-iwan ng tinatayang 15,000 patay.[7] Ikinukumpara ang bagyo na ito sa Super Bagyong Yolanda na naganap pagkatapos 101 taon noong Nobyembre 2013.[8] Sa Maynila, nabuksan ang Ospital Heneral ng Pilipinas noong 1910 at ang Manila Hotel (o Otel ng Maynila) noong 1912. Naitatag din sa Maynila ang Kolehiyong De La Salle noong 1911 sa Paco. Naitatag naman ni Felix Manalo ang Iglesia ni Cristo noong 1913 at naparehistro noong Hulyo 1914.
Sa larangan ng kultura sa mundo, maraming tugtugin noong panahong ito ang may temang pang-ballroom o bulwagang sayawan, at maraming restoran ang may sahig para sa sayawan. Sa Estados Unidos, nagsimula ang pagbabawal sa alak noong Enero 16, 1919, sa pamamagitan ng ika-18 Susog sa Konstitusyon. Ilan sa mga pinakasikat na aklat ng dekadang ito ang The Inside of the Cup, Seventeen, Mr. Britling Sees It Through, at The Four Horsemen of the Apocalypse.

Sa Pilipinas, sina Atang de la Rama at Katy de la Cruz ay nagtatanghal ng vaudeville na naging lokal na bersyong bodabil noong dekada 1920.[9] Noong 2019, gumanap si Atang de la Rama sa unang buong tampok na pelikulang Pilipino na pinamagatang Dalagang Bukid,[10] kaya, kinilala si Atang bilang unang artistang Pilipina.[11]
Sa kabuuan, lumaki ang populasyon ng mundo mula 1.75 bilyon tungo sa 1.87 bilyon noong dekada 1910, na may humigit-kumulang 640 milyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay.
Mga sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- ↑ Dictionary of Genocide, by Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs, Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, p. 19 (sa Ingles)
- ↑ Intolerance: a general survey, by Lise Noël, Arnold Bennett, 1994, ISBN 0773511873, p. 101 (sa Ingles)
- ↑ Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society, by Richard T. Schaefer, 2008, p. 90 (sa Ingles)
- ↑ "A century of war against the Filipino people: A brief history of counter-insurgency in the Philippines (Part 1) | International Coalition for Human Rights in the Philippines" (sa wikang Ingles). 2026-04-08. Nakuha noong 2026-04-19.
- ↑ "FRONTLINE/WORLD . Philippines - Islands Under Siege . A Conflicted Land: Rebellions, Wars and Insurgencies in the Philippines - 1898-1933: America's Colony | PBS". www.pbs.org. Nakuha noong 2026-04-19.
- ↑ "Jones Act". Britannica (sa wikang Ingles).
- ↑ Blogger (2013-11-20). "Typhoon Yolanda Linked to Philippine Storm in 1912 15,000 Perished Went Viral". AttractTour (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2026-04-19.
- ↑ Mullen, Jethro (2013-11-21). "In Tacloban's history, little compares with terror of Typhoon Haiyan". CNN (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2026-04-19.
- ↑ "bódabíl". CulturEd: Philippine Cultural Education Online (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2026-04-19.
- ↑ "Dalágang Búkid". CulturEd: Philippine Cultural Education Online (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2026-04-19.
- ↑ "Did you know: Atang de la Rama". INQUIRER.net (sa wikang Ingles). 2014-07-11. Nakuha noong 2026-04-19.