Pumunta sa nilalaman

Wikang Ingles

baguhin ang mga link
Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
(Idinirekta mula sa Ingles na wika)
Ingles
Inggles
English
Bigkas /ˈɪŋɡlᵻʃ/
Katutubo saAng mundong Anglopono, kabilang na ang Reyno Unido, Estados Unidos, Kanada, Australia, Irlanda, Nueva Selanda, Karibeng Komonwelt, Timog Aprika at iba pa
Katutubo
L1: 380 milyon (2021)[1]
Pamilya
Ninuno
Mga dayalekto
(talaan)
Pagsulat
Kinodigong anyoManually coded English (iba-iba)
Opisyal na katayuan
Opisyal na wika
Mga kodigong pangwika
ISO 639-1en
ISO 639-2eng
ISO 639-3eng
Glottologstan1293
Linguasphere52-ABA
  Mga rehiyon kung saan katutubong wika ng mayorya ang wikang Ingles
  Mga rehiyon kung saan opisyal o malawakang ginagamit ang wikang Ingles, pero hindi isang katutubong wika ng mayorya
Naglalaman ang artikulong ito ng mga simbolong ponetiko mula sa IPA. Maaari po kayong makakita ng tandang pananong, kahon, o iba pang mga simbolo imbes ng mga karakter ng Unicode kung hindi suportado ang pagpapakita sa mga ito sa kasalukuyan niyong font. Para sa panimulang gabay sa mga simbolong IPA, tingnan ang Help:IPA sa Wikipediang Ingles.

Inglés,[a] binabaybay ding Ingglés, ang kanlurang wikang Hermaniko na nagmula sa Inglatera at ang pandaigdigang lingua franca sa kasalukuyan. Nagmula ang pangalan ng wika mula sa mga Anglo, isa sa mga sinaunang grupong Hermaniko na lumipat sa Britanya sa pagtatapos ng panahong Romano sa naturang lugar. Ingles ang pinakaginagamit na wika sa mundo, dahil na rin sa matinding impluwensiya ng Imperyong Britaniko noon (na pinalitan ng Komonwelt ng mga Bansa sa kasalukuyan) gayundin ng Estados Unidos sa kasalukuyan. Ito rin ang may pinakamaraming gumagamit bilang pangalawang wika, mas marami pa kesa sa mga katutubong mananalita nito. Gayunpaman, ikatlo lamang ang Ingles sa may pinakamaraming katutubong mananalita, pagkatapos ng wikang Mandarin at Espanyol.

Ingles ang opisyal o isa sa mga opisyal na wika ng 57 bansa at 30 dependensiya, ang pinakamarami para sa kahit anong wika. Sa mga bansang tulad ng Estados Unidos, Reyno Unido, Australia, at Nueva Selanda, ito ang pinakaginagamit na wika dahil na rin sa kasaysayan bagamat hindi ito isang opisyal na wika. Isa rin ito sa mga opisyal na wika ng Mga Nagkakaisang Bansa, Unyong Europeo, at iba pang mga pandaigdigan at panrehiyong organisasyon. Ito rin ang de facto na wika ng diplomasya, agham at teknolohiya, pandaigdigang kalakalan, turismo, libangan, at ng internet. Ayon sa isang pagtataya ng Ethnologue noong 2021, meron itong 1.4 na bilyong mananalita.

Nagmula ang Lumang Ingles mula sa mga dayalekto ng mga kanlurang wikang Hermaniko na sinasalita ng mga Anglo-Saxon. Nakasulat sa mga rune (futhorc) ang wika bago ito gumamit ng isang alpabetong nagmula sa wikang Latin. Hiniram kalaunan ng Lumang Ingles ang ilang balarila at pangunahing bokabularyo mula sa Lumang Nordiko, isang hilagang wikang Hermaniko. Nalinang nang husto ang alpabeto at tuluyang pinalitan nito ang paggamit sa mga rune, kasabay ng pag-usbong ng Gitnang Ingles matapos masakop ng mga Normando ang Inglatera simula noong 1066. Sa panahong ito matinding nanghiram ng mga salita ang Ingles mula sa wikang Pranses, na ngayo'y bumubuo ng 28% ng lahat ng mga salita sa wika sa kasalukuyan, gayundin sa wikang Latin, na bumubuo sa karagdagang 28%. Bagamat pawang nagmula sa Latin at iba pang mga wikang Romanse ang malaking bahagdan ng bokabularyo ng Ingles, nananatili pa ring Hermaniko ang pang-araw-araw na bokabularyo, balarila at ponolohiya nito. Umusbong naman ang Modernong Ingles matapos ng isang malawakang pagbabago sa mga patinig nito. Ilan sa mga malapit na kamag-anak ng kasalukuyang anyo ng wika ang wikang Scots, na nasa isang kontinuo ng mga dayalekto sa Ingles, gayundin ang mga wikang Prisyano at Mababang Aleman.

Klasipikasyon

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Bahagi ng pamilyang Indo-Europeo ang wikang Ingles, partikular na sa Kanlurang Hermanikong sangay ng mga Hermanikong wika.[3] Dahil pare-parehong nagmula ang Ingles at ng ibang mga wikang Hermaniko kagaya ng mga wikang Olandes at Aleman sa iisang ninuno na tinatawag na Proto-Hermaniko, nagtataglay ang mga ito ng mga magkakatulad na tampok kagaya ng paghahati sa mga pandiwa bilang malakas o mahinang klase, ang paggamit sa mga pandiwang modal, at pagsasailalim sa serye ng pagbabago sa pagbigkas sa mga katinig ng Proto-Indo-Europeo na kilala ngayon bilang mga batas Grimm at Verner.[4]

Isa ang Lumang Ingles sa napakaraming mga wikang Ingaeboniko na umusbong sa isang kontinuo ng mga dayalektong sinasalita ng mga Kanlurang Hermaniko simula noong ikalimang siglo sa Prisya, partikular na sa baybayin ng Dagat Hilaga. Umusbong ang Lumang Ingles mula sa mga mananalita ng mga wikang ito na lumisan sa lugar at nanirahan sa kapuluang Britaniko.[5] Kalaunan, umusbong ang Gitnang Ingles, na sinundan naman ng Modernong Ingles.[6] May ilang mga dayalekto ng Luma at Gitnang Ingles na hiwalay na nalinang at naging mga wikang Angliko, lalo na ang wikang Scots.[7]

Dahil nakahiwalay ang wikang Ingles mula sa ibang mga wikang Hermaniko sa kontinente, nalinang ang sarili nitong bokabularyo, sintaksis, at ponolohiya. Hindi naiintindihan ang Ingles ng mga mananalita ng kahit anong wikang Hermaniko, bagamat may iilang wika katulad ng wikang Olandes at Prisyano na may malaki-laking antas ng kaugnayan.[8] Tradisyonal na iniuugnay ang Ingles sa Prisyano, na madalas na ipinagpapalagay na pinakamalapit na kamag-anak ng Ingles sa mga wikang Hermaniko. Gayunpaman, ipinapakita ng modernong pananaliksik sa dalawang wika na kaunti lamang ang pagkakapareho nito sa Ingles.[9] Bagamat parehong sumailalim ang dalawa sa magkaparehong serye ng pagbabago sa tunog, hindi ito naganap nang sabay upang masabing may matindi silang kaugnayan sa isa't-isa.[10][11]

Proto-Hermaniko patungong Lumang Ingles

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Manuskritong nakasulat sa panulatang unsiyal ng epikong tula na Beowulf sa Lumang Ingles, isinulat noong bandang taong 975 hanggang 1025.
Nagsimula ang tula sa: Hƿæt ƿē Gārde / na ingēar dagum þēod cyninga / þrym ge frunon ...[Pakinggan! Ating narinig ang kadakilaan ng nagdaang panahon ng mga katutubong hari ng mga Gār-Dene [isang maalamat na tribo ng mga Danes] ...]

Lumang Ingles, o Anglo-Sahon, ang pinakaunang anyo ng wikang Ingles na ginamit mula bandang taong 450 hanggang 1150. Nagmula ito sa mga dayalekto ng mga kanlurang wikang Hermaniko, minsang tinutukoy bilang mga wikang Anglo-Prisyano o di kaya'y mga wikang Hermaniko ng Dagat Hilaga, na sinasalita sa rehiyon ng Prisya, Mababang Sahonya, at katimugang Jutland (sakop ngayon ng Dinamarka at Alemanya) ng mga Hermanikong kilala sa kasaysayan bilang mga Anglo, Sahon, at Yuto.[12] Simula noong ikalimang siglo, tumira ang mga Anglo-Sahon sa Britanya matapos itong lisanin ng mga Romano. Pagsapit ng ikapitong siglo, Lumang Ingles na ang pangunahing wikang sinasalita sa lugar at pinalitan ang mga wikang Karaniwang Britoniko at Britanikong Latin na sinalita noong panahon ng mga Romano.[13][14][15] Ang wika gayundin sa lugar ng Inglatera ay parehong pinangalan mula sa mga Anglo.[16]

Nahahati ang Lumang Ingles sa dalawang dayalektong Angliko (Mersiyano at Nortumbriyo) at dalawang dayalektong Sahon (Kentiko at Kanlurang Sahon).[17] Dahil sa impluwensiya ng kaharian ng Wessex at ang reporma sa edukasyon noong panahon ni haring Alfredo noong ikasiyam na siglo, Kanlurang Sahon ang siyang naging pamantayan sa pagsusulat sa Lumang Ingles.[18] Nakasulat ang epikong tula na Beowulf sa Kanlurang Sahon, habang nakasulat naman sa Nortumbriyo ang pinakalumang tula sa wikang Ingles na Himno ni Caedmon.[19] Gayunpaman, nalinang ang Modernong Ingles mula sa dayalektong Mersiyano habang nalinang naman ang wikang Scots mula sa Nortumbriyo. Isinulat ang ilang mga pinakamaagang tala ng Lumang Ingles gamit ng alpabetong runiko,[20] bagamat ginamit kalaunan ang alpabetong Latin pagsapit ng ikapitong siglo; gumamit ito ng mga kalahating unsiyal na titik at may kasama ring mga runikong titik na wynn ⟨ƿ⟩, thorn ⟨þ⟩, at mga binagong titik Latin na eth ⟨ð⟩ at ash ⟨æ⟩.[20][21]

Malaki ang pagkakaiba ng Lumang Ingles sa modernong anyo ng wika. Hindi ito mauunawaan ng isang mananalita ng Ingles sa ika-21 siglo nang walang pagsasanay. Halos kapareho ang balarila nito sa balarila ng wikang Aleman: maraming mga impleksiyon sa dulo ng salita at anyo ang mga pangngalan, pang-uri, panghalip, at pandiwa, at mas malaya ang ayos ng salita nito kesa sa modernong anyo nito. May mga anyo ang Modernong Ingles para sa kaukulan (grammatical case) ng panghalip (halimbawa [panlalaki] 'siya': he, him, his) at may iilan din para naman sa mga pandiwa (halimbawa 'magsalita': speak, speaks, speaking, spoke, spoken), pero sa Lumang Ingles, meron ding mga kaukulan para sa mga pangngalan at may mga dagdag na impleksiyon din ang mga pandiwa para sa katauhan at kailanan.[22][23][24]

Impluwensiya ng Lumang Nordiko

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Sa pagitan ng ikawalo hanggang ika-11 siglo, sumailalim ang Ingles na sinasalita sa ilang mga rehiyon sa impluwensiya ng Lumang Nordiko, na isang Hilagang wikang Hermaniko. Dahil sa sunod-sunod na pagkolonisa ng mga Nordiko sa ilang bahagi ng Britanya noong panahong ito, nakakasalamuha ng mga mananalita ng Lumang Ingles sa mga mananalita ng Lumang Nordiko. Pinakamatindi ang interaksyon sa dalawang wika sa mga barayti ng wikang sinasalita sa hilagang-silangan na sakop noon ng Danelaw sa rehiyon ng York. Sa kasalukuyan, pinakamakikita ang impluwensiyang ito sa wikang Scots at sa Hilagang Ingles. Nakasentro ang impluwensiya ng mga Nordiko sa Lindsey sa Midlands. Matapos mapasailalim ang Lindsey sa kapangyarihan ng mga Anglo-Sahon noong taong 920, mabilis na kumalat ang Ingles sa naturang rehiyon. Sa modernong Ingles, ang impluwensiya ng mga Nordiko ay makikita sa panghalip sa ikatlong katauhan na nagsisimula sa th- ('sila', 'nila', 'kanila': they, them, their), na siyang pumalit sa mga orihinal na panghalip ng Anglo-Sahon na nagsisimula naman sa h- (hie, him, hera).[25] Makikita rin ito sa mga hiram na salita na pumalit sa mga katutubong Lumang Ingles kagaya ng give ('magbigay'), get ('kumuha'), sky ('langit'), skirt ('palda'), at egg ('itlog'). Mauunawaan ang Lumang Nordiko nang maayos-ayos ng mga mananalita ng ilang mga dayalekto ng Lumang Ingles, lalo na sa may hilaga.[26]

Gitnang Ingles

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Englischmen þeyz hy hadde fram þe bygynnyng þre manner speche, Souþeron, Northeron, and Myddel speche in þe myddel of þe lond, ... Noþeles by comyxstion and mellyng, furst wiþ Danes, and afterward wiþ Normans, in menye þe contray longage ys asperyed, and som vseþ strange wlaffyng, chyteryng, harryng, and garryng grisbytting.

[Bagamat sa simula pa lamang, may tatlong paraan na ang mga Ingles sa pagsasalita, yaong nasa Katimugan, nasa Hilaga, at nasa Midlands sa gitna ng bansa, ... Gayunpaman, dahil sa pakikihalubilo at paghahalo, umusbong ang wika ng bansa mula sa mga ito, habang may iilan na gumagamit pa rin ng kakaibang pag-uutal, daldalan, ungol, at nakakarinding ngitngitan.]

Juan ng Trevisa, c. 1385[27]

Karaniwang pinepetsahan ang pagsisimula ng Gitnang Ingles sa pananakop ng mga Normando sa Britanya mula noong 1066. Sa mga sumunod na siglo pagkatapos, sumailalim ang Ingles sa matinding impluwensiya ng anyo ng Lumang Pranses na sinasalita ng mga Normando na nanirahan sa Inglatera at naging bago nitong namumunong uri; kilala ito ngayon bilang Lumang Normando. Sa paglipas ng mga dekada, pawang mga naging bihasa sa dalawang wika ang parehong gitna at nakatataas na uri ng lipunan, mapa-Ingles man o Normando. Pagsapit ng 1150, bihira na lang sa panahong ito ang mga miyembro ng aristokrasya na marunong lamang ng Pranses.[28] Kalaunan, nalinang ang wikang Pranses na ginagamit ng mga Normando bilang wikang Anglo-Normando.[29] Matuturo rin ang paghihiwalay ng Luma sa Gitnang Ingles sa kapanahunan ng paggawa sa komposisyong Orculum ng Agustinong kanon na si Orrm noong ika-12 siglo, na nagtatampok sa paghahalo ng mga elemento ng Lumang Ingles at Anglo-Normando sa kauna-unahang pagkakataon.[30]

Samantala, nanatili pa ring marunong lamang sa Ingles ang mababang uri, na kumakatawan sa napakalaking bahagdan ng populasyon. Sa panahong ito, maraming hiram na salita ang ginamit nila na may kinalaman sa politika, batas, at iba pang mga prestihiyosong gawain.[31] Halimbawa, nagmula sa Pranses na trône ang salitang Ingles na throne, na tumutukoy sa pisikal na inuupuan ng isang hari gayundin sa metaporikal na kapangyarihan nito.[32] Naging simple rin sa panahong ito ang mga impleksiyon ng Ingles, maaaring dahil sa paghahalo ng Lumang Nordiko at Lumang Ingles, na pawang parehas sa morpolohiya ngunit magkaiba ng impleksiyon. Nawala rin ang pagkakaiba ng kaukulang palagyo (nominatibo) at palayon (akusatibo) maliban sa mga panghalip panao, nawala rin ang kaukulang pagamit (instrumental), at naging para lamang sa pag-aari ang kaukulang paari (henetibo). Naging regular din ang maraming mga di-regular na anyo ng impleksiyon,{{sfn|Lass|1992|pp=103–123} at naging payak rin ang sistema ng kasunduan sa mga pangungusap, na humantong sa isang hindi gaanong malayang ayos ng salita.[33]

Ilan sa mga sikat na panitikang naisulat sa Gitnang Ingles ang Mga Kuwento sa Canterbury (c. 1400) ni Geoffrey Chaucer at Ang Kamatayan ni Arturo (1485) ni Thomas Malory. Naging talamak sa panahong ito ang paggamit sa panitikan ng dayalekto ng mga rehiyon, kagaya sa mga gawa ni Chaucer.[34] Mababasa sa unang salin sa Ingles ni John Wycliffe sa Bibliya noong 1382 ang Mateo 8:20 bilang: "Foxis han dennes, and briddis of heuene han nestis" ('May mga lungga ang mga soro, at may mga pugad ang mga ibon sa langit').[35] Mapapansin rito na may hulaping -n pa rin sa pandiwang have ('magkaroon') pero wala na sa mga pangngalan.

Maagang Modernong Ingles

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Ang Malawakang Pagbabago ng Patinig na naganap sa mga mahahabang patinig ng Maagang Modernong Ingles. Matapos naging mga diptonggo /ai au/ ang mga nakabukang patinig /iː uː/, umangat nang isang antas kalaunan ang bawat nakasarang patinig upang matumbasan ang pagbabago.

Saklaw ng Maagang Modernong Ingles ng ika-14 hanggang ika-18 siglo ang pagsimple pa lalo na sistema ng impleksiyon, pagsasakodigo sa wika, at ang tinatawag na Malawakang Pagbabago sa Patinig, kung saan nagsimulang lumipat ang mga patinig sa mga salitang Ingles patungo sa modernong bigkas nito. Umangat ang mga gitna at nakabukang patinig at nahati bilang mga diptonggo ang mga nakasarang patinig. Halimbawa, binibigkas noon ang salitang Ingles na bite ('kagat', binabasa bayt) bilang beet ('remolatsa') sa kasalukuyan, at binibigkas naman noon ang bout sa about ('tungkol', binabasa abawt) bilang boot ('bota') sa kasalukuyan. Ito ang dahilan kung bakit may malaking pinagkaiba ang pagbigkas sa mga salitang Ingles at sa pagbaybay sa mga ito; ito rin ang dahilan bakit maraming pwedeng maging tunog ang bawat patinig ng Ingles kumpara sa ibang mga wika.[36][37]

Nagsimula maging prestihiyoso ang paggamit sa wikang Ingles, kumpara sa Normandong Pranses, sa kasagsagan ng kapanahunan ni Enrique V ng Inglatera. Sinimulang gamitin ng Court of Chancery sa Westminster ang Ingles sa mga opisyal na dokumento nito noong bandang 1430, at nabuo dahil rito ang isang bagong pamantayang anyo ng Gitnang Ingles na tinatawag na Pamantayang Chancery mula sa mga dayalekto ng London at Silangang Midlands. Noong 1476, ipinakilala ni William Caxton sa Inglatera ang palimbagan, na lalong nagpalawak pa sa impluwensiya ng naturang pamantayan ng Ingles.[38]

Kabilang sa mga panitikang nakasulat sa Maagang Modernong Ingles ang mga gawa ni William Shakespeare gayundin ang Bersiyon ni Haring Jaime (KJV) ng Bibliya noong 1611. Bagamat halos katulad na ng modernong bigkas at baybay ang mga salita sa puntong ito, may mga pagkakaiba pa rin sa bigkas mula sa modernong Ingles, kagaya ng pagbigkas pa rin sa mga kumpol-katinig na /kn ɡn sw/ sa knight ('kabalyero'), gnat ('niknik'), at sword ('espada'), na sa ngayo'y pawang mga di na binibigkas ang isa sa mga katinig nito.[b] Ilan sa mga tampok ng Maagang Modernong Ingles na ginamit ni Shakespeare ay maituturing na'ng laos o makaluma sa modernong mambabasa nito.[39] Mababasa ang Mateo 8:20 sa KJV bilang: "The Foxes have holes and the birds of the ayre have nests." ('May mga lungga ang mga soro habang may mga pugad ang mga ibon ng himpapawid.') Dito, mapapansin ang pagkawala ng mga kaukulan at ang resulta nito tulad halimbawa ng paggamit sa ayos na paksa–pandiwa–layon (subject–verb–object) at sa salitang of bilang pamalit sa nawalang kaukulang paari. Makikita rin dito ang mga hiram na salitang nagmula sa Pranses kagaya ng ayre (ngayo'y air, 'himpapawid') at sa ibang mga kaso, nagpalit mismo sa katutubong salita nito tulad ng bird ('ibon') na pumalit sa Lumang Ingles na fugol.[40]

Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 siglo, naipakalat ng Imperyong Britaniko ang wikang Ingles sa mga teritoryo at nasasakupan nito. Dahil sa paggamit sa kalakalan, agham at teknolohiya, diplomasya, sining, at pormal na edukasyon, Ingles ang naging pinakaunang tunay na pandaigdigang wika, na ginagamit sa pandaigdigang komunikasyon.[41][42] Ginamit ito sa Hilagang Amerika, ilang bahagi ng Aprika, Oseaniya, at iba pang mga rehiyon. Nang lumaya ang mga bansang may maraming katutubong wika, Ingles ang ginamit nilang opisyal na wika upang maiwasan ang mga politikal na balakid dahil sa paggamit sa isang katutubong wika kesa sa iba.[43][44][45] Bumilis pa lalo ang pagkalat ng wika dahil sa mabilis na paglaki ng impluwensiya sa kultura at politika ng Estados Unidos matapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, gayundin sa pagbobrodkast sa buong mundo sa wikang Ingles ng mga brodkaster tulad ng BBC ng Reyno Unido.[46][47] Ingles ang pinakaginagamit na wika sa ika-21 siglo.[48]

Habang nalilinang ang modernong Ingles, nabuo ang mga pamantayang gabay para sa wika, na ginamit kalaunan sa opisyal na paraan kagaya halimbawa sa pampublikong edukasyon at pahayagan. Noong 1755, nilathala ni Samuel Johnson ang Dictionary of the English Language, na nagpakilala sa pamantayang pagbaybay at paggamit sa mga salita. Samantala, nilathala naman ng Amerikanong si Noah Webster noong 1828 ang isang diksiyonaryo na may layuning makapagtatag ng isang pamantayang anyo sa pagsusulat at pagsasalita ng Amerikanong Ingles na hiwalay sa pamantayan ng Britanya. Sa Britanya, unti-unting bumaba ang tingin sa mga dayalekto at barayti ng Britanikong Ingles na wala sa pamantayan, na nagpabilis sa paggamit ng mga prestihiyosong dayalekto ng mga nasa gitnang uri.[49]

Sa modernong Ingles, wala na halos mga kaukulan; tanging makikita na lang ito sa mga panghalip. Halos matatag na rin ang paksa–pandiwa–layon (SVO) na ayos ng salita.[49] Naging talamak na rin ang paggamit sa ilang mga pagbabago sa wika kagaya ng paggamit ng salitang do para sa mga kaso kung saan kinakailangang baliktarin ang mga sugnay tulad sa mga tanong.[c] Dumami rin ang mga kaso ng paggamit sa anyong progresibo (mga nagtatapos sa hulaping –ing ng pandiwa, at tuloy-tuloy ring nagiging regular ang mga pandiwang may di-regular na anyo (hal. dreamed ('napanaginipan') imbes na dreamt) gayundin sa paggamit pa lalo sa mga analitikal na alternatibo sa mga impleksiyon (hal. more polite ('mas magalang') imbes na politer). Dahil sa tindi ng presensiya sa midya ng Amerikanong Ingles, naiimpluwensiyahan na rin pati ang Britanikong Ingles.[50][51][52]

  Katutubong wika ng mayorya
  Katutubong wika ng mayorya at isa sa mga opisyal na wika
  Opisyal na wika pero katutubong wika ng minorya
  Pangalawang wika: sinasalita ng lagpas 20% ng populasyon, de facto na wika ng trabaho, pamahalaan, edukasyon, atbp.[2]

Ayon sa isang ulat noong 2016, tinatayang nasa 400 milyong katao ang katutubong mananalita ng wikang Ingles, at nasa 1.1 bilyong katao naman ang nagsasalita nito bilang pangalawang wika.[53] Ingles ang wika na may pinakamaraming mananalita sa kabuuan, na sinasalita sa lahat ng kontinente.[54] Nakadepende ang dami ng mga mananalita bilang pangalawang wika o bilang banyagang wika sa antas ng kagalingan, mula 400 milyon hanggang lagpas 1 bilyon.[55] Tinataya naman noong 2003 na mas marami ang mananalita ng Ingles bilang pangalawang wika kumpara sa mga katutubong mananalita nito nang tatlo sa isa.[56]

Tatlong bilog ng Ingles

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Kagalingan sa wikang Ingles ng piling mga bansa sa Europa at Mediteraneo ayon sa isang ulat noong 2019:[57]
  Napakataas (63.07–70.27)
  Mataas (58.26–61.86)
  Katamtaman (52.50–57.38)
  Mababa (48.69–52.39)
  Napakababa (40.87–48.19)
  Hindi kasama sa ulat

Grinupo ng lingwistang si Braj Kachru ang mga bansa sa mundo sa tatlong bilog ayon sa antas ng paggamit sa wikang Ingles rito. Ipinapakita ng modelong ito ang pagkalat ng Ingles mula sa mga katutubong bansa nito patungo sa iba, gayundin sa dami ng gumagamit nito sa isang partikular na bansa. Tinatawag ang tatlong bilog bilang "loob", "labas", at "lumalawak". Maaaring gumalaw ang mga bansa papaloob o papalabas depende sa magiging kahihinatnan ng wika rito sa hinaharap.[58][59]

  • Loobang bilog (inner circle) ang mga bansa na may malaking porsyento ng populasyon ang katutubong mananalita ng Ingles. Kabilang rito ang Reyno Unido, Estados Unidos, Kanada, Australia, Nueva Selanda, Irlanda, at Timog Aprika.[58]
  • Labas na bilog (outer circle) ang mga bansa na may mas maliit na bilang ng mga katutubong mananalita ng Ingles ngunit ginagamit bilang pangalawang wika para sa mga pang-araw-araw na gawain at institusyon kagaya sa edukasyon, pamahalaan, at negosyo. Kabilang rito ang Pilipinas, gayundin ang Nigeria, India, Pakistan, Malasya, Singapura, at Hamayka.[60]
  • Lumalawak na bilog (expanding circle) ang mga bansa kung saan hindi karaniwang sinasalita ang Ingles at tinuturo bilang isang banyagang wika. Sa mga bansang ito kumakalat ang wikang Ingles dahil sa katayuan nito bilang isang pandaigdigang wika.[61]

Plurisentrikong wika

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Isang plurisentrikong wika ang Ingles; ibig sabihin, wala itong iisang pambansang otoridad na namamahala sa pamantayan ng wika. Madalas na sinusundan ng sinasalitang Ingles lalo na sa brodkasting ang mga pambansang pamantayan sa pagbigkas na kinagisnan imbes na isinakodigo. Karaniwang malalaman sa kanilang aksent kung saan nagmula ang mga brodkaster, pero madalas na sinusulat ang iskrip sa mga balita sa isang pandaigdigang anyo ng pamantayang Ingles. Tipikal na dinidikta ng konsenso mula sa mga iskolar ng wika ang mga karaniwang gawi sa pagsusulat sa Ingles, hindi mula sa isang pamahalaan o pandaigdigang organisasyon.

Maiintindihan ng mga Amerikanong tagapakinig ang maraming brodkast na nagmula sa Britanya at kabaligtaran. Maiintindihan ng mga mananalita ng Ingles ang karamihan sa kahit anong mga programa sa radyo at telebisyon gayundin sa mga pelikulang nagmula sa mga bansang nagsasalita ng Ingles. Parehong may pormal at di-pormal na estilo ang pamantayan at panrehiyong barayti ng Ingles, at tanging nagkakaiba lamang sa mga salitang ginagamit (hal. lift sa Britanya habang elevator sa Amerika), sintaksis (hal. on the weekend sa Amerika habang at the weekend sa Britanya), at paggamit sa teknikal at di-teknikal na rehistro.

Dahil sa kasaysayan ng paninirahan sa mga bansang nasa loobang bilog, nagawang maipantay ng Britanya ang pagkakaiba sa dayalekto at makagawa ng mga anyong koine ng Ingles sa Timog Aprika, Australia, at Nueva Selanda. Mabilis na natutong mag-Ingles ang marami sa mga migranteng nanirahan sa Estados Unidos. Sa kasalukuyan, malaking bahagdan ng populasyon ng Estados Unidos ngayon ay kaya lamang magsalita ng iisang wika.

Ukol sa pambansang katayuan ng wikang Ingles sa mga piling bansa,

  • Sa Australia, walang itinalagang opisyal na wika sa parehong pambansa at pang-estadong lebel.
  • Sa Kanada, parehong opisyal na wika sa pambansang lebel ang Ingles at Pranses. Opisyal na wika (o isa sa mga opisyal na wika) rin sa anim na lalawigan at tatlong teritoryo ang Ingles, habang wala namang itinalagang opisyal na wika sa tatlong lalawigan. Sa Quebec, Pranses lamang ang tanging opisyal na wika nito.
  • Sa Irlanda, Ingles ang itinalagang pangalawang wika ng bansa, habang Irlandes ang itinalagang unang wika.
  • Bagamat mayorya ng populasyon ng Nueva Selanda ang nagsasalita ng Ingles, tanging Maori at ang pambansang wikang nakasenyas nito ang itinalagang opisyal na wika ng bansa.
  • Walang itinalagang opisyal na wika sa Reyno Unido. Gayunpaman, sa Gales at Hilagang Irlanda, Ingles ang isa sa mga opisyal na wika nito. Walang itinalagang opisyal na wika sa Eskosya at Inglatera.
  • Sa Estados Unidos, Ingles ang itinalagang opisyal na wika ng bansa sa bisa ng isang kautusang tagapagpaganap noong 2025. Opisyal na wika (o isa sa mga opisyal na wika) ang Ingles sa 32 estado at limang teritoryo. Walang itinalagang opisyal na wika sa natitirang 18 estado at sa Distrito ng Columbia.
  1. ↑ Ingles: English /ˈɪŋɡlᵻʃ/
  2. ↑ Hindi na binibigkas ang k at g sa /kn/ at /gn/, habang di naman binibigkas na ang w sa /sw/.
  3. ↑ Isang halimbawa nito ang paggawa ng mga tanong sa pamamagitan ng pagbaliktad sa pandiwang pantulong (auxiliary verb, hal. is, are, am) at sa paksa: ang "He will laugh" ('Tatawa siya') ay nagiging "Will he laugh?" ('Tatawa ba siya?') sa anyong patanong nito. Gayunpaman, kung walang pandiwang pantulong, ginagamit ang salitang do bilang pamalit sa nawawalang pandiwa: ang "He laughs." ('Tumawa siya') ay nagiging "Did he laugh" ('Tumawa ba siya?'). Pansinin na nasa anyong pangnakaraan ang pandiwang do (did) rito.
  1. ↑ "What are the top 200 most spoken languages?" [Ano-ano ang 200 pinaka-sinasalitang wika?]. Ethnologue (sa wikang Ingles). 2023. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Hunyo 2023.
  2. 1 2 Eberhard, David M.; Simons, Gary F.; Fennig, Charles D., mga pat. (2023). Ethnologue: Languages of the World [Ethnologue: Mga Wika ng Mundo] (sa wikang Ingles) (ika-26 (na) labas). Dallas, Estados Unidos: SIL International.
  3. ↑ Bammesberger 1992, pp. 29–30.
  4. ↑ König & van der Auwera 1994.
  5. ↑ Bazelmans 2009, pp. 325–326.
  6. ↑ Robinson 1992.
  7. ↑ Romaine 1982, pp. 56–65.
  8. ↑ Harbert 2006.
  9. ↑
    • Bazelmans 2009, p. 326, "According to most researchers, this means that there cannot have been an 'original' Anglo-Frisian entity ..."
    • Stiles 2018, p. 31, "... It is not possible to construct the exclusive common relative chronology that is necessary in order to be able to establish a node on a family tree. The term and concept of 'Anglo-Frisian' should be banished to the historiography of the subject."
  10. ↑ Versloot 2017, pp. 341–342.
  11. ↑ Stiles 2018, pp. 5–6.
  12. ↑ Baugh, Albert (1951). A History of the English Language [Kasaysayan ng Wikang Ingles] (sa wikang Ingles). London: Routledge & Kegan Paul. pp. 60–83, 110–130.
  13. ↑ Collingwood & Myres 1936.
  14. ↑ Graddol, Leith & Swann et al. 2007.
  15. ↑ Blench & Spriggs 1999.
  16. ↑ Bosworth & Toller 1921.
  17. ↑ Campbell 1959, p. 4.
  18. ↑ Toon 1992, Chapter: Old English Dialects.
  19. ↑ Donoghue 2008.
  20. 1 2 Gneuss 2013, p. 23.
  21. ↑ Hogg & Denison 2006a, pp. 30–31.
  22. ↑ Hogg 1992a.
  23. ↑ Smith 2009.
  24. ↑ Trask 2010.
  25. ↑ Thomason & Kaufman 1988, pp. 284–290.
  26. ↑ Kastovsky 1992, pp. 320, 332.
  27. ↑ Hogg 2006, pp. 360–361.
  28. ↑ Townend 2012, pp. 81–82.
  29. ↑ Short, Ian (2002). "Language and Literature" [Wika at Panitikan]. A Companion to the Anglo-Norman World [Gabay sa Mundong Anglo-Normando] (sa wikang Ingles). Boydell and Brewer. pp. 191–214. doi:10.1017/9781846150463.011. ISBN 978-1-84615-046-3.
  30. ↑ Townend 2012, pp. 99–100.
  31. ↑ Svartvik & Leech 2006, p. 39.
  32. ↑ Baker, Curt (Spring 2016). "Effects of the Norman Conquest on the English Language" [Mga Epekto ng Pananakop ng mga Normando sa Wikang Ingles]. Tenor Times (sa wikang Ingles). 5.
  33. ↑ Fischer & van der Wurff 2006, pp. 111–113.
  34. ↑ Horobin, Simon. "Chaucer's Middle English" [Gitnang Ingles ni Chaucer]. The Open Access Companion to the Canterbury Tales (sa wikang Ingles). Louisiana State University. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Disyembre 2019. The only appearances of their and them in Chaucer's works are in the Reeve's Tale, where they form part of the Northern dialect spoken by the two Cambridge students, Aleyn and John, demonstrating that at this time they were still perceived to be Northernisms
  35. ↑ Wycliffe, John. "Bible" [Bibliya] (PDF) (sa wikang Ingles). Wesley NNU. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 2 Pebrero 2017.
  36. ↑ Lass 2000a.
  37. ↑ Görlach 1991, pp. 66–70.
  38. ↑ Nevalainen & Tieken-Boon van Ostade 2006, pp. 274–279.
  39. ↑ Cercignani 1981.
  40. ↑ Lass 2006, pp. 46–47.
  41. ↑ How English evolved into a global language 2010.
  42. ↑ The Routes of English.
  43. ↑ Romaine 2006, p. 586.
  44. ↑ Mufwene 2006, p. 614.
  45. ↑ Northrup 2013, pp. 81–86.
  46. ↑ Graddol 2006.
  47. ↑ Crystal 2003a.
  48. ↑ McCrum, MacNeil & Cran 2003, pp. 9–10.
  49. 1 2 Romaine 1999a.
  50. ↑ Leech et al. 2009, pp. 18–19.
  51. ↑ Mair & Leech 2006.
  52. ↑ Mair 2006.
  53. ↑ Breene, Keith (15 Nobyembre 2019). "Which countries are best at English as a second language?" [Ano-anong mga bansa at pinakamagaling mag-Ingles bilang pangalawang wika?] (sa wikang Ingles). World Economic Forum. Inarkibo mula sa orihinal noong 25 Nobyembre 2016.
  54. ↑ Crystal 2003b, p. 106.
  55. ↑ Crystal 2003b, pp. 108–109.
  56. ↑ Crystal 2003a, p. 69.
  57. ↑ "EF English Proficiency Index 2019" (PDF) (sa wikang Ingles). pp. 6–7.
  58. 1 2 Kachru 2006, p. 196.
  59. ↑ Svartvik & Leech 2006, p. 2.
  60. ↑ Bao 2006, p. 377.
  61. ↑ Trudgill & Hannah 2008, p. 5.
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikang_Ingles&oldid=2192919"