Pumunta sa nilalaman

Kasaysayan ng Republikang Bayan ng Tsina

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

Noong ika-1 ng Oktubre 1949, ipinahayag ni Mao Zedong, ang tagapangulo ng CCP, ang pagtatatag ng Republikang Bayan ng Tsina (PRC) mula sa Tiananmen, matapos ang halos ganap na tagumpay (1949) ng Partido Komunista ng Tsina (CCP) sa Digmaang Sibil ng Tsina. Ang PRC ang pinakahuling entidad na politikal na namahala sa katawang lupa ng Tsina, na sumunod sa Republika ng Tsina (ROC; 1912–1949) at sa libu-libong taon ng mga dinastiyang monarkikal. Kabilang sa mga naging pangunahing pinuno sina Mao Zedong (1949–1976); Hua Guofeng (1976–1978); Deng Xiaoping (1978–1989); Jiang Zemin (1989–2002); Hu Jintao (2002–2012); at Xi Jinping (2012 hanggang sa kasalukuyan).[1]

Ang pinagmulan ng Republikang Bayan ay matutunton sa Sobiyetikong Republika ng Tsina na ipinahayag noong 1931, sa ilalim ng pagtataguyod ng Partido Komunista ng Unyong Sobiyetiko, at kinabibilangan ng mga Sobiyetiko sa Jiangxi at Yan'an;[2][3] naganap ito sa gitna ng Digmaang Sibil ng Tsina laban sa pamahalaang Nasyonalista, ngunit nagwakas at nabuwag noong 1937.[4] Pagsapit ng 1949, nakuha ng CCP ang kontrol sa malaking bahagi ng katawang lupa ng Tsina, at ang pamahalaan ng ROC ay sumuko patungo sa isla ng Taiwan.[5] Noong 1950, nakuha ng PRC ang Hainan mula sa ROC[6] at isinama ang Tibet sa kanilang teritoryo.[7]

Pinatatag ng CCP ang suporta sa kanila ng mga magsasaka sa pamamagitan ng Kilusang Reporma sa Lupa, na kinabibilangan ng mga pagbitay sa pagitan ng 1 at 2 milyong panginoong maylupa—na hinayaan ng estado—sa kamay ng mga magsasaka at dating mga nangungupahang magsasaka.[8] Bagaman sa simula ay malapit na kaalyado ng PRC ang Unyong Sobyet, unti-unting lumamig ang ugnayan ng dalawang komunistang bansa, na nag-udyok sa Tsina na bumuo ng sarili nitong sistemang industriyal at mga sandatang nukleyar.[9] Ang populasyon ng Tsina ay tumaas mula 550 milyon noong 1950 patungong 900 milyon noong 1974.[10] Gayunpaman, ang Dakilang Luksong Pasulong—isang malawakang proyekto ng industriyalisasyon—ay nagresulta sa tinatayang 15 hanggang 55 milyong pagkamatay sa pagitan ng 1959 at 1961, na karamihan ay dulot ng matinding gutom.[11][12] Noong 1964, pinasabog ng Tsina ang una nitong bombang atomiko.[13] Noong 1966, inilunsad nina Mao at ng kanyang mga kaalyado ang Himagsikang Pangkalinangan, na nagdulot ng isang dekada ng mga pampulitikang pag-uusig at kaguluhang panlipunan na nagpatuloy hanggang sa pagkamatay ni Mao noong 1976.[14]

Matapos ang pagkamatay ni Mao, inaresto nina Hua Guofeng ang "Pangkat ng Apat" at pinanagot sila sa Himagsikang Pangkalinangan. Kinondena ang Himagsikang Pangkalinangan, at milyon-milyong tao ang na-rehabilitate. Humawak sa kapangyarihan si Deng Xiaoping noong 1978 at sinimulan ang mga reporma at pagbubukas ng bansa, kung saan nagpatupad siya ng malawakang repormang politikal at ekonomiko katuwang ang "Walong Matanda"—ang mga pinakamatatanda at pinakamaiimpluwensyang miyembro ng partido. Ang mga repormang pang-ekonomiya ay naghudyat sa paglipat ng Tsina mula sa sistemang plinanong ekonomiya.[15][16] Pinagtibay ng Tsina ang kasalukuyang konstitusyon nito noong ika-4 ng Disyembre 1982.[17] Noong 1989, nagkaroon ng mga protesta, tulad ng nangyari sa Liwasang Tiananmen, na kumalat sa buong bansa.[18] Itinalaga si Jiang Zemin bilang pangkalahatang sekretarya ng CCP, na naging nangungunang lider ng bansa.[19][20] Lumago nang pitong beses ang ekonomiya ng Tsina sa panahong ito.[21] Ibinalik sa Tsina ang Hong Kong mula sa Britanya at Macau mula sa Portugal noong 1997 at 1999, ayon sa pagkakasunod, bilang mga espesyal na rehiyong administratibo (special administrative region) sa ilalim ng prinsipyong "isang bansa, dalawang sistema." Sumali ang bansa sa Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal noong 2001.[21]

Noong 2002, humalili si Hu Jintao kay Jiang bilang pangkalahatang kalihim.[21] Sa ilalim ng pamumuno ni Hu, napanatili ng Tsina ang mabilis na paglago ng ekonomiya nito, na nagresulta sa paglampas nito sa United Kingdom, Pransiya, Alemanya, at Hapon upang maging ikalawang pinakamalaking ekonomiya sa mundo.[22] Gayunpaman, nagdulot din ang paglagong ito ng matinding epekto sa mga likas na yaman at kapaligiran ng bansa,[23][24] pati na rin ng malawakang dislokasyon sa lipunan.[25][26] Humalili si Xi Jinping bilang pinakamataas na lider noong 2012. Hindi nagtagal matapos siyang maupo sa kapangyarihan, naglunsad si Xi ng malawakang kampanya laban sa korapsyon,[27] na humantong sa pag-uusig sa mahigit 2 milyong opisyal pagsapit ng 2022.[28] Sa panahon ng kanyang panunungkulan, pinag-isa at pinalakas ni Xi ang kapangyarihan sa antas na hindi pa nakikita mula nang simulan ang mga repormang pang-ekonomiya at pampulitika.[29] Sa ika-21 siglo, ang bagong yaman at teknolohiya ng bansa ay humantong sa tunggalian para sa pangingibabaw sa mga usaping Asyano laban sa India, Hapon, at Estados Unidos, pati na rin sa lumalalang digmaang pangkalakalan sa Estados Unidos simula noong 2018.[30]

Mga sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ Klaus Mühlhahn, Making China Modern: From the Great Qing to Xi Jinping (Harvard UP, 2019) pp 1–20.
  2. ↑ Qi'an, Zhang (张启安), Cradle of the Republic: The Chinese Soviet Republic (共和国摇篮： 中华苏维埃共和国), Xi'an: Shaanxi People's Press, 2003
  3. ↑ Shen, Zhihua, pat. (2020). A Short History of Sino-Soviet Relations, 1917–1991. China Connections. doi:10.1007/978-981-13-8641-1. ISBN 978-981-13-8640-4. S2CID 241226106.
  4. ↑ "That time Mao declared independence from China". 28 March 2017.
  5. ↑ Westcott, Ben; Lee, Lily (30 September 2019). "They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable". CNN. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 December 2019.
  6. ↑ "Red Capture of Hainan Island". The Tuscaloosa News. 9 May 1950. Inarkibo mula sa orihinal noong 10 August 2023.
  7. ↑ "The Tibetans" (PDF). University of Southern California. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 16 October 2013. Nakuha noong 20 July 2013.
  8. ↑ Busky, Donald (2002). Communism in History and Theory. Greenwood Publishing Group. p. 11. ISBN 978-0-2759-7733-7.
  9. ↑ "A Country Study: China". loc.gov. Area handbook series. January 1988. Inarkibo mula sa orihinal noong 12 June 2016. Nakuha noong 3 October 2017.
  10. ↑ Holmes, Madelyn (2008). Students and teachers of the new China: thirteen interviews. McFarland. p. 185. ISBN 978-0-7864-3288-2.
  11. ↑ Mirsky, Jonathan (9 December 2012). "Unnatural Disaster". The New York Times. Inarkibo mula sa orihinal noong 11 December 2012. Nakuha noong 7 December 2012.
  12. ↑ Holmes, Leslie (2009). Communism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. p. 32. ISBN 978-0-1995-5154-5. Most estimates of the number of Chinese dead are in the range of 15 to 30 million.
  13. ↑ "1964: China's first atomic bomb explodes". china.org.cn. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 March 2023. Nakuha noong 18 February 2023.
  14. ↑ Kao, Michael Y. M. (1988). "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification". Mula sa Feldman, Harvey; Kao, Michael Y. M.; Kim, Ilpyong J. (mga pat.). Taiwan in a Time of Transition. Paragon House. p. 188.
  15. ↑ Hart-Landsberg, Martin; Burkett, Paul (March 2005). China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle. Monthly Review Press. ISBN 978-1-5836-7123-8. ("Review". Monthly Review. 28 February 2001. Inarkibo mula sa orihinal noong 5 January 2009. Nakuha noong 30 October 2008.)
  16. ↑ Hamrin, Carol Lee; Zhao, Suisheng (15 January 1995). Decision-making in Deng's China: Perspectives from Insiders. M.E. Sharpe. p. 32. ISBN 978-0-7656-3694-2.
  17. ↑ "Primary Source Document with Questions (DBQs) CONSTITUTION OF THE PEOPLE ' S REPUBLIC OF CHINA (1982)" (PDF). Columbia College.
  18. ↑ Harding, Harry (December 1990). "The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy". National Bureau of Asian Research. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 April 2014. Nakuha noong 28 November 2013.
  19. ↑ "China Gets Down to Business at Party Congress". Los Angeles Times. 13 September 1997. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 October 2022. Nakuha noong 12 January 2020.
  20. ↑ Vogel, Ezra (2011). Deng Xiaoping and the Transformation of China. Belknap Press. p. 682. ISBN 978-0-6747-2586-7.
  21. 1 2 3 McDonald, Joe (30 November 2022). "Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies". Associated Press. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 April 2023. Nakuha noong 30 November 2022.
  22. ↑ Orlik, Tom (16 November 2012). "Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao". The Wall Street Journal. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 December 2016. Nakuha noong 16 May 2023.
  23. ↑ Carter, Shan; Cox, Amanda; Burgess, Joe; Aigner, Erin (26 August 2007). "China's Environmental Crisis". The New York Times. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 January 2012. Nakuha noong 16 May 2012.
  24. ↑ Griffiths, Daniel (16 April 2004). "China worried over pace of growth". BBC News. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 November 2020. Nakuha noong 16 April 2006.
  25. ↑ China: Migrants, Students, Taiwan Naka-arkibo 27 December 2016 sa Wayback Machine. UC Davis Migration News January 2006
  26. ↑ Cody, Edward (28 January 2006). "In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms". The Washington Post. Inarkibo mula sa orihinal noong 14 October 2017. Nakuha noong 18 January 2020.
  27. ↑ "China's anti-corruption campaign expands with new agency". BBC News. 20 March 2018. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 September 2019. Nakuha noong 13 September 2019.
  28. ↑ Marquis, Christopher; Qiao, Kunyuan (15 November 2022). Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise. Yale University Press. doi:10.2307/j.ctv3006z6k. ISBN 978-0-3002-6883-6. JSTOR j.ctv3006z6k. S2CID 253067190.
  29. ↑ Wingfield-Hayes, Rupert (23 October 2022). "Xi Jinping's party is just getting started". BBC News (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 17 March 2023. Nakuha noong 23 October 2022.
  30. ↑ Jonathan Fenby, The Penguin History of Modern China: The Fall and Rise of a Great Power 1850 to the Present (2019).
Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kasaysayan_ng_Republikang_Bayan_ng_Tsina&oldid=2227416"