Katinig na pagilid

Naglalaman po ang artikulong ito ng mga ponetikong simbolo ng PPA. Maaari po kayong makakita ng mga tandang pananong, kahon, o iba pang mga simbolo sa halip ng mga mga karakter ng Unicode kung hindi po suportado ang pag-render sa mga ito.

Sa ponetika, katínig na pagilíd o laterál ang katinig na nabubuo sa pamamagitan pagdaloy ng hangin sa magkabilang-gilid ng bibig dahil sa pagharang ng dila sa gitna.^[1] Halimbawa nito sa wikang Tagalog ang tunog na [l], na maririnig sa mga salitang tulad ng lalaki. Naiiba ito sa mga katinig na pagitna, kung saan dumadaan naman ang hangin sa gitna ng bibig.

Pagkukumpara sa mga palatograma ng pagilid [l] at pagitna [t]

Bahagi ng mga likidong katinig, marami sa mga katinig na pagilid ang nabubuo sa pamamagitan ng pagdampi ng dila sa itaas na ngipin o gilagid, bukod sa iba pang mga lugar ng artikulasyon. Pinakakaraniwang mga katinig na pagilid sa mga wika ng mundo ang mga katinig na palapit, bagamat karaniwan din ang mga katinig na pasara-sutsot at pasutsot sa ilang bahagi ng mundo, simpleng katinig na pakatal sa mga katutubong wika ng Australia, at maging mga katinig na pitik sa ilang mga wika sa Aprika tulad ng wikang Xhosa at Zulu.

Wika

May iisang katinig na pagilid ang wikang Tagalog, ang matunog na katinig na palapit pagilid sa gilagid [l]. Ito rin ang natatanging katinig na pagilid sa maraming mga wika kagaya ng wikang Ingles, bagamat maaari itong maitangi bilang dalawang alopono depende sa aksent: malinaw at madilim. Tumutukoy ang malinaw na L sa pangkaraniwang tunog ng titik L sa wika, tulad sa mga salitang lady ("binibini") at value ("halaga"). Samantala, karaniwan namang binibigkas ang L bilang madilim sa mga salitang nagtaapos sa ganitong tunog (hal. tell "magsabi") o di kaya'y bago ang isa pang katinig para bumuo ng isang klaster (hal. mold "amag"). Natatangi ang dalawa sa pamamagitan ng dila: nakaangat ang likurang bahagi at parang kutsara ang hugis ng dila para mabigkas ang madilim na L, sa prosesong tinatawag na belarisasyon. Sa ibang mga wika, itinuturing ang dalawang ito bilang magkahiwalay na ponema, kagaya sa wikang Albanes, kung saan may pagtatangi sa tatlong katinig na pagilid: [l ʎ ɫ].^[2]

Uri

Pulmonikong katinig

Nasa talahanayan sa ibaba ang lahat ng mga pulmonikong katinig na pagilid sa Internasyonal na Ponetikong Alpabeto, nakagrupo ayon sa paraan ng artikulasyon. Para sa bawat pares, nasa taas ang di-matunog na anyo habang nasa baba naman ang matunog na anyo ng katinig.

Pangalan	IPA	Halimbawa
Pangalan	IPA	Wika	Salita	Kahulugan	Bigkas
Katinig na pasara-sutsot
Katinig na pasara-sutsot sa gilagid pagilid	tɬ	Islandes	bolli	'tasa'	[ˈpɔt͡ɬɪ]
Katinig na pasara-sutsot sa gilagid pagilid	dɮ	Xhosa	indlovu	'elepante'	[ind͡ɮ̤ɔːv̤u]
Katinig na pasara-sutsot sa dilang pulupot pagilid	tꞎ	Kati	akƛ̣i	'taggutom'	[ʔaˈkʈ͡ꞎi]
Katinig na pasara-sutsot sa dilang pulupot pagilid	d𝼅	Bhadarwahi	haiḍḷ	'luyang-dilaw'	[haiɖ͡𝼅]
Di-matinis na katinig na pasara-sutsot sa paleta pagilid	c𝼆	Hadza	tlaa	'magkita'	[c͜𝼆aʔa]
Di-matinis na katinig na pasara-sutsot sa paleta pagilid	ɟʎ̝	Sandawe	dlani	'palaso'	[ɟʎ̝àní]
Katinig na pasara-sutsot sa ngala-ngala pagilid	k𝼄	Hiw	kwōr̄	'panaginip'	[kwok͜𝼄]
Katinig na pasara-sutsot sa ngala-ngala pagilid	ɡʟ̝	Hiw	qr̄ē	'lumba-lumba'	[kʷɡ͡ʟ̝ɪ]
Katinig na pasutsot
Katinig na pasutsot sa ngipin pagilid	ɬ̪	Noruwego (Trondheim)	sælt	'naibenta'	[s̪aɬ̪t̪]
Katinig na pasutsot sa ngipin pagilid	—
Katinig na pasutsot sa gilagid pagilid	ɬ	Gales	tegell	'takure'	[ˈtɛɡɛɬ]
Katinig na pasutsot sa gilagid pagilid	ɮ	Zulu	ukudla	'kumain'	[úɠùːɮá]
Katinig na pasutsot sa dilang pulupot pagilid	ꞎ	Toda	?	'lambak'	[paɭ̊ ]
Katinig na pasutsot sa dilang pulupot pagilid	𝼅	Ao	liru	'kumpas'	[li𝼅u]
Katinig na pasutsot sa paleta pagilid	𝼆	Turko	dil	'dila'	[ˈd̟iʎ̟̊]
Katinig na pasutsot sa paleta pagilid	ʎ̝	Jebero	?	'eskopeta'	[iˈʎ̝apa]
Katinig na pasutsot sa ngala-ngala pagilid	𝼄	Wahgi	nòⱡ	'tubig'	[no𝼄˩]
Katinig na pasutsot sa ngala-ngala pagilid	ʟ̝	Archi	наӏлъдут naydut	'bughaw'	[naʟ̝dut]
Katinig na palapit
Katinig na palapit sa ngipin pagilid	—
Katinig na palapit sa ngipin pagilid	l̪	Unggaro	elem	'baterya'	[ˈɛl̪ɛm]
Katinig na palapit sa gilagid pagilid	l̥	Pranses	peuple	'mamamayan'	[pœpl̥]
Katinig na palapit sa gilagid pagilid	l	Tagalog	luto		[ˈluto]
Belarisadong katinig na palapit sa gilagid pagilid	—
Belarisadong katinig na palapit sa gilagid pagilid	ɫ	Islandes	sigldi	'naglayag'	[s̺ɪɫ̪t̪ɪ]
Katinig na palapit sa likurang gilagid pagilid	—
Katinig na palapit sa likurang gilagid pagilid	l̠	Igbo	lì	'ibaón'	[l̠ì]
Katinig na palapit sa dilang pulupot pagilid	ɭ̊	—
Katinig na palapit sa dilang pulupot pagilid	ɭ	Perowes	árla	'maaga'	[ɔɻɭa]
Katinig na palapit sa paleta pagilid	ʎ̥	Turko	dil	'dila'	[ˈd̟iʎ̟̊]
Katinig na palapit sa paleta pagilid	ʎ	Ingles	million	'milyon'	[ˈmɪʎən]
Katinig na palapit sa ngala-ngala pagilid	ʟ̥	Gales	pwll	'sapa, hukay'	[pʊʟ̥]
Katinig na palapit sa ngala-ngala pagilid	ʟ	Ingles (Katimugang Amerika)	middle	'gitna'	[ˈmɪɾʟ̩]
Katinig na palapit sa tilao pagilid	—
Katinig na palapit sa tilao pagilid	ʟ̠	Ingles (Estados Unidos)	wool	'lana'	[wʊʟ̠]
Simpleng katinig na pakatal
Simpleng katinig na pakatal sa gilagid pagilid	ɺ̥	—
Simpleng katinig na pakatal sa gilagid pagilid	ɺ	Hapon	心 kokoro	'puso'	[ko̞ko̞ɺo̞]
Simpleng katinig na pakatal sa dilang pulupot pagilid	𝼈̊	—
Simpleng katinig na pakatal sa dilang pulupot pagilid	𝼈	Suweko	blad	'dahon'	['b𝼈ɑː(d)]
Simpleng katinig na pakatal sa paleta pagilid	—
Simpleng katinig na pakatal sa paleta pagilid	ʎ̮	O'odham	leʼeje	'makulit na bata'	[ʎ̮ɨʔɨd͡ʒɨ]
Simpleng katinig na pakatal sa ngala-ngala pagilid	—
Simpleng katinig na pakatal sa ngala-ngala pagilid	ʟ̆	—

Di-pulmonikong katinig

Nasa talahanayan sa baba ang mga di-pulmonikong katinig na pagilid. Para sa mga katinig na pitik, nasa taas ang ngala-ngala habang nasa baba naman ang tilao.

Pangalan	IPA	Halimbawa
Pangalan	IPA	Wika	Salita	Kahulugan	Bigkas
Palabas na katinig
Palabas na katinig na pasara-sutsot sa gilagid pagilid	tɬʼ	Tlingit	tlʼeex	'basura'	[t͡ɬʼix]
Palabas na katinig na pasutsot sa gilagid pagilid	ɬʼ	Tlingit	lʼook	'isda'	[ɬʼuːk]
Palabas na katinig na pasara-sutsot sa paleta pagilid	c𝼆ʼ	Hadza	mitdla	'buto'	[mitc𝼆ʼa]
Palabas na katinig na pasara-sutsot sa ngala-ngala pagilid	k𝼄ʼ	Zulu	umklomelo	'premyo'	[umk𝼄ʼɔˈmɛːlo]
Palabas na katinig na pasara-sutsot sa tilao pagilid	q𝼄ʼ	—
Katinig na pitik
Tenuis na katinig na pitik sa gilagid pagilid	kǁ	Hadza	exekeke	'makinig'	[ʔek͜ǁekeke]
Tenuis na katinig na pitik sa gilagid pagilid	qǁ	Zulu	xoxa	'makipag-usap'	[q͜ǁɔːq͜ǁa]
Matunog na katinig na pitik sa gilagid pagilid	ɡǁ	—
Matunog na katinig na pitik sa gilagid pagilid	ɢǁ	—
Pailong na katinig na pitik sa gilagid pagilid	ŋǁ	—
Pailong na katinig na pitik sa gilagid pagilid	ɴǁ	—

Sanggunian

↑ Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages [Ang mga Tunog ng mga Wika ng Mundo] (sa wikang Ingles). Oxford, Inglatera: Blackwell. ISBN 0-631-19815-6.
↑ Dedvukaj, Lindon; Ndoci, Rexhina (2023). "Linguistic variation within the Northwestern Gheg Albanian dialect" [Baryasyon sa dayalektong Hilagang-kanlurang Gheg ng wikang Albanes]. Proceedings of the Linguistic Society of America (sa wikang Ingles). 8 (1). Linguistic Society of America: 7. doi:10.3765/plsa.v8i1.5501..

[1] Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages [Ang mga Tunog ng mga Wika ng Mundo] (sa wikang Ingles). Oxford, Inglatera: Blackwell. ISBN 0-631-19815-6.

[2] Dedvukaj, Lindon; Ndoci, Rexhina (2023). "Linguistic variation within the Northwestern Gheg Albanian dialect" [Baryasyon sa dayalektong Hilagang-kanlurang Gheg ng wikang Albanes]. Proceedings of the Linguistic Society of America (sa wikang Ingles). 8 (1). Linguistic Society of America: 7. doi:10.3765/plsa.v8i1.5501..

[1]

[2]