Katinig na pasutsot

Naglalaman po ang artikulong ito ng mga ponetikong simbolo ng PPA. Maaari po kayong makakita ng mga tandang pananong, kahon, o iba pang mga simbolo sa halip ng mga mga karakter ng Unicode kung hindi po suportado ang pag-render sa mga ito.

Sa ponetika, katínig na pasutsót o prikatíbo ang katinig na nabubuo sa pamamagitan ng pagpuwersa sa daloy ng hangin sa isang makitid na lagusan na resulta ng pagkiskis ng dalawang artikulador sa isa't-isa.^[1] Maaaring magmula ito sa kiskisan ng parehong labi kagaya ng kaso ng [f], ang likurang bahagi ng dila sa ngala-ngala tulad sa [x] na makikita bilang ch sa apelyidong Bach, o di kaya'y ang gilid ng dila sa likurang ngipin tulad sa ll sa salitang Gales na Llanelli. Tinatawag ang prosesong ito bilang prikasyón.

Kabilang sa mga katinig na pasutsot ang mga sibilante, na nabubuo sa pamamagitan ng pagkitid sa daanan ng hangin habang nakapatag ang dila upang gabayan ang hangin palabas. Ilan sa mga halimbawa nito ang [s z ʃ ʒ].^[1]

May dalawang katutubong katinig na pasutsot sa wikang Tagalog: [s h] (hal. salita, halik). Makikita sa mga hiram na salita ang [f v z ʃ] (hal. fengshui, valid, zoo, shabu) na opisyal na bahagi ng pamantayang anyo nito na Filipino maliban sa [ʃ], na hindi kinokonsiderang isang hiwalay na titik.

Wika

Pinaniniwalaan na ang wikang Ubykh ang nagtataglay sa pinakamaraming katinig na pasutsot (29, hindi kasama ang /h/) bago itong tuluyang mamatay noong 1992; ilan pa nga sa mga ito ang walang kaakibat na simbolo o tuldik sa IPA. Ikumpara ito sa tinatayang 8.7% ng mga wika sa mundo ang walang ponemikong katinig na pasutsot,^[2] lalo na sa mga katutubong wika sa Australia, kung saan pawang nagmumula ang mga kaunting katinig na pasutsot, kung meron man, sa paglipat ng tunog ng mga katinig na pasara o padulas; nangyayari rin ito sa ilang mga wika sa Bagong Ginea at sa Timog Amerika. Gayunpaman, bagamat walang /h/ sa kahit anong mga katutubong wika ng Australia, nagpapakita pa rin ito sa mga imbentaryo ng ibang mga wika na walang tunay na katinig na pasutsot.

Tipikal na makikita ang mga wikang nagtatangi sa mga katinig na pasutsot batay sa tunog sa mga kontinente ng Europa, Aprika, at Kanlurang Asya. Kadalasang wala sa mga wika ng Timog at Silangang Asya (kagaya ng wikang Mandarin, Koreano, at mga wikang Austronesyo) ang mga matunog na katinig na pasutsot tulad ng [z] at [v]. Pawang mga alopono naman ang mga ito sa ilang mga wikang Drabida ng India. Medyo bihira rin ang mga matunog na katinig na pasutsot sa mga katutubong wika ng Kaamerikahan. Sa pangkalahatan, mas bihira sa mga wika na itangi ang mga katinig na pasutsot batay sa tunog kesa sa mga pasara, na makikita lamang sa tinatayang katlo ng lahat ng mga wika sa mundo kumpara sa 60% sa mga katinig na pasara.^[3] Sa kabaligtaran naman, nasa 15% naman ng mga wika ang nagtataglay ng matunog na katinig na pasutsot ngunit walang kapares na walang tunog na katinig na pasutsot. Sa mga ito, nasa 2/3 ang nagtataglay ng ganitong sistema nang walang kahit anong pagtatangi.^[4]

Uri

Pulmonikong katinig

Nahahati ang mga pulmonikong katinig na pasutsot sa dalawa: mga sibilante at di-sibilante, bagamat karaniwang tinatangi lamang ang mga ito para sa mga lugar ng artikulasyon kung saan posible ang dalawang ito, kagaya halimbawa sa ngipin. Ipinapakita sa susunod na talahanayan sa baba ang mga ito; para sa bawat uri, nasa taas ang di-matunog na anyo nito habang nasa baba ang matunog na anyo nito. Nakalista ang mga ito batay sa lugar mula labi papaloob sa lalamunan.

Pangalan	IPA	Halimbawa
Pangalan	IPA	Wika	Salita	Kahulugan	Bigkas
Katinig na pasutsot sa parehong labi	ɸ	Hapones	腐敗 fuhai	'bulok'	[ɸɯhai]
Katinig na pasutsot sa parehong labi	β	Portuges (Europeo)	sábado	'Sabado'	[ˈsaβɐðu]
Katinig na pasutsot sa labi-ngipin	f	Olandes	fiets	'bisikleta'	[fiːts]
Katinig na pasutsot sa labi-ngipin	v	Ingles	valve	'tubo'	[væɫv]
Katinig na pasutsot sa labi-dila	θ̼	Big Nambas	?	'hika'	[ˈinɛθ̼]
Katinig na pasutsot sa labi-dila	ð̼	Tangoa	?	'bato'	[ð̼atu]
Katinig na pasutsot sa labi't paleta	ɥ̊	Breton	?	'kusina niya' [babae]	[i ˈçᶣizin]
Katinig na pasutsot sa labi't paleta	—
Katinig na pasutsot sa labi't ngala-ngala	ʍ	Persa (Klasiko)	خواستن xwâstän	'nais'	[xʷɑːs.ˈtan]
Katinig na pasutsot sa labi't ngala-ngala	—
Sibilanteng katinig na pasutsot sa ngipin	s̪	Mandarin	三 sān	'tatlo'	[s̪a̋n]
Sibilanteng katinig na pasutsot sa ngipin	z̪	Pranses	zèbre	'sebra'	[z̪ɛbʁ]
Di-sibilanteng katinig na pasutsot sa ngipin	θ	Swahili	thamini	'halaga'	[θɑˈmini]
Di-sibilanteng katinig na pasutsot sa ngipin	ð	Arabo	ذهب dhahab	'ginto'	[ˈðæhæb]
Katinig na pasutsot sa ngipin pagilid	ɬ̪	Noruwego (Trondheim)	sælt	'naibenta'	[s̪aɬ̪t̪]
Katinig na pasutsot sa ngipin pagilid	—
Katinig na pasutsot sa parehong ngipin	h̪͆	Adyghe	дахэ daxɛ	'maganda'	[daːh̪͆a]
Katinig na pasutsot sa parehong ngipin	—
Katinig na pasutsot sa ngipin-labi	f͆	Groenlandes	tassa aajufffa	'ayun na'	[tasːa aːjuf͆ːˠa]
Katinig na pasutsot sa ngipin-labi	—
Sibilanteng katinig na pasutsot sa gilagid	s	Tagalog	lasa		[ˈlasɐ]
Sibilanteng katinig na pasutsot sa gilagid	z	Malay	beza	'pagkakaiba'	[bezə]
Di-sibilanteng katinig na pasutsot sa gilagid	θ̠	Islandes	þú	'ikaw'	[θ̠uː]
Di-sibilanteng katinig na pasutsot sa gilagid	ð̠	Tseko	čtyři	'apat'	[ˈt͡ʃtɪɹ̝ɪ]
Katinig na pasutsot sa gilagid pagilid	ɬ	Gales	tegell	'takure'	[ˈtɛɡɛɬ]
Katinig na pasutsot sa gilagid pagilid	ɮ	Zulu	ukudla	'kumain'	[úɠùːɮá]
Sibilanteng katinig na pasutsot sa likurang gilagid	ʃ	Tagalog	siya		[ʃa]
Sibilanteng katinig na pasutsot sa likurang gilagid	ʒ	Eslobako	žena	'babae'	[ʒena]
Di-sibilanteng katinig na pasutsot sa likurang gilagid	ɹ̠̊˔	Ingles (RP)	crew	'kasamahan'	[kɹ̝̠̊ʊu̯]
Di-sibilanteng katinig na pasutsot sa likurang gilagid	ɹ̠˔	Olandes	meer	'lawa'	[meːɹ̠˔]
Sibilanteng katinig na pasutsot sa dilang pulupot	ʂ	Ukranyo	шахи šahy	'ahedres'	[ˈʂɑxɪ]
Sibilanteng katinig na pasutsot sa dilang pulupot	ʐ	Polako	żona	'asawang babae'	[ˈʐ̻ɔn̪ä]
Di-sibilanteng katinig na pasutsot sa dilang pulupot	ɻ̊˔	Ormuri	suř	'pula'	[suɻ̝̊]
Di-sibilanteng katinig na pasutsot sa dilang pulupot	ɻ˔	Ingles (Timog Aprika)	red	'pula'	[ɻ˔ed]
Katinig na pasutsot sa dilang pulupot pagilid	ꞎ	Toda	?	'lambak'	[paɭ̊ ]
Katinig na pasutsot sa dilang pulupot pagilid	𝼅	Ao	liru	'kumpas'	[li𝼅u]
Katinig na pasutsot sa paleta't gilagid	ɕ	Danes	sjæl	'kaluluwa'	[ˈɕeːˀl]
Katinig na pasutsot sa paleta't gilagid	ʑ	Kastila (Paraguay)	carro	'sasakyan'	[ˈkaʑo]
Katinig na pasutsot sa paleta	ç	Unggaro	kapj	'kunin'	[ˈkɒpç]
Katinig na pasutsot sa paleta	ʝ	Italyano (Timog)	figlio	'anak na lalaki'	[ˈfiʝːo]
Katinig na pasutsot sa paleta pagilid	𝼆	Turko	dil	'dila'	[ˈd̟iʎ̟̊]
Katinig na pasutsot sa paleta pagilid	ʎ̝	Jebero	?	'eskopeta'	[iˈʎ̝apa]
Tunog sj	ɧ	Suweko	en skjorta	'isang damit'	[ɛŋˈɧʊʈːa]
Tunog sj	—
Katinig na pasutsot sa ngala-ngala	x	Afrikaans	groot	'malaki'	[xrʊət]
Katinig na pasutsot sa ngala-ngala	ɣ	Griyego	γάλα gála	'gatas'	[ˈɣala]
Katinig na pasutsot sa ngala-ngala pagilid	𝼄	Wahgi	nòⱡ	'tubig'	[no𝼄˩]
Katinig na pasutsot sa ngala-ngala pagilid	ʟ̝	Archi	наӏлъдут naydut	'bughaw'	[naʟ̝dut]
Katinig na pasutsot sa tilao	χ	Gales	chwech	'anim'	[χweːχ]
Katinig na pasutsot sa tilao	ʁ	Ebreo	עוֹרֵב orev	'uwak'	[ʔoˈʁ̞ev]
Katinig na pasutsot sa lalaugan	ħ	Maltes	wieħed	'isa'	[wiːħet]
Katinig na pasutsot sa lalaugan	ʕ	Danes	ravn	'uwak'	[ʕ̞ɑ̈wˀn]
Katinig na pasutsot sa tagukan	h	Tagalog	tahimik		[tɐˈhimɪk]
Katinig na pasutsot sa tagukan	ɦ	Koreano	여행 yeohaeng	'lakbay'	[jʌɦεŋ]

Di-pulmonikong katinig

Pangalan	IPA	Halimbawa
Pangalan	IPA	Wika	Salita	Kahulugan	Bigkas
Palabas na katinig na pasutsot sa parehong labi	ɸʼ	Yuchi	f̓asę	'magandang gabi'	[ɸʼasẽ]
Palabas na katinig na pasutsot sa labi-ngipin	fʼ	Yap	f'aang	'igat'	[fʼaːŋ]
Palabas na katinig na pasutsot sa ngipin	θʼ	Yap	th'abii	'pinaka'	[θʼabiː]
Palabas na katinig na pasutsot sa gilagid	sʼ	Hausa	tsutsa	'bulate'	[sʼusʼa]
Palabas na katinig na pasutsot sa gilagid pagilid	ɬʼ	Tlingit	lʼook	'isda'	[ɬʼuːk]
Palabas na katinig na pasutsot sa likurang gilagid	ʃʼ	Gullah	shew	'mag-ahit'	[ʃʼɛw]
Palabas na katinig na pasutsot sa dilang pulupot	ʂʼ	Keres	sr'aatsi	'napilas'	[ʂʼɑːtsi]
Palabas na katinig na pasutsot sa paleta	ɕʼ	Kabardino	пщӀы pśʼy	'sampu'	[pɕʼə]
Palabas na katinig na pasutsot sa ngala-ngala	xʼ	Tlingit	xʼáaxʼ	'mansanas'	[xʼáːxʼ]
Palabas na katinig na pasutsot sa tilao	χʼ	Dakota	haŋȟʼáŋna	'umaga'	[hãχʼã.na]

Sanggunian

1 2 Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages [Ang mga Tunog ng mga Wika ng Mundo] (sa wikang Ingles). Oxford, Inglatera: Blackwell. ISBN 0-631-19815-6.
↑ Maddieson, Ian (2013). Dryer, Matthew S.; Haspelmath, Martin (mga pat.). "Absence of Common Consonants" [Kawalan ng mga Karaniwang Tunog]. WALS Online (sa wikang Ingles). doi:10.5281/zenodo.13950591. Nakuha noong 23 Pebrero 2026.
↑ Maddieson, Ian (2005). "Voicing in Plosives and Fricatives" [Tunog sa mga Katinig na Papigil at Pakiskis]. The World Atlas of Language Structures [Ang Atlas ng Mundo sa mga Estraktura ng Wika] (sa wikang Ingles). Oxford: Oxford University Press. pp. 26–29. ISBN 0-19-925591-1.
↑ Maddieson, Ian (1984). Patterns of Sounds [Mga Pattern ng Tunog] (sa wikang Ingles). Cambridge University Press. ISBN 0-521-26536-3.

[:0-1] 1 2 Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages [Ang mga Tunog ng mga Wika ng Mundo] (sa wikang Ingles). Oxford, Inglatera: Blackwell. ISBN 0-631-19815-6.

[2] Maddieson, Ian (2013). Dryer, Matthew S.; Haspelmath, Martin (mga pat.). "Absence of Common Consonants" [Kawalan ng mga Karaniwang Tunog]. WALS Online (sa wikang Ingles). doi:10.5281/zenodo.13950591. Nakuha noong 23 Pebrero 2026.

[3] Maddieson, Ian (2005). "Voicing in Plosives and Fricatives" [Tunog sa mga Katinig na Papigil at Pakiskis]. The World Atlas of Language Structures [Ang Atlas ng Mundo sa mga Estraktura ng Wika] (sa wikang Ingles). Oxford: Oxford University Press. pp. 26–29. ISBN 0-19-925591-1.

[4] Maddieson, Ian (1984). Patterns of Sounds [Mga Pattern ng Tunog] (sa wikang Ingles). Cambridge University Press. ISBN 0-521-26536-3.

[1]

[2]

[3]

[4]