Katinig sa labi

Naglalaman po ang artikulong ito ng mga ponetikong simbolo ng PPA. Maaari po kayong makakita ng mga tandang pananong, kahon, o iba pang mga simbolo sa halip ng mga mga karakter ng Unicode kung hindi po suportado ang pag-render sa mga ito.

Sa ponetika, katínig sa labì o labiál ang mga katinig na nabubuo gamit ang isa o parehong mga labi bilang aktibong artikulador.^[1] Pinakakaraniwan sa mga ito ang mga katinig sa parehong labi, na nabubuo gamit ang parehong labi, at katinig sa labi-ngipin, na nabubuo naman gamit ang ibabang labi at itaas na ngipin. Bukod sa dalawang ito, meron ding katinig sa ngipin-labi, na tanging naitala lamang sa wikang Groenlandes at madalas na naririnig sa mga may problema sa pananalita.^[2]^[3] Kinokonsidera rin bilang mga katinig sa labi ang mga katinig sa dila-labi, bagamat mas karaniwang ginugrupo ang mga ito bilang mga katinig sa harapan.

Sa wikang Tagalog, [p] at [b] ang mga pangunahing katinig sa labi, na parehong katinig sa parehong labi. Bukod sa mga ito, makikita rin ang mga katinig sa labi-ngipin [f] at [v] sa wika, bagamat madalas itong nakikita sa mga hiram na salita. Isa ang wikang Tagalog sa maraming mga wika na hindi nagtatangi sa mga katinig sa labi at labi-ngipin, habang may pagtatangi naman sa wikang Ingles.

Isang karaniwang katangian sa mga wika ang pagbibilog ng labi, o labialisasyon. May ganito sa wikang Tagalog, ang matunog na katinig na palapit sa labi't ngala-ngala [w], na isang karaniwang ponema sa mga wika sa mundo na makikita rin sa wikang Ingles.

Uri

Pulmonikong katinig

Nahahati ang mga pulmonikong katinig sa labi sa tatlong kategorya: parehong labi, labi-ngipin, at ang mas bihirang ngipin-labi. Nakagrupo ang mga ito sa talahanayan sa baba. Para sa bawat pares, nasa taas ang di-matunog na anyo habang nasa baba naman ang matunog. Ipinapakita lamang sa talahanayan ang mga katinig na ginagamit sa di bababa sa isang wika.

Pangalan	IPA	Halimbawa
Pangalan	IPA	Wika	Salita	Kahulugan	Bigkas
Katinig sa parehong labi
Katinig na pasara sa parehong labi	p	Tagalog	pato		[paˈto]
Katinig na pasara sa parehong labi	b	Tagalog	buto		[buto]
Katinig na pailong sa parehong labi	m̥	Islandes	kempa	'bayani'	[cʰɛm̥pa]
Katinig na pailong sa parehong labi	m	Tagalog	manok		[maˈnok]
Katinig na pasara-sutsot sa parehong labi	pɸ	Ingles (Port Talbot)	up	'taas'	[ˈəp͡ɸ]
Katinig na pasara-sutsot sa parehong labi	bβ	Ingles (Scouse)	rub	'ipahid'	[ˈɹ̠ʊˑb͡β]
Katinig na pasutsot sa parehong labi	ɸ	Hapones	腐敗 fuhai	'bulok'	[ɸɯhai]
Katinig na pasutsot sa parehong labi	β	Portuges (Europeo)	sábado	'Sabado'	[ˈsaβɐðu]
Katinig na palapit sa parehong labi	—
Katinig na palapit sa parehong labi	β̞	Indones	tawa	'tawa'	[taβ̞a]
Simpleng katinig na pakatal sa parehong labi	—
Simpleng katinig na pakatal sa parehong labi	ⱱ̟	Mambay	vbwah	'hamog'	[ⱱ̟wâˁħ]
Matinding katinig na pakatal sa parehong labi	ⱱ̟	Dongo	ppo̍ppo̍-kó	'pakpak'	[ʙ̥ōʙ̥ōkó]
Matinding katinig na pakatal sa parehong labi	ʙ	Pirahã	kaoáíbogi	'masamang espiritu'	[kàò̯áí̯ʙòˈɡì]
Katinig sa labi-ngipin
Katinig na pailong sa labi-ngipin	ɱ̊	Kinyamwezi	mfulá	'mabuti'	[ɱ̊fulá]
Katinig na pailong sa labi-ngipin	ɱ	Indones	konflik	'hidwaan'	[ˈkɔɱflɪk̚]
Katinig na pasara sa labi-ngipin	p̪	Griyego	σάπφειρος sáppheiros	'sapiro'	[ˈsap̪firo̞s̠]
Katinig na pasara sa labi-ngipin	b̪	Ibanag	bavi	'baboy'	[bab̪ᵛiː]
Katinig na pasara-sutsot sa labi-ngipin	p̪f	Aleman	Pfirsiche	'melokoton'	[ˈp͡fɪɐ̯zɪçə]
Katinig na pasara-sutsot sa labi-ngipin	b̪v	Ngiti	abvɔ	'matinik na baging'	[āb̪͡vɔ̄]
Katinig na pasutsot sa labi-ngipin	f	Olandes	fiets	'bisikleta'	[fiːts]
Katinig na pasutsot sa labi-ngipin	v	Ingles	valve	'tubo'	[væɫv]
Katinig na palapit sa labi-ngipin	—
Katinig na palapit sa labi-ngipin	ʋ	Hawayano	wikiwiki	'mabilis'	[ʋikiʋiki]
Simpleng katinig na pakatal sa labi-ngipin	—
Simpleng katinig na pakatal sa labi-ngipin	ⱱ	Mono	vwa	'magpadala'	[ⱱa]
Katinig sa ngipin-labi
Katinig na pasutsot sa ngipin-labi	f͆	Groenlandes (Qassimiut)	tassa aajufffa	'hayun'	[tasːa aːjuf͆ːˠa]
Katinig na pasutsot sa ngipin-labi	—

Di-pulmonikong katinig

Pangalan	IPA	Halimbawa
Pangalan	IPA	Wika	Salita	Kahulugan	Bigkas
Katinig sa parehong labi
Paloob na katinig sa parehong labi	ɓ	Biyetnames	bạn	'ikaw'	[ɓan̪˧ˀ˨ʔ]
Paloob na katinig sa parehong labi	ɓ̥	Ese Ejja	ba'i	'buwan' (astronomiya)	['ɓ̥aʔi]
Palabas na katinig na pasara sa parehong labi	pʼ	Ubykh	wıp'ts'e	'pangalan mo'	[wɨpʼtsʼɜ]
Palabas na katinig na pasutsot sa parehong labi	ɸʼ	Yuchi	f̓asę	'magandang gabi'	[ɸʼasẽ]
Tenuis na katinig na pitik sa parehong labi	kʘ	Taa	?	'anak'	[k͡ʘoa]
Tenuis na katinig na pitik sa parehong labi	qʘ	Taa	?	'anak'	[k͡ʘoa]
Matunog na katinig na pitik sa parehong labi	ɡʘ	—
Matunog na katinig na pitik sa parehong labi	ɢʘ	—
Pailong na katinig na pitik sa parehong labi	ŋʘ	—
Pailong na katinig na pitik sa parehong labi	ɴʘ	—
Katinig sa labi-ngipin
Palabas na katinig na pasara-sutsot sa labi-ngipin	p̪fʼ	Tsetsaut	apfʼo	'maglaga'	[ap̪͡fʼo]
Palabas na katinig na pasutsot sa labi-ngipin	fʼ	Yap	f'aang	'igat'	[fʼaːŋ]

Tingnan din

Labialisasyon

Sanggunian

↑ Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages [Ang mga Tunog ng mga Wika ng Mundo] (sa wikang Ingles). Oxford, Inglatera: Blackwell. ISBN 0-631-19815-6.
↑ Everett, C.; Chen, S. (2021). "Speech adapts to differences in dentition within and across populations" [Umaayon ang pananalita sa mga pagkakaiba sa ayos ng ngipin sa mga populasyon]. Scientific Reports (sa wikang Ingles). 11 (1): 1066. doi:10.1038/s41598-020-80190-8. PMC 7806889. PMID 33441808.
↑ Vebæk, Mâliâraq (2006). The southernmost People of Greenland-Dialects and Memories [Ang mga Tao sa Pinakatimog ng Groenlandiya: Mga Dayalekto at Alaala]. Monographs on Greenland (sa wikang Ingles). Bol. 337. doi:10.26530/OAPEN_342373. ISBN 978-87-635-1273-2.

[1] Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages [Ang mga Tunog ng mga Wika ng Mundo] (sa wikang Ingles). Oxford, Inglatera: Blackwell. ISBN 0-631-19815-6.

[2] Everett, C.; Chen, S. (2021). "Speech adapts to differences in dentition within and across populations" [Umaayon ang pananalita sa mga pagkakaiba sa ayos ng ngipin sa mga populasyon]. Scientific Reports (sa wikang Ingles). 11 (1): 1066. doi:10.1038/s41598-020-80190-8. PMC 7806889. PMID 33441808.

[3] Vebæk, Mâliâraq (2006). The southernmost People of Greenland-Dialects and Memories [Ang mga Tao sa Pinakatimog ng Groenlandiya: Mga Dayalekto at Alaala]. Monographs on Greenland (sa wikang Ingles). Bol. 337. doi:10.26530/OAPEN_342373. ISBN 978-87-635-1273-2.

[1]

[2]

[3]