Mga Latin (tribung Italiko)
Ang mga Latin (Latin: Latīnī), minsan kilala bilang mga Latial[1] o mga Latian, ay isang tribung Italiko na kinabibilangan ng mga unang naninirahan sa lungsod ng Roma (tingnan ang mga Romano). Mula noong mga 1000 BK, nanirahan ang mga Latin sa maliit na rehiyon na kilala ng mga Romano bilang Lumang Latium (sa Latin ay Latium vetus), ang lugar sa Tangway ng Italya sa pagitan ng ilog Tiber at ng taluktok ng Bundok Circeo 100 km (62 mi) timog-silangan ng Roma. Kasunod ng paglawak ng Roma, kumalat ang mga Latin sa Latium adiectum, na tinitirhan ng mga Osco-Umbra.
Ang mga Latin ay itinuturing na bahagi ng parehong lahing Indo-Europeo gaya ng mga Umbro, Osco, at iba pang mga malapit sa kanila sa wika (ang mga Osco-Umbra). Ayon sa pinakatinatanggap na teorya, ang unang migrasyong Indo-Europeo patungong Italya (ng mga Latino-Falisca), at ang pangalawang migrasyong Indo-Europeo (ng mga Osco-Umbra), ay bubuo sana ng una at pangalawang alon ng mga migranteng Italiko, na nanirahan sa peninsula sa malawakang saklaw.[2]
Ang kanilang wika, ang Latin, ay kabilang sa Italikong sangay ng Indo-Europeo. Ang mga nagsasalita ng mga wikang Italiko ay ipinapalagay na lumipat sa Tangway ng Italya noong huling bahagi ng Panahon ng Tanso (1200–900 BK). Ang materyal na kultura ng mga Latin, na kilala bilang kulturang Latial, ay isang natatanging subset ng kulturang proto-Villanova na lumitaw sa mga bahagi ng peninsula ng Italya noong unang kalahati ng ika-12 siglo BK. Bago at pagkatapos ng kanilang pampulitikang pag-iisa sa ilalim ng Roma noong 338 BK, pinanatili ng mga Latin ang malapit na ugnayang kultural at pangrelihiyon, kabilang ang mga karaniwang kapistahan at mga santuwaryo ng relihiyon.
Ang pag-usbong ng Roma bilang ang pinakamataong at makapangyarihang estadong Latin mula noong c. 600 Ang BK ay humantong sa pabago-bagong ugnayan sa iba pang mga estadong Latin, na may bilang na humigit-kumulang 14 noong 500 BC. Sa panahon ng monarkiyang Tarquinio ( c. 550–500 BK), tila nakamit ng Roma ang hegemonya sa politika sa ibang mga estado. Pagkatapos ng pagbagsak ng monarkiya ng Roma noong bandang 500 BK, tila nagkaroon ng isang siglo ng alyansang militar sa pagitan ng Roma at ng iba pang mga estadong Latin upang harapin ang banta na dulot sa buong Latium ng pagsalakay ng mga nakapalibot na tribong Italyano sa bundok, lalo na ang Volsco at Ecuo. Ang sistemang ito ay unti-unting bumagsak pagkatapos ng humigit-kumulang 390 BK, nang ang agresibong pagpapalawak ng Roma ay humantong sa alitan sa iba pang mga estadong Latin, kapwa nang paisa-isa at sama-sama. Noong 341–338 BK, ang mga estadong Latin ay magkasamang lumaban sa Digmaang Latin laban sa Roma sa isang huling pagtatangka na mapanatili ang kanilang kalayaan. Natapos ang digmaan noong 338 BK na may isang mapagpasyang tagumpay ng Roma. Ang iba pang mga estadong Latin ay alinman sa isinama o permanenteng nasakop ng Roma.
Etimolohiya
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang pangalang Latium ay iminungkahi na nagmula sa salitang Latin na latus ("malawak, malawak"), na tumutukoy, sa pamamagitan ng pagpapalawig, sa mga kapatagan ng rehiyon (kabaligtaran ng Tangway ng Italya na pangunahing bulubundukin). Kung totoo iyan, ang Latini ay orihinal na nangangahulugang "mga lalaki ng kapatagan".[3]
Wika
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Ang tribo ay nagsasalita ng wikang Latin (partikular na ang Lumang Latin), isang miyembro ng kanlurang sangay ng mga wikang Italiko, na siya namang sangay ng pamilya ng mga wikang Indo-Europeo (IE) sa Europa.
Mga sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- ↑ Bauer, Susan Wise (2007). The History of the Ancient World: From the Earliest Accounts to the Fall of Rome (ika-1st (na) labas). New York: W. W. Norton. p. 355. ISBN 978-0-393-05974-8.
- ↑ Mommsen 1894.
- ↑ Alfoldi (1966) 9
Karagdagang babasahin
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Barker, Graeme. Tanawin at Lipunan: Sinaunang Gitnang Italya . London: Academic Press, 1981.
- Bietti Sestieri, Anna Maria, Ellen Macnamara, at Duncan R Hook. Mga Sinaunang Artipaktong Metal Mula sa Italya (3500-720BC) Sa British Museum . London: British Museum, 2007.
- Bradley, Guy Jolyon, Elena Isayev, at Corinna Riva. Sinaunang Italya: Mga Rehiyon na Walang Hangganan . Exeter, UK: University of Exeter Press, 2007.
- Brown, AC Sinaunang Italya bago ang mga Romano . Oxford: Ashmolean Museum, 1980.
- Forsythe, Gary. Isang Kritikal na Kasaysayan ng Sinaunang Roma: Mula Prehistory hanggang sa Unang Digmaang Punic . Berkeley: University of California Press, 2005.
- Ridgway, David. Sinaunang Italya sa Kapaligiran Nitong Mediteraneo: Mga Pag-aaral Bilang Pagpupugay kay Ellen Macnamara . London: Accordia Research Institute, University of London, 2000.
- Whitehouse, Ruth. Relihiyon sa Lupa: Kulto at Kultura sa Prehistorikong Italya . London: Accordia Research Centre, University of London, 1992.