Moises

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
Moises
משה
Moses with the Tablets of the Law (Claude Vignon) - Nationalmuseum - 23869.tif
Si Moises kasama ng mga Tableta ng Batas sa National Museum sa Sweden ni Claudie Vignon
Personal
Namatay
RelihiyonYahwismo
NationalityIsraelita
SpouseZippora/Cusite na babae [he][1]
Mga anak
Mga magulang
Known forPropeta
Relatives

Si Moises[note 1] ( /ˈmzz,_ʔzs/)[2] ay itinuturing na pinakamahalagang propeta sa Hudaismo[3][4] at isa sa pinakamahalagang mga propeta sa Kristiyanismo, Islam, ang pananampalataya ni Druze,[5][6] ang Baháʼí Faith at iba pang relihiyong Abrahamiko. Ayon sa Bibliya at Quran,[7] Si Moises ang pinuno ng mga Israelita at tagapagbigay ng batas kung kanino may-akda, o "pagkuha mula sa langit", ng Torah (ang unang limang aklat ng Bibliya) ay iniuugnay.[8]

Ayon sa Aklat ng Exodo, si Moises ay isinilang sa panahon na ang kanyang mga tao, ang mga Israelita, isang inaaliping minorya, ay dumarami ang populasyon at, bilang resulta, ang Egyptian Pharaoh nag-aalala na baka sila ay makipagkampi sa mga kaaway ng Ehipto.[9] Hebreo na ina ni Moises, Jocebed, lihim siyang itinago nang utusan ni Paraon na patayin ang lahat ng bagong silang na batang lalaki na Hebreo upang mabawasan ang populasyon ng mga Israelita. Sa pamamagitan ng anak na babae ni Paraon (nakilala bilang Reyna Bithia sa Midrash), ang bata ay inampon bilang foundling mula sa Nile at lumaki kasama ng Egyptian maharlikang pamilya. Matapos patayin ang isang panginoong alipin na Ehipsiyo na bumubugbog sa isang Hebreo, si Moises ay tumakas sa Red Sea patungo sa Midian, kung saan nakatagpo niya ang Anghel ng Panginoon,[10] na nagsasalita sa kanya mula sa loob ng nasusunog na palumpong sa Bundok Horeb, na itinuring niyang Bundok ng Diyos.

Ipinadala ng Diyos si Moises pabalik sa Ehipto upang hilingin na palayain ang mga Israelita mula sa pagkaalipin. Sinabi ni Moises na hindi siya makapagsalita nang mahusay,[11] kaya pinahintulutan ng Diyos si Aaron, ang kanyang nakatatandang kapatid,[12] upang maging kanyang tagapagsalita. Pagkatapos ng Sampung Salot, pinangunahan ni Moises ang Paglabas ng mga Israelita palabas ng Ehipto at sa Pulang Dagat, pagkatapos nito ay ibinatay nila ang kanilang mga sarili sa Bundok Sinai, kung saan natanggap ni Moises ang Sampung Utos. Pagkatapos ng 40 taong pagala-gala sa disyerto, namatay si Moises sa Bundok Nebo sa edad na 120, na nakikita ng Ipinangakong Lupain.[13]

Etimolohiya ng pangalan[baguhin | baguhin ang wikitext]

Isang Egyptian root na msy ('child of') ay itinuring bilang isang posibleng etimolohiya, na masasabing isang pagdadaglat ng isang theophoric name , gaya halimbawa sa mga pangalang Egyptian tulad ng Thutmoses ('anak ni Thoth') at Ramesses ('anak ni Ra'),[14] na ang pangalan ng diyos ay tinanggal. Gayunpaman, pinangatwiran ni Kenneth Kitchen na ito - o anumang pinagmulang Egyptian para sa pangalan - ay hindi malamang, dahil ang mga tunog sa Hebrew m-š-h ay hindi tumutugma sa pagbigkas ng Egyptian msy sa nauugnay na yugto ng panahon.[15] Abraham Yahuda, batay sa ispeling na ibinigay sa Tanakh, ay nangangatwiran na pinagsasama nito ang "tubig" o "binhi" at "pond, kalawakan ng tubig," kaya nagbubunga ng kahulugan ng "anak ng Nile" (mw-š).[16]

Ang ulat sa Bibliya tungkol sa kapanganakan ni Moises ay nagbibigay sa kanya ng isang folk etymology upang ipaliwanag ang tila kahulugan ng kanyang pangalan.[14][17] Sinasabing natanggap niya ito mula sa anak na babae ng Faraon: "siya ay naging anak niya. Pinangalanan niya siyang Moses [מֹשֶׁה, Mōše], na sinasabi, 'Iginuhit ko siya labas [מְשִׁיתִֽהוּ, mǝšīṯīhū] ng tubig'."[18][19] Iniuugnay ito ng paliwanag na ito sa Semitiko na ugat na משׁה, m-š-h, ibig sabihin ay "ilabas".[19][20] Ang ikalabing-isang siglo Tosafist Isaac b. Napansin ni Asher haLevi na pinangalanan siya ng prinsesa bilang aktibong participle na 'drawer-out' (מֹשֶׁה, mōše), hindi ang passive participle na 'drawn-out' ( נִמְשֶׁה, Padron:Transliterasyon), sa diwa ay naghuhula na si Moises ay maglalabas ng iba (sa Ehipto); ito ay tinanggap ng ilang mga iskolar. [21][22]

Ang Hebreo etimolohiya sa kuwento sa Bibliya ay maaaring sumasalamin sa isang pagtatangkang kanselahin ang mga bakas ng [[Egyptians|Egyptian origins] ni Moises].[22] Ang Egyptian character ng kanyang pangalan ay kinikilala ng mga sinaunang Judiong manunulat tulad nina Philo at Josephus.[22] Iniugnay ni Philo ang pangalan ni Moses (Sinaunang Griyego: Μωϋσῆς) sa Egyptian (Coptic) na salita para sa 'tubig' (möu, μῶυ), bilang pagtukoy sa kanyang natuklasan sa Nile at sa biblikal na folk etymology.[note 2] Si Josephus, sa kanyang Antiquities of the Jews, ay inaangkin na ang pangalawang elemento, -esês, ay nangangahulugang 'yaong mga naligtas'. Ang problema kung paano ang isang Egyptian princess, na kilala ni Josephus bilang Thermutis (nakilala bilang Tharmuth)[19] and to 1 Chronicles 4:18 as Bithiah,[23] Maaaring kilala niya ang Hebreo na nalilito sa mga komentaristang Judio sa medieval tulad nina Abraham ibn Ezra at Hezekiah ben Manoah. Iminungkahi ni Hezekias na magbalik-loob siya o kumuha ng tip mula kay Jocebed.[24][25]

Nagbigay si Ibn Ezra ng dalawang posibilidad para sa pangalan ni Moses, naniniwala siya na ito ay isang pagsasalin ng pangalan ng Egypt sa halip na isang transliterasyon, o na ang anak na babae ng Faraon ay marunong magsalita ng Hebrew.[26][27]

Salaysay ng Bibliya[baguhin | baguhin ang wikitext]

Moses before the Pharaoh, isang 6th-century miniature mula sa Syriac Bible of Paris

Propeta at tagapagligtas ng Israel[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang mga Israelita ay nanirahan sa Land of Goshen noong panahon ni Joseph at Jacob, ngunit isang bagong Paraon na umapi sa mga anak ni Israel. Sa panahong ito ay ipinanganak si Moises sa kanyang ama Amram, anak (o inapo) ni Kehat ang Levite, na pumasok sa Ehipto kasama ang sambahayan ni Jacob; ang kanyang ina ay Jochebed (din Yocheved), na kamag-anak ni Kehath. Si Moses ay may isang nakatatanda (sa pitong taong) kapatid na babae, Miriam, at isang nakatatandang kapatid na lalaki (sa pamamagitan ng tatlong taon), Aaron.[29] Iniutos ni Paraon na ang lahat ng lalaking Hebrew na ipinanganak ay lulunurin sa ilog Nile, ngunit inilagay siya ng ina ni Moises sa isang arka at itinago ang kaban sa bulrushes. sa tabi ng tabing ilog, kung saan natuklasan ang sanggol at inampon ni anak ni Faraon, at pinalaki bilang isang Ehipsiyo. Isang araw, pagkaraang tumanda si Moises, pinatay niya ang isang Ehipsiyo na binubugbog ang isang Hebreo. Si Moises, upang makatakas sa parusang kamatayan ni Paraon, ay tumakas patungo sa Midian (isang disyerto na bansa sa timog ng Juda), kung saan pinakasalan niya si Zipporah.[30]

Doon, sa Bundok Horeb, Ang Diyos ay nagpakita kay Moises bilang isang nasusunog na palumpong, ipinahayag kay Moises ang kanyang pangalan YHWH (malamang na binibigkas Yahweh)[31] at inutusan siyang bumalik sa Ehipto at dalhin ang kanyang pinili na mga tao (Israel) mula sa pagkaalipin at sa Lupang Pangako Canaan).[32][33] Sa paglalakbay, sinubukan ng Diyos na patayin si Moises,[34] ngunit Iniligtas ni Zipporah ang kanyang buhay. Bumalik si Moises upang isagawa ang utos ng Diyos, ngunit pinahintulutan ng Diyos na tumanggi si Paraon, at pagkatapos lamang ipailalim ng Diyos ang Ehipto sa sampung salot ay nagsisi si Paraon. Pinamunuan ni Moises ang mga Israelita sa hangganan ng Ehipto, ngunit doon ay pinatigas muli ng Diyos ang puso ng Faraon, upang mapuksa niya si Paraon at ang kanyang hukbo sa Red Sea Crossing bilang tanda ng kanyang kapangyarihan sa Israel at ang mga bansa.[35]

Victory O Lord!, 1871 painting by John Everett Millais, inilalarawan si Moses na hawak ang kanyang staff, tinulungan ng Aaron at Hur, itinaas ang kanyang mga braso sa pakikipaglaban kay Amalek.

Matapos talunin ang Amalekita sa Rephidim,[36] Si Moises pinamunuan ang mga Israelita sa Bundok Sinai, kung saan ibinigay sa kanya ang Sampung Utos mula sa Diyos, na nakasulat sa mga tapyas na bato. Gayunpaman, dahil si Moises ay nanatili ng mahabang panahon sa bundok, ang ilan sa mga tao ay natakot na siya ay mamatay, kaya't sila ay gumawa ng isang estatwa ng isang gintong guya at sinamba ito, kaya sumuway at nagagalit sa Diyos at kay Moises. Dahil sa galit, binasag ni Moises ang mga tapyas, at nang maglaon ay iniutos na alisin ang mga sumamba sa ginintuang rebulto, na natunaw at ipinakain sa mga diyus-diyosan.[37] Isinulat din niya ang sampung utos sa isang bagong set ng mga tapyas. Nang maglaon sa Bundok Sinai, si Moises at ang mga matatanda ay nakipagtipan, kung saan ang Israel ay magiging bayan ni YHWH, na sumusunod sa kanyang mga batas, at si YHWH ang magiging kanilang diyos. Ibinigay ni Moises ang mga batas ng Diyos sa Israel, itinatag ang pagkasaserdote sa ilalim ng mga anak ng kapatid ni Moises Aaron, at winasak ang mga Israelitang iyon na tumalikod sa kanyang pagsamba. Sa kanyang huling pagkilos sa Sinai, binigyan ng Diyos si Moises ng mga tagubilin para sa Tabernakulo, ang palipat-lipat na dambana kung saan siya maglalakbay kasama ng Israel patungo sa Lupang Pangako.[38]

Mula sa Sinai, pinangunahan ni Moises ang mga Israelita patungo sa Disyerto ng Paran sa hangganan ng Canaan. Mula roon ay nagpadala siya ng labindalawang espiya sa lupain. Bumalik ang mga espiya na may dalang mga sample ng pagkamayabong ng lupain, ngunit nagbabala na ang mga naninirahan dito ay higante. Ang mga tao ay natakot at nais na bumalik sa Ehipto, at ang ilan ay naghimagsik laban kay Moises at laban sa Diyos. Sinabi ni Moises sa mga Israelita na hindi sila karapat-dapat na manahin ang lupain, at magpapalaboy-laboy sa ilang sa loob ng apatnapung taon hanggang sa mamatay ang lahing tumanggi na pumasok sa Canaan, upang ang kanilang mga anak ang magmamay-ari ng lupain.[39] Nang maglaon, pinarusahan Korah dahil sa pangunguna sa isang paghihimagsik laban kay Moises.

Nang lumipas ang apatnapung taon, pinangunahan ni Moises ang mga Israelita sa silangan sa palibot ng Patay na Dagat sa mga teritoryo ng Edom at Moab. Doon ay nakatakas sila sa tukso ng idolatriya, nasakop ang mga lupain ni Og at Sihon sa Transjordan, tumanggap ng pagpapala ng Diyos sa pamamagitan ni Balaam na propeta, at minasaker ang mga Midianite, na sa pagtatapos ng paglalakbay sa Pag-alis ay naging mga kaaway ng mga Israelita dahil sa kanilang kilalang papel sa pang-akit sa mga Israelita na magkasala laban sa Diyos. Dalawang beses na binigyan ng abiso si Moises na mamamatay siya bago pumasok sa Lupang Pangako: sa Mga Bilang 27:13,[40] minsang nakita niya ang Lupang Pangako mula sa isang pananaw sa Bundok Abarim, at muli sa Mga Bilang 31:1[41] minsang nakipaglaban sa ang mga Midianita ay nanalo.

Sa pampang ng Ilog Jordan, sa paningin ng lupain, tinipon ni Moises ang tribes. Matapos alalahanin ang kanilang mga pagala-gala ay ibinigay niya ang mga batas ng Diyos kung saan dapat silang manirahan sa lupain, umawit ng awit ng papuri at binibigkas ang isang pagpapala sa mga tao, at ipinasa ang kanyang awtoridad. kay Joshua, na sa ilalim niya aariin nila ang lupain. Pagkatapos ay umakyat si Moises Bundok Nebo, tumingin sa ibabaw ng Ipinangakong Lupain na nakalatag sa harap niya, at namatay, sa edad na isang daan at dalawampu.

Tagapagbigay-batas ng Israel[baguhin | baguhin ang wikitext]

Si Moises ay pinarangalan sa mga Hudyo ngayon bilang "tagapagbigay ng batas ng Israel", at naghatid siya ng ilang hanay ng mga batas sa kurso ng apat na aklat. Ang una ay ang Covenant Code,[42] ang mga tuntunin ng tipan na inaalok ng Diyos sa mga Israelita sa Bundok Sinai. Naka-embed sa tipan ang Dekalogo (ang Sampung Utos, Exodo 20:1–17),[43] at ang Aklat ng Tipan (Exodo 20:22–23:19).[44][45] Ang buong Aklat ng Levitico ay bumubuo ng pangalawang kalipunan ng batas, ang Aklat ng Mga Bilang ay nagsisimula sa isa pang hanay, at ang Aklat ng Deuteronomio ay isa pa.

Si Moises ay ayon sa kaugalian ay itinuturing bilang ang may-akda ng apat na aklat na iyon at ang Aklat ng Genesis, na magkakasamang binubuo ng Torah, ang unang seksyon ng Hebreo na Bibliya.[46]

Hellenistikong panitikan[baguhin | baguhin ang wikitext]

Memorial ni Moises, Mount Nebo, Jordan

Ang mga di-biblikal na kasulatan tungkol sa mga Hudyo, na may mga pagtukoy sa papel ni Moises, ay unang lumitaw sa simula ng Hellenistic period, mula 323 BCE hanggang mga 146 BCE. Sinabi ni Shmuel na "isang katangian ng panitikan na ito ay ang mataas na karangalan kung saan taglay nito ang mga tao sa Silangan sa pangkalahatan at ilang partikular na grupo sa mga taong ito."[47]

Bilang karagdagan sa mga mananalaysay na Judeo-Romano o Judeo-Hellenic Artapanus, Eupolemus, Josephus, at Philo, ilang di-Hudyo na mga istoryador kabilang ang Hecataeus ng Abdera (sinipi ni Diodorus Siculus), Alexander Polyhistor, Manetho, Apion, Chaeremon of Alexandria, Tacitus at [[Porphyry (pilosopo)|Porphyry]] ay gumawa rin ng reference sa kanya. Ang lawak kung saan umaasa ang alinman sa mga account na ito sa mga naunang pinagmumulan ay hindi alam.[48] Lumilitaw din si Moses sa ibang mga relihiyosong teksto gaya ng Mishnah (c. 200 CE) at ang Midrash (200–1200 CE).[49]

Ang pigura ni Osarseph sa Hellenistic historiography ay isang taksil na paring Egyptian na namumuno sa isang hukbo ng mga ketongin laban sa pharaoh at sa wakas ay pinalayas mula sa Ehipto, pinalitan ang kanyang pangalan ng Moses.[50]

Hecataeus[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang pinakamaagang umiiral na sanggunian kay Moses sa panitikang Griyego ay nangyayari sa kasaysayan ng Egypt ni Hecataeus ng Abdera (ika-4 na siglo BCE). Ang natitira na lamang sa kanyang paglalarawan kay Moses ay dalawang sanggunian na ginawa ni Diodorus Siculus, kung saan, isinulat ng mananalaysay na si Arthur Droge, "inilarawan niya si Moises bilang isang matalino at matapang na pinuno na umalis sa Ehipto at sumakop sa Judea".[51] Sa maraming mga nagawang inilarawan ni Hecataeus, si Moses ay nagtatag ng mga lungsod, nagtatag ng isang templo at relihiyosong kulto, at naglabas ng mga batas:

Pagkatapos ng pagtatatag ng husay na buhay sa Ehipto noong unang panahon, na naganap, ayon sa alamat ng alamat, sa panahon ng mga diyos at bayani, ang unang ... upang hikayatin ang karamihan na gumamit ng mga nakasulat na batas ay Mneves, isang taong hindi lamang dakila sa kaluluwa kundi maging sa kanyang buhay ang pinaka-publiko sa lahat ng tagapagbigay ng batas na ang mga pangalan ay nakatala.[51]

Tinukoy din ni Droge na ang pahayag na ito ni Hecataeus ay katulad ng mga pahayag na ginawa pagkatapos ni Eupolemus.[51]

Artapanus[baguhin | baguhin ang wikitext]

Paglalarawan ni Moises sa Knesset Menorah na nakataas ang kanyang mga armas sa pakikipaglaban sa mga Amalekita

Inilarawan ng mananalaysay na Judio Artapanus ng Alexandria (ika-2 siglo BCE), si Moises bilang isang bayani sa kultura, dayuhan sa korte ng Pharaonic. Ayon sa teologo na si John Barclay, ang Moses ng Artapanus ay "malinaw na dinadala ang kapalaran ng mga Hudyo, at sa kanyang personal, kultura at militar na karilagan, ay nagdudulot ng karangalan sa buong mga Hudyo".[52]

Ang paninibugho sa mahuhusay na katangian ni Moises ay nag-udyok kay Chenephres na ipadala siya kasama ng mga hindi sanay na hukbo sa isang ekspedisyong militar sa Ethiopia, kung saan nanalo siya ng malalaking tagumpay. Matapos maitayo ang lungsod ng Hermopolis, itinuro niya sa mga tao ang halaga ng ibis bilang proteksyon laban sa mga ahas, na ginagawang sagradong espiritu ng tagapag-alaga ang ibon ng lungsod; pagkatapos ay ipinakilala niya ang pagtutuli. Pagkatapos niyang bumalik sa Memphis, itinuro ni Moises sa mga tao ang halaga ng mga baka para sa agrikultura, at ang pagtatalaga nito ni Moises ay nagbunga ng kulto ng Apis. Sa wakas, pagkatapos na makatakas sa isa pang pakana sa pamamagitan ng pagpatay sa sumasalakay na ipinadala ng hari, si Moises ay tumakas patungo sa Arabia, kung saan pinakasalan niya ang anak ni Raguel [Jethro], ang pinuno. ng distrito.[53]

Isinalaysay ni Artapanus kung paano bumalik si Moises sa Ehipto kasama si Aaron, at nabilanggo, ngunit mahimalang nakatakas sa pamamagitan ng pangalan ni YHWH upang pangunahan ang Exodo. Ang ulat na ito ay higit pang nagpapatotoo na ang lahat ng mga templo ng Isis mula noon ay naglalaman ng isang tungkod, bilang pag-alaala sa ginamit para sa mga himala ni Moises. Inilarawan niya si Moises bilang 80 taong gulang, "matangkad at mapula-pula, may mahabang puting buhok, at marangal".[54]

Ang ilang mga mananalaysay, gayunpaman, ay itinuro ang "apologetic na katangian ng karamihan sa gawain ni Artapanus",[55] kasama ang kanyang pagdaragdag ng mga extra-biblical na detalye, tulad ng kanyang mga pagtukoy kay Jethro: ang hindi Hudyo na si Jethro ay nagpahayag ng paghanga sa katapangan ni Moises sa pagtulong sa kanyang mga anak na babae, at piniling ampunin si Moises bilang kanyang anak.[56]

Strabo[baguhin | baguhin ang wikitext]

Si Strabo, isang Griyegong istoryador, heograpo at pilosopo, sa kanyang Geographica (c. 24 CE), ay sumulat nang detalyado tungkol kay Moises, na itinuturing niyang isang Ehipsiyo na ikinalungkot ang sitwasyon sa kanyang tinubuang-bayan, at sa gayon ay umakit ng maraming tagasunod na gumagalang sa diyos. Isinulat niya, halimbawa, na sinalungat ni Moises ang paglarawan sa diyos sa anyo ng tao o hayop, at kumbinsido na ang diyos ay isang nilalang na sumasaklaw sa lahat – lupa at dagat:[57]

35. Isang paring Ehipsiyo na nagngangalang Moses, na nagmamay-ari ng bahagi ng bansang tinatawag na Lower Egypt, na hindi nasisiyahan sa mga itinatag na institusyon doon, ay umalis dito at pumunta sa Judea kasama ang isang malaking grupo ng mga tao na sumasamba sa Pagka-Diyos. Ipinahayag at itinuro niya na ang mga taga-Ehipto at mga Aprikano ay nakalibang ng maling mga damdamin, sa pagkatawan sa Pagka-Diyos sa ilalim ng pagkakahawig ng mga mababangis na hayop at baka sa parang; na ang mga Griyego ay nagkamali rin sa paggawa ng mga larawan ng kanilang mga diyos ayon sa anyo ng tao. Sapagkat ang Diyos [sinabi niya] ay maaaring ito ang isang bagay na sumasaklaw sa ating lahat, lupa at dagat, na tinatawag nating langit, o ang sansinukob, o ang kalikasan ng mga bagay....

36. Sa pamamagitan ng gayong doktrina ay hinikayat ni Moises ang isang malaking pangkat ng mga taong matuwid ang pag-iisip na samahan siya sa lugar kung saan nakatayo Herusalem ngayon.[58]

Sa mga isinulat ni Strabo tungkol sa kasaysayan ng Judaismo ayon sa pagkakaunawa niya rito, inilarawan niya ang iba't ibang yugto ng pag-unlad nito: mula sa unang yugto, kabilang si Moises at ang kanyang mga direktang tagapagmana; hanggang sa huling yugto kung saan "ang Templo ng Jerusalem ay patuloy na napapalibutan ng isang aura ng kabanalan". Ang "positibo at malinaw na pagpapahalaga ni Strabo sa personalidad ni Moses ay kabilang sa pinakanakikiramay sa lahat ng sinaunang panitikan."[59] Ang kanyang paglalarawan kay Moses ay sinasabing katulad ng pagsulat ni Hecataeus na "naglarawan kay Moises bilang isang taong napakahusay sa karunungan at katapangan".[59]

Ang Egyptologist Jan Assmann ay naghinuha na si Strabo ay ang mananalaysay "na naging pinakamalapit sa isang pagtatayo ng relihiyon ni Moses bilang monotheistic at bilang isang binibigkas na kontra-relihiyon." Kinilala nito ang "isang banal na nilalang na walang larawan ang maaaring kumatawan ... [at] ang tanging paraan upang mapalapit sa diyos na ito ay ang mamuhay sa kabutihan at sa katarungan."[60]

Mga Abrahamic na relihiyon[baguhin | baguhin ang wikitext]

Si Propetang Moises
MosesStrikingTheRock GREBBER.jpg
Hinampas ni Moses ang bato, 1630 ni Pieter de Grebber
Propeta, Santo, Seer, Tagapagbigay ng batas, Apostol kay Faraon, Repormador, Diyos-seer
IpinanganakGosen, Timog Ehipto
NamatayBundok Nebo, Moab
Benerasyon saHudaismo, Kristiyanismo, Islam, Druze faith,[5][6] Baháʼí Faith
KapistahanSilangang Orthodox na Simbahan at Katolikong Simbaham: Setyembre 4, Hulyo 20 at Abril 14
KatangianTableta ng mga Batas

Hudaismo[baguhin | baguhin ang wikitext]

Karamihan sa mga nalalaman tungkol kay Moises mula sa Bibliya ay nagmula sa mga aklat ng Exodo, Levitico, Mga Bilang, at Deuteronomio.[61] Itinuturing ng karamihan ng mga iskolar na ang pagtitipon ng mga aklat na ito ay bumalik sa Persian period, 538–332 BCE , ngunit batay sa mga naunang nakasulat at oral na tradisyon.[62][63] Napakaraming kwento at karagdagang impormasyon tungkol kay Moises sa Jewish apocrypha at sa genre ng rabbinical exegesis na kilala bilang Midrash, gayundin sa mga pangunahing gawa. ng Jewish oral law, ang Mishnah at ang Talmud. Binigyan din si Moses ng ilang byname sa tradisyong Judio. Tinukoy ng Midrash si Moises bilang isa sa pitong personalidad sa Bibliya na tinawag sa iba't ibang pangalan.[64] Ang iba pang pangalan ni Moises ay Jekutiel (sa pamamagitan ng kanyang ina), Heber (ni kanyang ama), Jered (ni Miriam), Avi Zanoah (ni Aaron), Avi Gedor (ni Kohath), Avi Soco (sa pamamagitan ng kanyang basang-nars), Shemaiah ben Nethanel (ng mga tao ng Israel).[65] Iniuugnay din kay Moises ang mga pangalang Toviah (bilang unang pangalan), at Levi (bilang pangalan ng pamilya) (Vayikra Rabbah 1:3), Heman,[66] Sa isa pang exegesis, si Moises ay umakyat sa unang langit hanggang sa ikapitong, kahit na bumisita sa Paraiso at Impiyerno na buhay, pagkatapos niyang makita ang banal na pangitain sa Bundok Horeb.[67]

Ang mga Judiong istoryador na nanirahan sa Alexandria, gaya ni Eupolemus, ay nag-uugnay kay Moses ng tagumpay ng pagtuturo ng Phoenicians kanilang alpabeto,[68] katulad ng mga alamat ni Thoth. Artapanus ng Alexandria ay tahasang kinilala si Moses hindi lamang kay Thoth/Hermes, kundi pati na rin sa Griyegong pigura Musaeus (na tinawag niyang "guro ni Orpheus" ), at iniugnay sa kanya ang paghahati ng Ehipto sa 36 na distrito, bawat isa ay may sariling liturhiya. Pinangalanan niya ang prinsesa na umampon kay Moses bilang Merris, asawa ni Paraon Chenephres.[69]

Itinuturing ng tradisyong Judio si Moises bilang ang pinakadakilang propeta na nabuhay kailanman.[67][70] Sa kabila ng kanyang kahalagahan, binibigyang-diin ng Judaismo na si Moises ay isang tao, at samakatuwid ay hindi dapat sambahin. Tanging ang Diyos lamang ang karapat-dapat sambahin sa Hudaismo.

Sa Orthodox Jews, si Moses ay tinawag na Moshe Rabbenu, 'Eved HaShem, Avi haNeviim zya"a: "Ang aming Pinuno na si Moshe, Lingkod ng Diyos, Ama ng lahat ng mga Propeta (nawa'y ang kanyang merit na kalasag sa amin, amen)". Sa orthodox na pananaw, natanggap ni Moises hindi lamang ang Torah, kundi pati na rin ang ipinahayag (nakasulat at pasalita) at ang nakatago (ang 'hokhmat nistar) na mga turo, na nagbigay sa Hudaismo ng Zohar ng Rashbi, ang Torah ng Ari haQadosh at lahat ng tinalakay sa Heavenly Yeshiva sa pagitan ng Ramhal at kanyang mga panginoon.

Bumangon sa bahagi mula sa kanyang edad ng kamatayan (120 taon, ayon sa Deuteronomio 34:7) at na "ang kanyang mata ay hindi lumabo, at ang kanyang lakas ay hindi nabawasan", ang pariralang "nawa'y mabuhay ka hanggang 120 " ay naging isang karaniwang pagpapala sa mga Hudyo (120 ay nakasaad bilang ang pinakamataas na edad para sa lahat ng mga inapo ni Noe sa Genesis 6:3).

Kristiyano[baguhin | baguhin ang wikitext]

Si Moises ay mas madalas na binanggit sa Bagong Tipan kaysa sa iba pang pigura ng Lumang Tipan. Para sa Mga Kristiyano, si Moises ay kadalasang simbolo ng kautusan ng Diyos, gaya ng pinatibay at ipinaliwanag sa sa mga turo ni Jesus. Madalas ikumpara ng mga manunulat ng Bagong Tipan ang mga salita at gawa ni Jesus kay Moises para ipaliwanag ang misyon ni Jesus. Sa Mga Gawa 7:39–43, 51–53, halimbawa, ang pagtanggi kay Moises ng mga Judio na sumamba sa gintong guya ay inihalintulad sa pagtanggi ng mga Hudyo kay Jesus. na nagpatuloy sa tradisyonal na Hudaismo.[71][72]

Binanggit din ni Moises ang ilan sa mga mensahe ni Jesus. Nang makatagpo niya ang Pariseo Nicodemus sa gabi sa ikatlong kabanata ng Ebanghelyo ni Juan, inihambing niya ang pagtataas ni Moises ng tansong ahas sa ilang. , na maaaring tingnan ng sinumang Israelita at mapagaling, sa sarili niyang pag-angat (sa pamamagitan ng kanyang kamatayan at pagkabuhay na mag-uli) para tingnan at mapagaling ng mga tao. Sa ikaanim na kabanata, tumugon si Jesus sa pag-aangkin ng mga tao na si Moises ang nagbigay sa kanila ng manna sa ilang sa pagsasabing hindi si Moises, kundi ang Diyos, ang naglaan. Tinatawag ang kanyang sarili bilang "tinapay ng buhay", sinabi ni Jesus na siya ay inilaan upang pakainin ang bayan ng Diyos.[73]

Si Moises, kasama si Elias, ay ipinakita bilang pakikipagtagpo kay Hesus sa lahat ng tatlong Synoptic Gospels ng Transpigurasyon ni Jesus sa Mateo 17, Marcos 9, at Lucas 9, ayon sa pagkakabanggit. Sa Mateo 23, sa kung ano ang unang pinatunayang paggamit ng isang pariralang tumutukoy sa rabinikal na paggamit na ito (ang Graeco-Aramaic קתדרא דמשה), tinutukoy ni Jesus ang mga eskriba at mga Pariseo, sa isang sipi na pumupuna sa kanila, bilang sila ay nakaupo "sa upuan ni Moses" (Griyego: Ἐπὶ τῆς Μωϋσέως καθέδρας, epì tēs Mōüséōs kathédras)|the verses 23:2|}}[74][75]

Ang kanyang kaugnayan sa modernong Kristiyanismo ay hindi nabawasan. Si Moises ay itinuturing na isang santo ng ilang simbahan; at ginugunita bilang isang propeta sa kani-kanilang Calendars of Saints ng Silangan Orthodox Church, ang Simbahan Romano Katoliko, at ang [[Lutheranismo|Lutheran] ] mga simbahan noong Setyembre 4. Sa Silangang Orthodox liturgics para sa Setyembre 4, si Moses ay ginugunita bilang "Banal na Propeta at Diyos-seer Moises, sa Bundok Nebo".[76][77] [note 3] Ang Simbahang Ortodokso ay ginugunita din siya sa Sunday of the Forefathers, dalawang Linggo bago ang Nativity.[79] at noong Abril 14 kasama ang lahat ng santo Sinai monghe.[80]

Ang Armenian Apostolic Church ay ginugunita siya bilang isa sa mga Banal na Ninuno sa kanilang Calendar of Saints noong Hulyo 30.[81]

Katolisismo[baguhin | baguhin ang wikitext]

Sa Katolisismo si Moses ay nakikita bilang isang uri ng Jesus Christ. Justus Knecht ay sumulat:

Sa pamamagitan ni Moises ay itinatag ng Diyos ang Lumang Batas, kung saan siya ay tinawag na tagapamagitan ng Lumang Batas. Dahil dito, si Moises ay isang kapansin-pansing uri ni Jesu-Kristo, na nagpasimula ng Bagong Kautusan. Si Moises, bilang isang bata, ay hinatulan ng kamatayan ng isang malupit na hari, at naligtas sa isang kamangha-manghang paraan; Si Hesukristo ay hinatulan ni Herodes, at kamangha-mangha ring naligtas. Iniwan ni Moises ang korte ng hari upang tulungan ang kanyang mga kapatid na pinag-uusig; iniwan ng Anak ng Diyos ang kaluwalhatian ng langit upang iligtas tayong mga makasalanan. Inihanda ni Moises ang kanyang sarili sa disyerto para sa kanyang bokasyon, pinalaya ang kanyang mga tao mula sa pagkaalipin, at pinatunayan ang kanyang banal na misyon sa pamamagitan ng mga dakilang himala; Pinatunayan ni Jesucristo sa pamamagitan ng mas malalaking himala na Siya ang bugtong na Anak ng Diyos. Si Moises ang tagapagtaguyod ng kanyang mga tao; Si Jesus ang ating tagapagtanggol sa Kanyang Ama sa Krus, at walang hanggan sa langit. Si Moises ang tagapagbigay ng batas ng kanyang mga tao at ipinahayag sa kanila ang salita ng Diyos: Si Jesu-Kristo ang pinakamataas na tagapagbigay ng batas, at hindi lamang ipinahayag ang salita ng Diyos, kundi Siya mismo ang Walang Hanggang Salita na nagkatawang-tao. Si Moses ang pinuno ng mga tao sa Promised Land: Si Jesus ang ating pinuno sa ating paglalakbay sa langit.[82]

Mormonismo[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang mga miyembro ng Ang Simbahan ni Jesucristo ng mga Banal sa mga Huling Araw (kolokyal na tinatawag na Mormons) ay karaniwang tinitingnan si Moses sa parehong paraan na tinitingnan ng ibang mga Kristiyano. Gayunpaman, bilang karagdagan sa pagtanggap sa biblikal na salaysay tungkol kay Moises, isinasama ng mga Mormon ang Mga Pinili mula sa Aklat ni Moises bilang bahagi ng kanilang kanon sa banal na kasulatan.[83] Ang aklat na ito ay pinaniniwalaang ang isinalin na mga sinulat ni Moses, at kasama sa Magandang Perlas.[84]

Ang mga Banal sa mga Huling Araw ay natatangi din sa paniniwalang si Moises ay dinala sa langit nang hindi nakatikim ng kamatayan (translated). Bilang karagdagan, sinabi nina Joseph Smith at Oliver Cowdery na noong Abril 3, 1836, nagpakita sa kanila si Moises sa Kirtland Temple (na matatagpuan sa Kirtland, Ohio) sa isang maluwalhating , walang kamatayan, pisikal na anyo at ipinagkaloob sa kanila ang "mga susi ng pagtitipon ng Israel mula sa apat na bahagi ng mundo, at ang pamumuno ng sampung tribo mula sa lupain ng ang hilaga".[85]

Islam[baguhin | baguhin ang wikitext]

Padron:Musa Si Moses ay mas binanggit sa Quran kaysa sa sinumang indibidwal at ang kanyang buhay ay isinalaysay at isinalaysay nang higit pa kaysa sa iba pang Islamic na propeta.[86] Sa Islamikong paraan, inilarawan si Moises sa mga paraang kahanay ng propetang Islam Muhammad.[87] Tulad ni Muhammad, si Moses ay tinukoy sa Quran bilang parehong propeta (nabi) at mensahero (rasul), ang huling termino na nagsasaad na isa siya sa mga propetang nagdala ng kasulatan at batas sa kanyang mga tao.[88][89]

Si Moises ay binanggit 502 times in the Quran. Karamihan sa mga mahahalagang pangyayari sa buhay ni Moses na isinalaysay sa Bibliya ay matatagpuan na nakakalat sa iba't ibang mga kabanata (suwar) ng Quran, na may kuwento tungkol sa pagkikita Khidr na hindi matatagpuan sa Bibliya.[86]

Sa kuwento ni Moises na isinalaysay ng Quran, si Jochebed ay inutusan ng Diyos na ilagay si Moises sa isang arka at ihagis siya sa tubig ng Nile, sa gayo'y tuluyan siyang iniwan sa proteksyon ng Diyos.[86][90] Ang asawa ng Faraon Asiya, hindi ang kanyang anak na babae, ay natagpuan si Moises na lumulutang sa tubig ng Nilo. Nakumbinsi niya ang Paraon na panatilihin siyang anak nila dahil hindi sila biniyayaan ng kahit anong anak.[91][92][93]

Ang salaysay ng Quran ay nagbibigay-diin sa misyon ni Moises na anyayahan ang Faraon na tanggapin ang banal na mensahe ng Diyos[94] as well as give salvation to the Israelites.[86][95] Ayon sa Quran, hinikayat ni Moises ang mga Israelita na pumasok sa Canaan, ngunit ayaw nilang labanan ang mga Canaanita, sa takot sa tiyak na pagkatalo. Si Moses ay tumugon sa pamamagitan ng pagsusumamo kay Allah na siya at ang kanyang kapatid na si Aaron ay ihiwalay sa mga mapanghimagsik na mga Israelita, pagkatapos nito ang mga Israelita ay ginawang pagala-gala sa loob ng 40 taon.[96]

Ang isa sa hadith, o tradisyonal na mga salaysay tungkol sa buhay ni Muhammad, ay naglalarawan ng isang pagpupulong sa langit sa pagitan nina Moises at Muhammad, na nagresulta sa pag-obserba ng mga Muslim ng 5 araw-araw na pagdarasal.[97] Sinabi ni Huston Smith na ito ay "isa sa mga mahahalagang pangyayari sa buhay ni Muhammad".[98]

Ayon sa ilang tradisyong Islamiko, pinaniniwalaang inililibing si Moses sa Maqam El-Nabi Musa, malapit sa Jericho.[99]

Baháʼí Faith[baguhin | baguhin ang wikitext]

Si Moises ay isa sa pinakamahalaga sa mga mensahero ng Diyos sa Pananampalataya sa Bahaʼí, na itinalagang isang Pagpapakita ng Diyos.[100] Ang isang epithet ni Moses sa mga banal na kasulatan ng Baháʼí ay ang "Isang Nakipag-usap sa Diyos".[101]

Ayon sa Pananampalataya ng Baháʼí, Bahá'u'lláh, ang nagtatag ng pananampalataya, ang siyang nagsalita kay Moises mula sa nasusunog na palumpong.[102]

Binigyang-diin ng ʻAbdu'l-Bahá ang katotohanan na si Moises, tulad ni Abraham, ay walang ginawang dakilang tao ng kasaysayan, ngunit sa tulong ng Diyos ay nagawa niyang upang makamit ang maraming magagandang bagay. Siya ay inilarawan bilang "sa mahabang panahon ay isang pastol sa ilang", na nagkaroon ng utal, at "labis na kinapopootan at kinasusuklaman" ni Paraon at ng mga sinaunang Ehipsiyo noong kanyang panahon. Sinasabing siya ay pinalaki sa isang mapang-api na sambahayan, at nakilala, sa Ehipto, bilang isang tao na nakagawa ng pagpatay - kahit na ginawa niya ito upang maiwasan ang isang gawa ng kalupitan.[103]

Gayunpaman, tulad ni Abraham, sa pamamagitan ng tulong ng Diyos, nakamit niya ang mga dakilang bagay at nagkamit ng katanyagan kahit sa kabila ng Levant. Ang pangunahin sa mga tagumpay na ito ay ang pagpapalaya sa kanyang mga tao, ang mga Hebreo, mula sa pagkaalipin sa Ehipto at pag-akay "sa kanila sa Banal na Lupain". Siya ay tinitingnan bilang ang isa na nagbigay sa Israel ng "relihiyoso at sibil na batas" na nagbigay sa kanila ng "karangalan sa lahat ng mga bansa", at nagpalaganap ng kanilang katanyagan sa iba't ibang bahagi ng mundo.[104][wala sa ibinigay na pagbabanggit]

Si Moises ay higit na nakikita bilang naghahanda ng daan para sa Bahá'u'lláh at sa kanyang pinakahuling paghahayag, at bilang isang guro ng katotohanan, na ang mga turo ay naaayon sa mga kaugalian ng kanyang panahon.[105]

Druze faith[baguhin | baguhin ang wikitext]

Si Moises ay itinuturing na isang mahalagang propeta ng Diyos sa pananampalataya ni Druze, na kabilang sa pitong propeta na nagpakita sa iba't ibang panahon ng kasaysayan.[5][6]

Mga nota[baguhin | baguhin ang wikitext]

Mga sanggunian[baguhin | baguhin ang wikitext]

  1. Filler, Elad. "Moses and the Kushite Woman: Classic Interpretations and Philo's Allegory". TheTorah.com. Nakuha noong 11 May 2019.
  2. "Moses." Ang Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  3. Deuteronomy 34:10
  4. Maimonides, 13 principles of faith, 7th principle.
  5. 5.0 5.1 5.2 Hitti, Philip K. (1928). The Origins of the Druze People and Religion: With Extracts from Their Sacred Writings. Library of Alexandria. pa. 37. ISBN 9781465546623.
  6. 6.0 6.1 6.2 Dana, Nissim (2008). The Druze in the Middle East: Their Faith, Leadership, Identity and Status. Michigan University press. pa. 17. ISBN 9781903900369.
  7. "Moses". Oxford Islamic Studies. Nakuha noong 6 December 2020.
  8. Dever, William G. (2001). "Getting at the "History behind the History"". What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?: What Archeology Can Tell Us About the Reality of Ancient Israel. Grand Rapids, Michigan and Cambridge, U.K.: Wm. B. Eerdmans. pa. 97–102. ISBN 978-0-8028-2126-3. OCLC 46394298.
  9. Exodus 1:10
  10. Douglas K. Stuart (2006). Exodus: An Exegetical and Theological Exposition of Holy Scripture. B&H Publishing Group. pa. 110–13.
  11. Exodus 4:10
  12. %207:7%20HE&version=SND Exodus  7:7 HE
  13. Kugler, Gili (December 2018). Shepherd, David; Tiemeyer, Lena-Sofia (mga pat.). "Moses died and the people moved on: A hidden narrative in Deuteronomy". Journal for the Study of the Old Testament. SAGE Publications. 43 (2): 191–204. doi:10.1177/0309089217711030. ISSN 1476-6728. S2CID 171688935.
  14. 14.0 14.1 Hays, Christopher B. 2014. Hidden Riches: A Sourcebook for the Comparative Study of the Hebrew Bible and Ancient Near East. Presbyterian Publishing. p. 116.
  15. Kenneth A. Kitchen, On the Reliability of the Old Testament (2003), pp. 296–97: "His name is widely held to be Egyptian, and its form is too often misinterpreted by biblical scholars. It is frequently equated with the Egyptian word 'ms' (Mose) meaning 'child', and stated to be an abbreviation of a name compounded with that of a deity whose name has been omitted. And indeed we have many Egyptians called Amen-mose, Ptah-mose, Ra-mose, Hor-mose, and so on. But this explanation is wrong. We also have very many Egyptians who were actually called just 'Mose', without omission of any particular deity. Most famous because of his family's long lawsuit in the middle-class scribe Mose (of the temple of Ptah at Memphis), under Ramesses II; but he had many homonyms. So, the omission-of-deity explanation is to be dismissed as wrong ... There is worse. The name of Moses is most likely not Egyptian in the first place! The sibilants do not match as they should, and this cannot be explained away. Overwhelmingly, Egyptian 's' appears as 's' (samekh) in Hebrew and West Semitic, while Hebrew and West Semitic 's' (samekh) appears as 'tj' in Egyptian. Conversely, Egyptian 'sh' = Hebrew 'sh', and vice versa. It is better to admit that the child was named (Exod 2:10b) by his own mother, in a form originally vocalized 'Mashu', 'one drawn out' (which became 'Moshe', 'he who draws out', i.e., his people from slavery, when he led them forth). In fourteenth/thirteenth-century Egypt, 'Mose' was actually pronounced 'Masu', and so it is perfectly possible that a young Hebrew Mashu was nicknamed Masu by his Egyptian companions; but this is a verbal pun, not a borrowing either way."
  16. Ulmer, Rivka. 2009. Egyptian Cultural Icons in Midrash. de Gruyter. p. 269.
  17. Naomi E. Pasachoff, Robert J. Littman (2005), A Concise History of the Jewish People, Rowman & Littlefield, p. 5.
  18. Exodus 2:10 HE
  19. 19.0 19.1 19.2 Maciá, Lorena Miralles. 2014. "Judaizing a Gentile Biblical Character through Fictive Biographical Reports: The Case of Bityah, Pharaoh's Daughter, Moses' Mother, according to Rabbinic Interpretations". pp. 145–175 in C. Cordoni and G. Langer (eds.), Narratology, Hermeneutics, and Midrash: Jewish, Christian, and Muslim Narratives from Late Antiquity through to Modern Times. Vandenhoeck & Ruprecht.
  20. Dozeman 2009, pp. 81–82.
  21. "Riva on Torah, Exodus 2:10:1". Sefaria. Nakuha noong 2021-03-14.
  22. 22.0 22.1 22.2 Greifenhagen, Franz V. 2003. Egypt on the Pentateuch's Ideological Map: Constructing Biblical Israel's Identity. Bloomsbury. pp. 60ff [62] n.65. [63].
  23. Scolnic, Benjamin Edidin. 2005. If the Egyptians Drowned in the Red Sea where are Pharaoh's Chariots?: Exploring the Historical Dimension of the Bible. University Press of America. p. 82.
  24. Salkin, Jeffrey K. (2008). Righteous Gentiles in the Hebrew Bible: Ancient Role Models for Sacred Relationships. Jewish Lights. pp. 47ff [54].
  25. Harris, Maurice D. 2012. Moses: A Stranger Among Us. Wipf and Stock. pp. 22–24.
  26. "Did Pharaoh's Daughter Name Moses? In Hebrew?". TheTorah.com. Nakuha noong 2022-04-18.
  27. Danzinger, Y. Eliezer (2008-01-20). "What Was Moshe's Real Name?". Chabad.org. Nakuha noong 5 May 2022.
  28. McClintock, John; James, Strong (1882). "Moses". Cyclopaedia of Biblical, Theological and Ecclesiastical Literature. Bol. VI. ME-NEV. New York: Harper & Brothers. pa. 677–87.
  29. Ayon kay Manetho ang lugar ng kanyang kapanganakan ay sa sinaunang lungsod ng Heliopolis.[28]
  30. Exodus 2:21
  31. Exodus 3:14 HE
  32. Exodus 8:1
  33. Schmidt, Nathaniel (February 1896). "Moses: His Age and His Work. II". The Biblical World. 7 (2): 105–19 [108]. doi:10.1086/471808. S2CID 222445896. Sipi: It was the prophet's call. It was a real ecstatic experience, like that of David under the baka-tree, Elijah on the mountain, Isaiah in the temple, Ezekiel on the Khebar, Jesus in the Jordan, Paul on the Damascus road. It was the perpetual mystery of the divine touching the human.
  34. Exodus 4:24–26 HE
  35. Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews Vol III : Chapter I (Translated by Henrietta Szold) Philadelphia: Jewish Publication Society.
  36. Trimm, Charlie (September 2019). Shepherd, David; Tiemeyer, Lena-Sofia (mga pat.). "God's staff and Moses' hand(s): The battle against the Amalekites as a turning point in the role of the divine warrior". Journal for the Study of the Old Testament. SAGE Publications. 44 (1): 198–214. doi:10.1177/0309089218778588. ISSN 1476-6728.
  37. Rad, Gerhard von; Hanson, K. C.; Neill, Stephen (2012). Moses. Cambridge: James Clarke. ISBN 978-0-227-17379-4. Nakuha noong 2017-06-09.
  38. Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews (PDF). Vol. III: The Symbolical Significance of the Tabernacle. Sinalin ni Szold, Henrietta. Philadelphia: Jewish Publication Society.
  39. Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews (PDF). Bol. III: Ingratitude Punished. Sinalin ni Szold, Henrietta. Philadelphia: Jewish Publication Society.
  40. Numbers 27:13
  41. Numbers 31:1
  42. Exodus 20:19–23:33 HE
  43. Exodo 20:1–17 HE
  44. Exodus 20:22–23:19 HE
  45. Hamilton 2011, p. xxv.
  46. Robinson, George (2008). Essential Torah: A Complete Guide to the Five Books of Moses (sa wikang Ingles). Knopf Doubleday Publishing Group. pa. 97. ISBN 978-0-307-48437-6.
  47. Shmuel 1976, p. 1102.
  48. Shmuel 1976, p. 1103.
  49. Hammer, Reuven (1995), The Classic Midrash: Tannaitic Commentaries on the Bible, Paulist Press, pa. 15.
  50. Safrai, Shemuel; Stern, M.; Flusser, David; Unnik, Willem Cornelis (November 19, 1974). The Jewish People in the First Century: Historical Geography, Political History, Social, Cultural and Religious Life and Institutions. Uitgeverij Van Gorcum. ISBN 9789023214366 – sa pamamagitan ni/ng Google Books.
  51. 51.0 51.1 51.2 Droge 1989, p. 18.
  52. Barclay, John M. G. (1996). Jews in the Mediterranean Diaspora: From Alexander to Trajan (323 BCE – 117 CE). University of California Press. pa. 130. ISBN 0-520-21843-4.
  53. "Moses". Jewish Encyclopedia. Nakuha noong 2010-03-02.
  54. Eusebius of Caesarea (1903). "Praeparatio Evangelica" [Preparation for the Gospel]. Sinalin ni Gifford, E. H. Book 9. Nakuha noong 30 April 2021 – sa pamamagitan ni/ng tertullian.org.
  55. Feldman 1998, p. 40.
  56. Feldman 1998, p. 133.
  57. Shmuel 1976, p. 1132.
  58. Strabo. The Geography, 16.2.35–36, Translated by H. C. Hamilton and W. Falconer in 1854, pp. 177–78.
  59. 59.0 59.1 Shmuel 1976, p. 1133.
  60. Assmann 1997, p. 38.
  61. Van Seters 2004, p. 194.
  62. Finkelstein, I., Silberman, N. A., The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Its Sacred Texts, p. 68
  63. Jean-Louis Ska, The Exegesis of the Pentateuch: Exegetical Studies and Basic Questions, Forschungen zum Alten Testament, Vol 66, Mohr Siebeck, 2009 p. 260.
  64. Midrash Rabbah, Ki Thissa, XL. 3–3, Lehrman, p. 463
  65. Yalkut Shimoni, Shemot 166 to Chronicles I 4:18, 24:6; also see Vayikra Rabbah 1:3; Chasidah p. 345
  66. Rashi to Bava Batra 15s, Chasidah p. 345
  67. 67.0 67.1 Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews (PDF). Bol. II: The Ascension of Moses, Moses Visits Paradise and Hell. Sinalin ni Szold, Henrietta. Philadelphia: Jewish Publication Society.
  68. Eusebius , Praeparatio evangelica ix. 26
  69. Eusebius, l.c. ix. 27
  70. "Judaism 101: Moses, Aaron and Miriam". Jew FAQ. Nakuha noong 2010-03-02.
  71. Larkin, William J. (1995). Acts. IVP New Testament Commentary Series. Intervarsity Press Academic. ISBN 978-0-8308-1805-1.
  72. "Bible Gateway passage: Acts 7 – New International Version". Bible Gateway. Nakuha noong 2017-01-08.
  73. "John 6:35 (KJV)". www.biblegateway.com. Nakuha noong 4 January 2020. Sipi: And Jesus said unto them, I am the bread of life: he that cometh to me shall never hunger; and he that believeth on me shall never thirst.
  74. Matthew 23:2
  75. Tomson, Peter J. (11 February 2019). Studies on Jews and Christians in the First and Second Centuries. Mohr Siebeck. pa. 517. ISBN 978-3-16-154619-8.
  76. Great Synaxaristes: (sa Griyego) Ὁ Προφήτης Μωϋσῆς. 4 Σεπτεμβρίου. μεγασ συναξαριστης.
  77. "Holy Prophet and God-seer Moses". Lives of the Saints. OCA.
  78. "September 4: The Holy God-seer Moses the Prophet and Aaron His Brother". In: The Menaion, Volume 1, The Month of September. Translated from the Greek by the Holy Transfiguration Monastery. Boston, Massachusetts, 2005. p. 67.
  79. The Sunday of the Holy Forefathers. St John's Orthodox Church, Colchester, Essex, England.
  80. "Пророк Моисе́й Боговидец". azbyka.ru (sa wikang Ruso). Nakuha noong 2021-09-03.
  81. Տոնական օրեր. Armenian Church (sa wikang Armenian). Nakuha noong 31 August 2017.
  82. Knecht, Friedrich Justus (1910). "XXXVII. The Golden Calf" . A Practical Commentary on Holy Scripture. B. Herder.
  83. Skinner, Andrew C. (1992). "Moses". Sa Ludlow, Daniel H. (pat.). Encyclopedia of Mormonism. New York: Macmillan Publishing. pa. 958–59. ISBN 978-0-02-879602-4. OCLC 24502140.
  84. Taylor, Bruce T. (1992). "Book of Moses". Sa Ludlow, Daniel H (pat.). Encyclopedia of Mormonism. New York: Macmillan Publishing. pa. 216–217. ISBN 978-0-02-879602-4. OCLC 24502140.
  85. The Doctrine and Covenants 110:11
  86. 86.0 86.1 86.2 86.3 Keeler 2005, pp. 55–66.
  87. Keeler 2005, pp. 55–56, inilalarawan si Moses mula sa pananaw ng Muslim:

    Sa mga propeta, si Moses ay inilarawan bilang isa na "na ang karera bilang isang sugo ng Diyos, tagapagbigay ng batas at pinuno ng kanyang pamayanan ay pinaka malapit na kahanay at inilarawan ang kay Muhammad", at bilang "ang pigura na ipinakita sa Koran kay Muhammad higit sa lahat bilang ang pinakamataas na modelo ng tagapagligtas at pinuno ng isang pamayanan, ang taong pinili upang ipakita ang parehong kaalaman sa iisang Diyos, at isang banal na ipinahayag na sistema ng batas". Malinaw nating nakita siya sa papel na ito ng ninuno ni Muhammad sa isang kilalang tradisyon ng mahimalang pag-akyat sa langit ng Propeta, kung saan pinayuhan ni Moises si Muhammad mula sa kanyang sariling karanasan bilang mensahero at tagapagbigay ng batas.

  88. Azadpur, M. (2009). "Charity and the Good Life: On Islamic Prophetic Ethics". Crisis, Call, and Leadership in the Abrahamic Traditions. New York: Palgrave Macmillan. pa. 153–167.
  89. Keeler 2005, p. 55.
  90. Qur'an 28:7
  91. Qur'an 28:9
  92. Wheeler, Brannon M. (2002). Prophets in the Quran: an introduction to the Quran and Muslim exegesis. Continuum. ISBN 0-8264-4957-3.
  93. Shahada Sharelle Abdul Haqq (2012). Noble Women of Faith: Asiya, Mary, Khadija, Fatima (ika-illustrated (na) edisyon). Tughra Books. ISBN 978-1-59784-268-6.
  94. Qur'an 79:17–19
  95. Qur'an 20:47–48
  96. Qur'an 5:20
  97. "Sahih al-Bukhari, Book 97, Hadith 142". Sunnah.com. Nakuha noong 13 February 2020.
  98. Smith, Huston (1991), The World's Religions, Harper Collins, pa. 245, ISBN 978-0-06-250811-9.
  99. Samuel Curtiss (2005). Primitive Semitic Religion Today. Kessinger. pa. 163–4. ISBN 1-4179-7346-3.
  100. "God and His Creation". Baháʼí International Community.
  101. Bahá'u'lláh (1988). Epistle to the Son of the Wolf. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pa. 104. ISBN 978-0-87743-048-3.
  102. Padron:Cite letter
  103. Clifford, Laura (1937). Some Answered Questions. New York: Baháʼí Publishing Trust. pa. 14–15.
  104. Clifford, Laura (1937). Some Answered Questions. New York: Baháʼí Publishing Trust. pa. 14–15.
  105. McMullen, Michael (2000), The Baháʼí: The Religious Construction of a Global Identity, pa. 246.


Maling banggit (May <ref> tag na ang grupong "note", pero walang nakitang <references group="note"/> tag para rito); $2