Mehiko: Pagkakaiba sa mga binago

Jump to navigation Jump to search
1,430 byte added ,  8 month ago
Rescuing 10 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.8.6
(Inayos ko ang Nahuatl na pangalan)
(Rescuing 10 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.8.6)
|other_symbol =
|official_languages = [[Wikang Espanyol|Espanyol]]<ref name="presidencia.gob.mx"/>
|regional_languages = 62 [[Mga Wika ng Mehiko|Mga Katutubong wika]]<ref name="ofc_lang">However, the General Law of Linguistic Rights for the Indigenous Peoples recognizes all Amerindian minority languages, along with Spanish, as national languages and equally valid in territories where spoken. The government recognizes 62 indigenous languages, and more variants which are mutually unintelligible.[http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=90 Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas. CDI. México] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501151457/http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=90 |date=2011-05-01 }} {{in lang|es}}</ref>
|demonym = Mehikano
|capital = [[Lungsod ng Mehiko]]
|GDP_PPP_per_capita = $14,534<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=27&pr.y=2 |title=Mexico|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}</ref>
|GDP_PPP_per_capita_rank = Ika-55
|GDP_nominal = $1.143 trilyon<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |title=CIA - The World Factbook - Field Listing :: GDP (official exchange rate) |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2009-11-04 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224231351/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |url-status=dead }}</ref>
|GDP_nominal_rank = Ika-13
|GDP_nominal_year = 2009
}}
 
Ang '''Mehiko''', opisyal na '''Mehikanong Estados Unidos'''<ref name=GOVPH>{{cite web | url = http://www.gov.ph/ang-orden-ng-sikatuna/ | title = Ang Orden ng Sikatuna | publisher = GOVPH | quote = Armando Cantu — Embahador ng Mehikanong Estados Unidos — 27 Setyembre 1988 | accessdate = 6 Oktubre 2015}}</ref> ({{Audio-es|Estados Unidos Mexicanos|Es-mx-Estados Unidos Mexicanos.ogg}} ''Estados Unidos Mexicanos''; [[Wikang Nahuatl|Nahuatl]]: ''Mexko Tlalli'') o higit na kilala bilang '''Mehiko''', ay isang bansa sa [[Hilagang Amerika]] na hinahanggan sa hilaga ng [[Estados Unidos]] at sa timog-silangan ng [[Guwatemala]], [[Belize]] at [[Dagat ng Karibe]]; at sa silangan ng [[Look ng Mehiko]].<ref>''Merriam-Webster's Geographical Dictionary'', 3rd ed. Springfield, MA: Merriam-Webster, Inc.; p. 733</ref><ref>"[http://www.bartleby.com/65/me/Mexico.html Mexico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010210065430/http://www.bartleby.com/65/me/Mexico.html |date=2001-02-10 }}". ''[http://www.bartleby.com/65/ The Columbia Encyclopedia]'', 6th ed. 2001–6. New York: Columbia University Press.</ref> Sumasakop ang Mehiko ng mahigit sa 2 milyon kilometro parisukat (mahigit 760,000&nbsp;sq&nbsp;mi),<ref>{{cite web|title=Mexico&nbsp;— Geography|work=CIA The World Factbook|publisher=CIA|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html#Geo|accessdate=2007-10-03|archive-date=2018-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html#Geo|url-status=dead}}</ref> kaya ito ang naging ikalimang pinakamalaking bansa sa [[Amerika]] ayon sa kabuuang sukat nito, at ika-14 sa buong mundo. May tinatayang 111 milyon ang populasyon nito,<ref>{{cite web|title=Mexico&nbsp;— People|work=CIA The World Factbook|publisher=CIA|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html#People|accessdate=2007-10-03|archive-date=2018-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html#People|url-status=dead}}</ref>, kaya ito ang ika-11 pinakamataong bansang sa buong mundo, at pinakamalaking bansa na nagsasalita ng wikang Kastila o Espanyol. Ang Mehiko ay isang bansang pederal na binubuo ng tatlumpu't isang estado at isang Distritong Pederal, ang [[Lungsod ng Mehiko]], na nagsisilbi rin bilang kabiserang-lungsod.
 
Nagsimula ang pagdating ng mga unang tao sa Mehiko mahigit 30,000 taon na ang nakararaan. Makalipas ang ilang libong taon ng pag-unlad ng mga kalinangan, umusbong sa mga lupain ng bansa ang mga kulturang Mesoamerikano, Aridoamerikano at Oasisamerikano. Matapos ang halos 300 taon ng pananaig ng mga Kastila, sinimulan ng mga Mehikano ang maghimagsik upang makamit ang kasarinlang pampulitika noong 1810. Makalipas naman ng halos isang dantaon, naharap ang bansa sa serye ng mga digmaang panloob at pagsalakay ng mga banyaga na kumitil sa buhay ng mga Mehikano. Noong ika-20 dantaon naman (partikular noong unang gitnang bahagi), nagsimulang maranasan ng bansa ang pag-unlad pang-ekonomiya sa pagkakaroon ng pulitikang pinananaigan ng nag-iisang partidong pulitikal.
Ang Mga Nagkakaisang Estado ng Mehiko ay isang kalipunan ng 31 malalaya at mga estadong soberanya, na bumubuo ng isang unyon na nagbibigay-kapangyarihan sa Distritong Pederal, at sa mga teritoryo nito.
 
Ang bawat estado ay may sariling saligang batas at kapulungan ng mga kinatawan, pati sariling hudikatura, at ang mga mamamayan nito ang direktang naghahalal ng kanilang sariling gobernador na maglilingkod ng anim na taon, at mga kinatawan ng bawat bayan na maglilingkod naman ng tatlong taon.<ref>{{cite web|title=Article 116|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=2007-10-07|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}</ref>
 
Ang Distrito Pederal (''Distrito Federal'' o D.F. sa wikang Kastila) ay isang natatanging dibisyong pulitikal na kabilang sa pederasyon sa kabuuan at hindi sa isang partikular na estado, at dahil dito'y may mas maraming limitadong lokal na batas kaysa sa mga estado ng bansa.
 
Ang mga estado ay nahahati din sa mga [[Mga Bayan ng Mehiko|bayan]], ang pinakamaliit na sangay ng pamahalaan sa bansa, na pinamumunuan ng isang [[alkalde]] o ''Presidente municipal'', na hinahalal ng mayorya ng kanyang nasasakupan.<ref>{{cite web|title=Article 115|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=2007-10-07|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}</ref>
 
{| class="toc" border="0" style="width:100%; font-size:90%"
 
==== Tagapagbatas ====
[[Lehislatura]]: ang batasan ng Mehiko ay nahahati sa dalawang kapulungan, binubuo ito ng [[Senado ng Mehiko|Senado]] at ang [[Kapulungan ng mga Kinatawan (Mehiko)|Kapulungan ng mga Kinatawan]], na gumagawa ng mga batas pederal, nagdedeklara ng digmaan, nagpapataw ng buwis, nagpapasa ng pambansang badget at mga kasunduang panlabas, at nagpapatibay ng mga diplomatikong tipanan.<ref name="congress">{{cite web|title=Articles 50 to 79|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=2007-10-03|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}</ref>
 
==== Tagapagpaganap ====
[[Tagapagpaganap (pamahalaan)|Tagapagpaganap]]: ang [[Pangulo ng Mehiko|Pangulo ng Nagkakaisang Estado ng Mehiko]], ay ang [[pinuno ng estado]] at [[pinuno ng pamahalaan|pamahalaan]], at pati ang [[commander-in-chief]] ng sandatahang lakas ng Mehiko. Nagtatalaga din ang Pangulo ng Mehiko ng mga [[Gabinete]] at iba pang mga opisyal. Ang pangulo ay responsable sa pagpapairal at pagpapatupad ng mga batas, at may kapangyarihang mag-veto ng mga panukalang batas.<ref>{{cite web|title=Articles 80 to 93|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=2007-10-03|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}</ref>
 
==== Panghukuman ====
[[Panghukuman]]: Ang Kataastaasang Hukuman ng Katarungan, na binubuo ng labing isang hukom na itinalaga ng Pangulo na pinagtibay ng Senado, ay ang nagpapaliwanag ng mga batas at naghahatol sa mga kasong pampederal. Ang iba pang institusyon ng hudikatura ay ang hukumang elektoral, hukumang pang-unibersidad, unitaryo at mga hukumang pandistrito, at ang Lupon ng mga Hukumang Pederal.<ref>{{cite web|title=Articles 90 to 107|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=2007-10-03|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}</ref>
 
== Ekonomiya ==
Ang bansa ang may pinakamalaking populasyon na nagsasalita ng wikang Kastila sa buong mundo, na kumakatawan sa isang-katlo ng lahat ng taal na mananalita ng nasabing wika.<ref name=Spanishhistory /><ref>{{cite web|title=Título Primero, Capítulo I, De las garantías individuales|work=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos |date=19 Hun 2007 |publisher=Congress of the Union of the United Mexican States |url=http://www.normateca.gob.mx/Archivos/34_D_1247_22-06-2007.pdf |format=PDF |accessdate=02 Okt 2007 |language=Kastila}}</ref>
 
Ang Mehiko rin ay tahanan ng maraming katutubong mga wika, na sinasalita ng mga 5.4% ng populasyon – 1.2% ng populasyon ay iisang wika lamang mula sa mga ito ang sinasalita.<ref>{{cite web |title=POBLACIÓN DE 5 AÑOS Y MÁS POR ENTIDAD FEDERATIVA, SEXO Y GRUPOS LENGUA INDÍGENA QUINQUENALES DE EDAD, Y SU DISTRIBUCIÓN SEGÚN CONDICIÓN DE HABLA INDÍGENA Y HABLA ESPAÑOLA |publisher=INEGI, México |url=http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00li01.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102103605/http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00li01.pdf |archivedate=2008-01-02 |accessdate=13 Dis 2007 |format=PDF |language=Kastila |url-status=live }}</ref> Ang mga katutubong wikang may pinakamaraming mananalita ay ang [[Nahuatl]], na sinasalita ng tinatayang 1.45 milyong katao,<ref>{{cite book|author=INEGI (''Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática'') |authorformat=scap |authorlink=Instituto Nacional de Estadística, Geografía e Informática |year=2005 |title=Perfil sociodemográfica de la populación hablante de náhuatl |url=http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Hablantes_Nahuatl.pdf |format=PDF |series=XII [[Censo General de Población y Vivienda 2000]] |edition=Publicación única |publisher=INEGI|location=Aguascalientes, Mex. |isbn=970-13-4491-X |accessdate=02 Dis 2008 |language=Kastila}}</ref> ang [[Yukatek Maya]] na sinasalita ng mahigit 750,000 katao, at mga wikang Mixtec<ref>Senso ng 2000; ang mga bilang ay batay sa numero ng kabuuang populasyon ng bawat pangkat at ang mga bahagdan ng mananalitang ibinigay ng websayt ng ''Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas'', http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=660 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915035252/http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=660 |date=2019-09-15 }}, hinango noong 28 Hul 2008).</ref> at Zapotec,<ref>{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/catalogo2007/html/v_zapoteco.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071116035707/http://www.inali.gob.mx/catalogo2007/html/v_zapoteco.html |archivedate=2007-11-16 |title=Catalogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Instituto Nacional de Lenguas Indígenas |date=16 Nob 2007 |accessdate=17 Hul 2013 |language=Kastila |url-status=live }}</ref> na sinasalita ng mahigit 400,000 katao.
 
Kinikilala ng Pambansang Surian ng mga Katutubong Wika (INALI sa daglat-Kastila) ang 68 pangkat-lingguwistiko at mga 364 iba't ibang tanging diyalekto ng mga katutubong wika.<ref>{{Cite journal|author=INALI [Instituto Nacional de Lenguas Indígenas] |authorformat=scap|authorlink=Instituto Nacional de Lenguas Indígenas |date=14 Ene 2008 |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/CLIN_completo.pdf |format=PDF online facsimile|journal=[[Diario Oficial de la Federación]] |location=México, D.F. |publisher=[[Government of Mexico|Imprenta del Gobierno Federal]], [[Secretaría de Gobernación|SEGOB]] |volume=652 |issue=9 |pages=22–78 (first section),1–96 (second section),1–112 (third section) |oclc=46461036 |language=Kastila}}</ref> Mula noong ipatupad ang Batas sa Karapatang Pangwika ng mga Katutubo noong 2003, nagkaroon ng pagtingin sa mga wikang ito bilang mga pambansang wika, na may pantay na pagkilala tulad ng wikang Kastila sa lahat ng lugar at konteksto kung saan ito sinasalita.<ref>{{cite web |title=Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas (''General Law of the Rights of the Indigenous Peoples'') |publisher=CDI México |url=http://cdi.gob.mx/derechos/vigencia/2006_ley_general_derechos_linguisticos_pueblos_indigenas.pdf |accessdate=02 Okt 2007 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070925193420/http://cdi.gob.mx/derechos/vigencia/2006_ley_general_derechos_linguisticos_pueblos_indigenas.pdf |archivedate=2007-09-25 |language=Spanish |url-status=live }}</ref>
Ayon sa ulat ng huling senso, ayon sa sariling pagpapalagay, na ang 95% ng populasyon ay mga Kristiyano. 89% ng kabuuang populasyon ay [[Simbahang Katoliko Romano|Katoliko Romano]],<ref name="tabulados">{{cite web|title=Religión|work=Censo Nacional de Población y Vivienda 2000|year=2000|publisher=[[INEGI]]|url=http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00re01.pdf|format=PDF|accessdate=2 Agosto 2009}}</ref> 47% dito ay lingguhan na nagsisimba.<ref>{{cite web|title=Church attendance|work=Study of worldwide rates of religiosity|year=1997|publisher=University of Michigan|url=http://www.ns.umich.edu/htdocs/releases/print.php?Releases/1997/Dec97/chr121097a|accessdate=2007-01-03|archive-date=2006-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901122224/http://www.ns.umich.edu/htdocs/releases/print.php?Releases%2F1997%2FDec97%2Fchr121097a|url-status=dead}}</ref> Sa kabuuan, ang Mehiko ay ang ikalawang bansang pinakamaraming Katoliko sa buong mundo pagkatapos ng [[Brazil]].<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |title=The Largest Catholic Communities |accessdate=2007-11-10 |work=Adherents.com |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321150325/https://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |url-status=dead }}</ref>
 
Nasa 6% ng populasyon (mahigit sa 4.4 milyon katao) ay mga [[Protestantismo|Protestante]]<ref name="tabulados"/>, at ang mga [[Pentekostalismo|Pentecostal]] at [[Kilusang Karismatiko|Karismatiko]] (tinatawag na Neo-Pentecostals sa senso) ang pinakamalaking pangkat (1.37 milyon katao).<ref name="tabulados"/> May mangilan-ngilan ding bilang ng [[Simbahang Adbentista ng Ika-pitong Araw|Adbentista ng Ika-pitong Araw]] (0.6 milyon katao).<ref>[http://news.adventist.org/data/2006/1158328154/index.html.en Religious Liberty Thriving, Government Official Tells Adventist Leaders]</ref> Ang pambansang senso noong 2000 ay nabilang ang mahigit sa isang milyong mga [[Saksi ni Jehovah]].<ref name="tabulados"/> Ang [[Simbahan ni Hesukristo ng mga Banal sa Huling Araw|Simbahan ng mga Mormon]] ay inihayag na mayroong higit sa isang milyong rehistradong kasapi noong 2009.<ref name="lds-Mexico">{{cite web|title=Mexico, Country profile|publisher=The Church of Jesus Christ of the Latter-Days Saints Newsroom|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/mexico|accessdate=2009-04-20|archive-date=2010-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100825063153/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/mexico|url-status=dead}}</ref> Nasa 25% ng rehistradong mga kasapi ay nadalo ng lingguhang paglilingkod sa sakramento subalit ito ay maaaring tumaas at bumaba.<ref name="encyclopedia-mormonism">{{cite book|last=Ludlow|first=Daniel H.|title=Encyclopedia of Mormonism|year=1994|pages=4:1527}}</ref>
 
Noong 1992, inalis ng Mehiko ang lahat ng restriksiyon sa Simbahang Katoliko at sa ibang relihiyon, kasama na ang pagbibigay sa lahat ng relihiyon ng estadong legal, pagpapayag na sila ay magkaroon ng limitadong karapatang mag-ari, at ang pag-alis sa restriksiyon sa dami ng pari sa bansa.<ref>{{cite web|title=Mexico|work=International Religious Report|year=2003|publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2003/24499.htm|accessdate=2007-10-04}}</ref> Hanggang kamakailan lang, ang mga pari ay walang karapatang humalal, at hanggang ngayon ay hindi sila maaaring tumakbo sa pamahalaan.

Nav menu