Pagkakaiba sa pagitan ng mga pagbago ng "Tamaraw"

Jump to navigation Jump to search
m
[r2.5.2] robot tinanggal: it:Tamarro (animale); Kosmetiko pagbabago
m (robot dinagdag: ru:Тамарау)
m ([r2.5.2] robot tinanggal: it:Tamarro (animale); Kosmetiko pagbabago)
Tinuturing na pambansang simbolo ng Pilipinas ang tamaraw. Makikita ang larawan ng tamaraw sa mga baryang [[Piso sa Pilipinas|Piso]] noong [[1980]] hanggang sa unang bahagi ng [[1990]].
 
== Anatomiya at morpolohiya ==
May anyong pangkaraniwan sa [[Bovidae|pamilyang]] kinabibilangan nito ang ''Bubalus mindorensis''. May siksik, mabigat na kayarian, [[bovine|wangis-bakang]] katawan, apat na mga hitang nagtatapos sa mga [[Hoof|unguladong paa]] at isang maliit, nasusungayang ulo sa hangganan ng maliit na leeg. May maliit ito at masiksik kung ihahambing sa Asyatikong pantubig na kalabaw (''[[Bubalus bubalis]]''). Maliit lamang ang pagkakaroon ng [[sexual dimorphism|dimorpismong sekswal]] sa [[uri]] bagaman naipahayag na may makakapal na mga leeg ang mga lalaki.<ref>{{cite web |url=http://www.wildcattleconservation.org/SpeciesFactSheets/bubalus-mindorensis.htm |title=Tamaraw ''bubalus mindorensis'' Heude, 1888 |accessdate=2007-07-12 |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=wildcattleconservation.org |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref> May karaniwang taas na 100 hanggang 105&nbsp;sentimetro ang balikat ng tamaraw. 220&nbsp;sentimetro ang haba ng katawan habang 60&nbsp;sentimetro ang buntot. Nasa pagitan ng 200 hanggang 300&nbsp;kilogramo ang timbang ng mga babae. May madilim na pagkakayumanggi hanggang abuhing kulay ang mga nasa hustong gulang na mga tamaraw at mas mabuhok kaysa ''Bubalus bubalis''. Maiikli at matipuno ang mga paa. May makikitang mga mapuputing mga marka sa mga ungguladong paa at sa loob ng mga pang-ibabang binti. Katulad ng sa Anoa ''[[Bubalus depressicornis]]'' ang mga palatandaang ito. Magkatulad ng kulay ang mukha at katawan. Karamihan sa mga kasapi ng sari ang mayroon magkatambal na mga abuhing-puting guhit na nagsisimula mula sa panloob na sulok ng mata hanggang sa mga sungay. May maitim na balat ang ilong at mga labi. May habang 13.5&nbsp;sentimetro ang mga tainga na may mapuputing marka sa mga loob. Kapwa nagkakaroon ng maiikling maiitim na mga sungay ang mga lalaki at babae, na sumusunod sa hugis ng titik na V, kung ikukumpara sa hugis C na mga sungay ng ''Bubalus bubalis''. Mga lapad na kapatagan ang mga sungay at tatlusok ang hugis sa pinakapuno. Dahil sa palagian pagkiskis, may gasgas ang panlabas na anyo ang mga sungay ng tamaraw ngunit may magaspang na panloob na mga gilid. Sinasabing may habang mga 35.5 hanggang 51.0&nbsp;sentimetro ang mga sungay.<ref name="UltimateUngulate">{{cite web | last =Huffman | first =Brent | authorlink =Brent Huffman | title =''Bubalus mindorensis'': Tamaraw | work =www.ultimateungulate.com | publisher =Ultimate Ungulate.com | date = [[Enero 2, 2007]] | url =http://www.ultimateungulate.com/Artiodactyla/Bubalus_mindorensis.html | format =html | doi = | accessdate = Marso 17, 2007}}</ref>
 
== Pamamahagi ==
Unang naitala ang tamaraw noong [[1888]] sa pulo ng [[Mindoro]]. Bago sumapit ang [[1900]], walang naninirahan sa Mindoro dahil sa [[malaria]]. Subalit nang malikha ang mga gamot laban sa malaria, mas maraming mga mamamayan ang nanirahan sa pulo. Lubhang nakapagpababa sa bilang ng mga tamaraw ang pagtaas na gawaing ito ng mga tao.
 
Noong mga unang panahon ng mga dekada ng 1900, nasa 10,000 mga indibidwal ang unang mga tayang bilang ng ''Bubalus mindorensis'' sa [[Mindoro]]. Makalipas ang may mga limampung taon pagkatapos, bumaba ang populasyon sa may mga sanlibong indibidwal. Noong 1953, kulang sa 250 mga hayop ang tinatayang nabubuhay pa.<ref name="OryxKuehn1977">{{cite journal | last =Kuehn | first =David W. | authorlink = David Kuehn| title =''Increase in the tamaraw'' | journal =Oryx | volume =13 | issue = | pages =453 pp. | date =1977 | url = | doi = | id = ISSN: 0030-6053 / EISSN: 1365-3008 | accessdate = }}</ref> Lumiit pa ang mga tayang bilang na ito hanggang sa paglalathala ng [[IUCN]] ng kanilang ''1969 Red Data Book'' (Aklat ng Pulang Data ng 1969), kung saan itinala na ang bilang ng tamaraw sa nakababahalang bilang na mababa sa 100 mga ulo.<ref name="IUCN1969">{{cite book | author=''International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources'' | authorlink = IUCN| title =''1969 IUCN 1969 Red Data Book''. Vol. 1 - Mammalia | publisher =IUCN | date =1969 | location =Morges, Switzerland| pages = }}</ref> Tumaas ang bilang ng ulong ito sa 120 mga hayop noong 1975.<ref name="Oryx1989d">{{cite journal | last =| first = | authorlink = | title =''Major effort to save the tamaraw'' | journal =Oryx | volume =23 | issue = | pages =126 pp. | date =1989 | url = | doi = | id = ISSN: 0030-6053 / EISSN: 1365-3008 | accessdate = }}</ref> Nilalagay mula sa mga tatlumpo hanggang dalawandaang indibidwal ang kasalukuyang tayang bilang ng mga tamaraw na nasa kalikasan.<ref name="IUCN2006"/>
 
== Ekolohiya at kasaysayan ng buhay ==
Bilang isang bihira at endemikong mamalya na nasa isang pulong tila nahihiwalay at malayo, hindi gaanong malaki ang gawaing pagaaral at pagtatala hinggil sa ekolohiya ng tamaraw. Malaking dahilan nito ang katotohanang palatago at mahiyain sa tao ang mga indibidwal na kasapi ng uri. Bilang karagdagan, ang mga maliliit na bilang ng subpopulasyon ng uri, na manipis na ang pagkakakalat sa kabuoan ng nahahating mga nasasakupan (noong 1986, may natagpuang mga 51 indibidwal sa loob ng isang 20 kilometrong-parisukat na pook),<ref name="Walker 1">{{cite book |last=Nowak |first=Ronald M. |authorlink= |coauthors= |editor= |others= |title=''Walker's Mammals of the World'' |origdate= |origyear= |origmonth= |url=http://books.google.com/books?id=7W-DGRILSBoC&pg=PA1149&dq=tamaraw+solitary&sig=WIQZJ3tj64zpLDMkLoPnyNL890E |format= |accessdate= |accessyear= |accessmonth= |edition= |series= |date= |year=1999 |month= |publisher=JHU Press |location= |language= |isbn=0801857899 |oclc= |doi= |id= |pages=1149 |chapter= |chapterurl= |quote= }}</ref> ang nakapagpapahirap at nakapagpapabihira pa sa maaaring pagkakatagpo ng higit man sa isang nag-iisang indibidwal.
 
=== Tirahan ===
Ibig ng ''Bubalus mindorensis'' ang manirahan sa mga lugar na tropikal, mataas at magubat. Karaniwan itong matatagpuan sa mga makakapal na talahiban o palumpungan na malapit sa mga bukas ngunit nasisilungang mga damuhan kung saan maaari itong manginain ng damo. Dahil sa mga tirahan ng mga tao at ang mga sumusunod na mga hati-hating kagubatan sa kanilang tahanang pulo sa [[Mindoro]], ang ginugustong tirahan ng tamaraw ay tila lumawak sa mga mas mababang kapatagang may damo. Sa loob ng kanilang bulubunduking kapaligiran, kadalasang matatagpuan ang mga tamaraw hindi malayo sa mga pinagkukunan ng tubig.<ref name="IUCN2006"/><ref name="AnimalInfo"/>
 
=== Ekolohiya ng panginginain (ekolohiyang trophiko) ===
Ang tamaraw ay isang tagapanginain ng mga damo at mga murang usbong ng mga kawayan bagaman kilala ito bilang mahilig sa damong kogon at talahib (''[[Saccharum spontaneum]]''). Likas silang mga organismong diurnal, na nanginginain tuwing sa mga oras na may liwanag. Subalit, kamakailan lamang ang mga gawain ng mga tao ang nakapuwersa sa mga piling indibidwal na ''B. mindorensis'' na maging mga nokturnal upang maiwasan ang mga tao.<ref name="haribon"/>
 
=== Kasaysayan ng buhay ===
Nalalaman na ang tamaraw ay nabubuhay na umaabot sa may 20&nbsp;mga tao na tinatayang may haba ng buhay na 300&nbsp; araw matapos ipagdalang-hayop sa loop ng sinapupunan.<ref>[http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Bubalus_mindorensis Ageing, longevity, and life history of Bubalus mindorensis]. Tiningnan noong Marso 5, 2007</ref> Mayroong dalawang taong pagitan sa bawat pagluluwal bagaman napagmasdang ang isang babaeng tamaraw na may tatlong batang mga supling. Namumuhay na kasama ng kaniyang ina ang batang baka sa loob ng mga 2-4 taon at namumuhay nang mag-isa pagkatapos.<ref name="haribon"/>
 
== Ekolohiya ng pag-uugali ==
Ang tamaraw ay isang mapag-isang hayop at hindi tulad ng kalabaw. Ang mga matatandang miyembro ay hindi napapabilang sa mga malalaki o maliliit na grupo at nakikita lamang na mag-isa. Ang mga bata o ''juvenile'' lamang ang nagpapakita ng ugaling nakikita sa mga kalabaw tulad ng pagrugrupo at hiyararkiya.<ref name="Kuehn1986">{{cite journal | last =Kuehn | first =David W. | authorlink =David Kuehn | title =Population and Social Characteristics of the Tamarao (Bubalus mindorensis) | journal =Biotropic | volume =18 | issue =3 | pages =263-266 | publisher = | date =September 1986 | url =http://links.jstor.org/sici?sici=0006-3606(198609)18%3A3%3C263%3APASCOT%3E2.0.CO%3B2-C#abstract | doi =10.2307/2388495 | id = | accessdate = 2007-03-17 }}</ref> Ang mga babae at lalaking tamaraw ay nagsasama sa buoung taon ngunit ang pagsasamang ito ay tumatagal lamang ng kaunting oras lamang. Maaring ang pag-iisang ito ay isang kasanayan na sa magubat nitong tahanan.<ref name="haribon"/> Ang mga matatandang lalaki ay mapg-isa at mukhang agresibo at ang mga babae naman ay maaring nagiisa, may kasamang lalaki o mayroong tatlong anak na magkakaiba ang edad.<ref name="Walker 1"/>
 
Isa pang natatanging ugali ng ''B. mindorensis'' ay ang kanilang pagiging mabangis. May mga ulat ukol sa kanilang kabangisan lalo na pap pinuwersa sa isang sulok subalit hindi mapatunayan ang karamihan sa mga ito. Maraming makikitang palatandaan sa paghahanda ng tamaraw sa pag atake. Una dito ay ang pagbaba ng ulo at paglagay ng mga sungay sa isang nakatayong posisyon. Sinasamahan din ito ng pagwasiwas ng ulo.<ref name="UltimateUngulate"/>
 
== Kasaysayang pang-ebolusyon ==
Ang presensiya ng ''B. mindorensis'' sa isla ng [[Mindoro]], kasama ng pagkatuklas ng fossil na bubalid sa iba pang bahagi ng [[kapuluan]] ay nagsasabing ang pamilya ng tamaraw ay matatagpuan sa malaking bahagi ng [[Pilipinas]] noong sinaunang panahon.<ref name="Croft2006">{{cite journal | last =Croft | first =Darin A. | authorlink =Darin Croft
| coauthors =Lawrence R. Heaney, John J. Flynn, Angel P. Bautista | title =Fossil remains of a new, diminutive Bubalus (Artiodactyla: Bovidae: Bovini) from Cebu island, Philippines | journal =Journal of Mammalogy | volume =87 | issue =5 | pages =1037 | publisher = American Society of Mammalogists | date =[[03-08-2006]] | url =http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1644%2F06-MAMM-A-018R.1
| accessdate = }}</ref> Isang pag-aaral sa Henetiks ng iba pang miyembro ng pamilya ay nagpapalakas sa ideyang ito.<ref name="Wall1992">{{cite journal | last =Wall | first =David A. | authorlink =David Wall | coauthors =Scott K. Davis, Bruce M. Read | title =Phylogenetic Relationships in the Subfamily Bovinae (Mammalia: Artiodactyla) Based on Ribosomal DNA | journal =Journal of Mammalogy | volume =73 | issue =2 | pages =262-275 | publisher =American Society of Mammalogists | date =May 1992 | url =http://links.jstor.org/sici?sici=0022-2372(199205)73:2%3C262:PRITSB%3E2.0.CO;2-I | doi =10.2307/1382056 | id = | accessdate = 2007-03-17 }}</ref>
 
== Etimolohiya at kasaysayang pang-taksonomiya ==
Ang tamaraw as dating tinawag na ''Anoa mindorensis'' ng [[France|Pranses]] na [[soologo]]ng si [[Pierre Marie Heude]] noong [[1888]]. Tinawag rin itong ''Anoa bubalis mindorensis'', suburi ng pantubig na buffalo ''Anoa bubalis'' noong 1958.<ref name="Bohlken1958"/> Ang tamaraw ay itinaas sa pagiging uri bilang ''Anoa mindorensis'' noong 1969.<ref name="Groves1969">{{cite journal | last =Groves | first =C. P. | authorlink = | coauthors =
| title =Systematics of the anoa (Mammalia, Bovidae) | journal =Beaufortia | volume =223 | issue =
Ang pangngalang ''tamaraw'' ay may iba't ibang pagbigkas tulad ng ''tamarau'', ''tamarou'' at ''tamarao''. Sinasabi ring ang salitang ''tamaraw'' ay galing sa ugat na ''tamadaw'' na maaring isa pang pangalan para sa [[Banteng]] (''[[Bos javanicus]]'').<ref name="Blust2005">{{cite journal | last =Blust | first =Robert | authorlink =Robert Blust | title =The History of Faunal Terms in Austronesian Languages | journal =Oceanic Linguistics | volume =41 | issue = | pages =89-140 | publisher = | date =2005 | url =http://muse.jhu.edu/journals/oceanic_linguistics/v041/41.1blust.pdf | doi = | id = | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>
 
== Pagpapanatili at pangangalaga ==
Ang tamaraw ay nangaganib dahil sa [[endemiko]] at bihirang panglupang mammal ito. Sa ngayon, ito ay nakalista bilang [[labis na nanganganib na uri]] mula pa noong taong 2000 sa [[Pulang Listahan ng IUCN]] ng nangaganib na uri. Ang pagkakaalam ng pagpapanatili ng pangagalaga ng ''Bubalus mindorensis'' ay nagmula pa noong 1965 kung saang inuri ito bilang ''Status inadequately known'' ng IUCN. May sapat na datos na tungkol sa dami ng tamaraw noong 1986.<ref name="IUCN1986">{{cite book | author=IUCN Conservation Monitoring Centre | authorlink = IUCN| title =1986 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1986 | location =Gland, Switzerland and Cambridge, UK.| pages = }}</ref> Ang Sentro ng pagmanman ng konserbasyon ng IUCN ay nagsabi na ang uri ay labis na nanganganib. Nakita sa mga sumusunod na mga survey noong 1988,<ref name="IUCN1988">{{cite book | author=IUCN Conservation Monitoring Centre | authorlink = IUCN| title =1988 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1988 | location =Gland, Switzerland and Cambridge, UK.| pages = }}</ref> 1990,<ref name="IUCN1990">{{cite book | author=IUCN | authorlink = IUCN| title =1990 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1990 | location =Gland, Switzerland | pages = }}</ref> 1994<ref name="IUCN1994">{{cite book | last =Groombridge | first =B. | authorlink = | title =1994 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1994 | location =Gland, Switzerland | pages = }}</ref> at 1996 na ang uri ay patuloy na nasa Pulang listahan ng mga uring nanganganib. Ang pagtala noong 1996 ay nakamit ang mga krayteryang ''B1+2c'' at ''D1'' ng IUCN. Ang Krayteryang ''B1'' ay nagsasabi na ang uri ay nakatira lamang sa isang lugar na mas maliit pa sa 500 sq. km. at makikita lamang sa mga lugar na hindi hihigit sa lima. Ang kapansinpansin sa pagbaba ng populasyon ay ang nagkamit sa sub-krayteryon na ''2c'', naipapakita rin ito ng nagiisang habitat ng population. Ang Krayteryon ''D1'' ay nagsasabi na dapat ang populasyon ay mas mababa pa sa 250 na mga matatandang miyembro. Ang talaan ng dami ng populasyon ng ''B. mindorensis'' noong sinukat ito ay mas mababa kaysa ngayon.<ref name="IUCN1996">{{cite book | last =Groombridge | first =B. | coauthors=Baillie, J.| authorlink = | title =1996 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1996 | location =Gland, Switzerland | pages = }}</ref> Nilista na mas malubha na Krayterya na ''C1'' ang tamaraw noong taong 2000. Ito ay dahil sa mga pagaaral na nagsasabing mas bababa pa sa 20% ang populasyon sa loob ng limang taon o kaya sa loob ng dalawang henerasyon.<ref name="IUCN2006">{{IUCN2006|assessors=Hedges|year=2000|id=3127|title=Bubalus mindorensis|downloaded=11 May 2006}}</ref><ref name="IUCN2000">{{cite book | last=Hilton-Taylor|first=C. | authorlink = | title =2000 IUCN Red List of Threatened Species. | publisher =IUCN | date =2000 | location =Gland, Switzerland and Cambridge, UK.| pages = }}</ref>
 
|id=A-119.009.004.003 | accessdate = 2007-08-03 }}</ref>
 
== Kahalagahang pantao ==
=== Halaga sa kabuhayan at komersyalismo ===
Ang tamaraw ay hindi masyadong sinasamantala tulad ng ibang mga malalaki at nanganganib na mga mammal, subalit ang mga tamaraw sa Mindoro ay hinuhuli sa pangagaso bago pa nagkaroon ng [[Habitat conservation|konserbasyon ng tirahan]] nito sa huling limang dekada ng ika-20 na siglo. Ang ''B. mindorensis'' ay hinuhuli dahil sa karne ito. Sinasab ng [[IUCN]] na tuloy pa rin ang pangangaso ayon sa Ulat ng Pulang Listahan noong taong 2006.<ref name="IUCN2006"/>
 
=== Sa kalinangan ng Pilipinas ===
[[ImageTalaksan:Tamaraw Falls, Mindoro, Philippines.jpg|right|thumb|100px|Ang Talon Tamaraw]]
Ang kalabaw ay ang pambansang hayop ng [[Pilipinas]],<ref name="Independence">{{cite web
| last = | first = | title =Philippines Independence Day Celebrations | work =National Symbol | publisher =123independenceday.com | date = | url =http://www.123independenceday.com/philippines/national/symbols/ | format = | accessdate = 2007-03-29}}</ref> ngunit sinasabi ring ang tamaraw ay isang pambansang simbolo din ng Pilipinas. Ang tamaraw ay makikita sa isang [[Piso ng Pilipinas|piso]] noong dekada '80 at dekada '90.<ref name="EcoPort">{{cite web | last =Breithaupt | first =Jan | authorlink =Jan Breithaupt
Ang Talon ng Tamaraw Tamaraw Falls sa [[Barangay]] Villaflor, [[Puerto Galera]] ay pinangalang sa tamaraw.
 
== Mga sanggunian ==
{{reflist}}
 
== Bibliyograpiya ==
<div class="references-small">
* {{ITIS | ID = 625123 | taxon = Bubalus mindorensis | year = 2007 | date = 17 March}}
| issue = | pages =1-5 | publisher = | date =[[1996-05-17]] | url = | doi =10.2307/3504276 | id =
| accessdate = }}
* {{cite web | last =Gesch | first =P. | authorlink = | title ='''''Bubalus mindorensis''''' | work =Animal Diversity Web | publisher =University of Michigan Museum of Zoology | date =2004 | url =http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Bubalus_mindorensis.html | format =html | accessdate = 2007-03-17 }}
* {{cite book | last =Heaney | first =L. R. | authorlink = | coauthors =J. C. Regalado, Jr. | title =Vanishing treasures of the Philippine rain forest | publisher =Field Museum, Chicago | date =1998 | location =Chicago, Illinois | pages = | url = | doi = | id = }}
* {{cite journal | last =Momongan| first =V. G. | authorlink = | coauthors =G. I. Walde | title =Behavior of the endangered tamaraw (''Bubalus mindorensis huede'') in captivity | journal =Asia Life Sciences | volume =2 | issue =2 | pages =241-350 | publisher = | date =1993 | url = | doi =| id =
</div>
 
== Mga panlabas na kawing ==
{{commons|Bubalus mindorensis}}
{{wikispecies|Bubalus mindorensis}}
* [http://www.haribon.org.ph/?q=node/view/130 Pahina ang tamaraw ng Haribon]
 
== Silipin din ==
* [[Bubalus bubalis]], ang [[water buffalo|buffalong pantubig]]
* [[Mindoro]]
[[he:תאו הפיליפינים]]
[[hu:Mindorói bivaly]]
[[it:Tamarro (animale)]]
[[ja:ミンドロスイギュウ]]
[[ko:타마러우]]
61,203

edit

Menu ng paglilibot