Pumunta sa nilalaman

Pulang higante

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
Ang maliit na puting bituin sa kaliwa ay ang Araw sa kung ano ito ngayon. Ang malaking pulang bituin sa kanan ay ang magiging hitsura ng Araw kapag ito ay naging isang pulang higante.

Ang pulang higante o higanteng pula (Ingles: red giant) ay isang malaking bituin na may bigat na humigit-kumulang 0.3 hanggang 8 beses ang masa ng Araw.[1][2] Tinawag itong pulang higante dahil kulay pula ang mga ito habang lumalaki ang kanilang sukat. Maaaring magkasya sa loob ng ilang pulang higante ang libu-libong bituing kasinglaki ng Araw.

Sa ngayon, ang Araw ay isang bituin ng pangunahing sekwensiya, hindi isang pulang higante. Gayunpaman, naniniwala ang mga siyentipiko na ang araw ay magiging isang pulang higante makalipas ang humigit-kumulag limang bilyong taon.[3][4] Maaari itong magkaroon ng humigit-kumulang 200 beses na mas malaki ang diyametro kaysa sa ngayon at lalamunin nito ang Merkuryo, Benus at posibleng pati na rin ang Daigdig.[5][6][7]

Paano nagiging pulang higante ang isang bituin

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Mga pagbabago ng isang bituin tulad ng Araw sa liwanag at temperatura habang tumatanda ito. Makikita ito ang tatlong yugto ng pulang higante.
Isang ilustrasyon na naghahambing sa estruktura ng Araw (kaliwa) at sa posibleng kinabukasan nito bilang isang pulang higante (kanan).

Hidrohino tungo sa helyo

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang mga bagong bituin ay nagsasanib ng hidrohino upang makabuo ang helyo sa pamamagitan ng pagsasanib ng nuklear.[8][9] Lumilikha ito ng maraming enerhiya (tulad ng liwanag at init). Sa mga normal na bituin, tulad ng Araw at lahat ng iba pang mga bituin ng pangunahing sekwensiya, nangyayari ang prosesong ito sa pinakasentro ng bituin. Kalaunan, halos nauubos ang karamihan ng hidrohino at naging helyo ito. Naging sanhi ito ng paghinto ng reaksyong nuklear. Magsisimulang lumiit ang ubod nito dahil sa grabedad ng bituin. Dahil dito, mas umiinit ang patong na nasa labas nito na mayroon pa ring hidrohino. Ang hidrohino ay sinimulang magsanib upang makabuo ng helyo.[10]

Dahil sa bagong pinagmumulan ng enerhiyang ito, mas lumalaki ang mga panlabas na patong ng bituin. Mas magiging maliwanag ang bituin, kung minsan ay libong beses na mas maliwanag kaysa noong nasa pangunahing sekwensiya ito. Dahil mas malaki ang panlabas na bahagi ng bituin, kinakalat ang enerhiya sa mas malalawak na lugar. Bababa ang temperatura nito at magbabago ang kulay nito patungong pula o kahel.

Mga Yugto

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Karaniwan, may tatlong pangunahing yugto ang pulang higante.

Una, ang buod ng pulang higante ay binubuo lamang ng mga helyo habang ang patong sa paligid nito ay patuloy na nagsasanib upang maging hidrohino. Ito ay tinatawag na sangay ng pulang higante (red giant branch o yugtong RGB).[11][12] Kalaunan, nagsisimulang nagsasanib ang helyo sa ubod nito upang bumuo ng karbon.[8] Ang ignisyon na ito ay tinatawag na helium flash, at pagkatapos, lumilipat ang sangay ng pulang higante sa pahalang na sangay (horizontal branch) na bituin.[13][14]

Para sa mga bituin na may parehong masa tulad ng Araw, ang pahalang na sangay na yugto ay tinatawag na yugto ng pulang kumpol (red clump phase).[15][16] Ang mga bituin sa pulang kumpol ay mas maliit at mas mainit kaysa sa mga bituing na sangay na pulang higante, at maaaring magmukhang dilaw o kahel ang kulay. Sa mga bituin na mas malaki ang masa kaysa sa Araw, nagiging mas mainit ang mga ito at ang kanilang kulay ay nagbabago mula pula patungong dilaw, at pagkatapos ay naging asul-puti. Ang kanilang yugto ng pahalang na sangay ay maaaring tawaging itong blue loop.[17]

Sa lalong madaling panahon (sa loob lamang ng daan-daang milyong taon), magsisimulang magsanib ang helyo upang makabuo ng iba pang mga elemento tulad ng karbon, nitroheno at oksiheno. Muli magiging itong mas malaki at magiging malaking pulang higante kaysa sa mga yugto ng sangay ng pulang higante. Tinatawag itong asymptotic giant branch o AGB na yugto.[18][19]

Ang mga yugto ng pulang higante ay pansamantala lamang at mas maikli ang mga buhay nito kaysa sa bilyun-bilyong taon na ginugugol ng isang bituin ng pangunahing sekwensiya.[2][20] Sa huling bahagi ng kanilang ebolusyon, maaari mawala ang ilan sa kanilang mga panlabas na patong ng bituin na nag-iiwan ng kanilang gas at alikabok sa paligid. Sa paglipas ng panahon, maraming mga pulang higante ay magiging mga puting unano.[5][21] Ngunit, ang napakalaking pulang higante (o tinawag ding pulang superhigante) ay maaari maging isang bituing neutron o itim na butas.[22]

Mga halimbawa

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Gacrux (Gamma Crucis), ang pinakamalapit na bituing uri-M na pulang higante sa Daigdig.

Tingnan din

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Mga sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ "Red Giant". esahubble.org (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2026-08-19.
  2. 1 2 Briggs, Andy (2023-11-09). "What are red giants? Our sun will become one!". EarthSky (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2026-08-19.
  3. ↑ "The life cycle of a star: How will our Solar System end?". BBC Science Focus Magazine (sa wikang Ingles). 2022-10-21. Nakuha noong 2026-08-19.
  4. ↑ Tomaswick, Andy (2021-10-17). "This'll be us... in 5 Billion Years". Universe Today (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2026-08-19.
  5. 1 2 Taylor, Nola. "Red Giant Stars: Facts, Definition & the Future of the Sun". Space.com (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2026-08-19.
  6. ↑ "Sun: Facts - NASA Science" (sa wikang Ingles). 2017-11-14. Nakuha noong 2026-08-19.
  7. ↑ "Chapter 6: Aging Into Gianthood - NASA Science" (sa wikang Ingles). 2018-12-11. Nakuha noong 2026-08-19.
  8. 1 2 "Types - NASA Science" (sa wikang Ingles). 2020-09-22. Nakuha noong 2026-08-19.
  9. ↑ "Astronomy & Astrophysics 101: Red Giant" (sa wikang Ingles). 2022-08-27. Nakuha noong 2026-08-19.
  10. ↑ Sugimoto, Daiichiro; Fujimoto, Masayuki Y. (2000). "Why Stars Become Red Giants". The Astrophysical Journal. 538 (2): 837–853. Bibcode:2000ApJ...538..837S. doi:10.1086/309150.
  11. ↑ "Astronomy 1101". www.astronomy.ohio-state.edu. Nakuha noong 2026-08-19.
  12. ↑ Salaris, Maurizio; Cassisi, Santi; Weiss, Achim (2002). "Red Giant Branch Stars: The Theoretical Framework". The Publications of the Astronomical Society of the Pacific. 114 (794): 375–402. arXiv:astro-ph/0201387. Bibcode:2002PASP..114..375S. doi:10.1086/342498.
  13. ↑ "Horizontal Branch stars | COSMOS". astronomy.swin.edu.au. Nakuha noong 2026-08-19.
  14. ↑ "The Final Stages of the Evolution of a Sun-like Star". courses.ems.psu.edu. Nakuha noong 2026-08-19.
  15. ↑ Spruit, H. C. (2015). "The growth of helium-burning cores". Astronomy & Astrophysics. 582: L2. arXiv:1509.00659. Bibcode:2015A&A...582L...2S. doi:10.1051/0004-6361/201527171.
  16. ↑ Alves, David R. (2000-08-20). "K-Band Calibration of the Red Clump Luminosity". The Astrophysical Journal. 539 (2): 732–741. arXiv:astro-ph/0003329. doi:10.1086/309278. ISSN 0004-637X.
  17. ↑ Xu, H. Y.; Li, Y. (2004-04-01). "Blue loops of intermediate mass stars - I. CNO cycles and blue loops". Astronomy & Astrophysics (sa wikang Ingles). 418 (1): 213–224. doi:10.1051/0004-6361:20040024. ISSN 0004-6361.
  18. ↑ Herwig, F. (2005). "Evolution of Asymptotic Giant Branch Stars". Annual Review of Astronomy and Astrophysics. 43 (1): 435–479. Bibcode:2005ARA&A..43..435H. doi:10.1146/annurev.astro.43.072103.150600.
  19. ↑ Höfner, Susanne; Olofsson, Hans (2018-01-09). "Mass loss of stars on the asymptotic giant branch". The Astronomy and Astrophysics Review (sa wikang Ingles). 26 (1): 1. doi:10.1007/s00159-017-0106-5. ISSN 1432-0754.
  20. ↑ "Evolution from the Main Sequence to Red Giants". Maricopa Open Digital Press (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2026-08-19.
  21. ↑ "Chapter 7: Death and New Life - NASA Science" (sa wikang Ingles). 2018-12-11. Nakuha noong 2026-08-19.
  22. ↑ "Stellar Evolution | The Schools' Observatory". www.schoolsobservatory.org. Nakuha noong 2026-08-19.
Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pulang_higante&oldid=2221036"