Lugar ng artikulasyon
Sa ponetika, tumutukoy ang lugár ng artikulasyón (tinatawag ding púnto o puwésto ng artikulasyón) ng isang katinig sa tinatayang lugar sa daanan ng boses kung saan nagagawa ang tunog nito.[1]:10 Sa teknikal na paliwanag, ito ang punto kung saan nagaganap ang paghihigpit ng mga aktibo at pasibong artikulador.[2]:24 Kasama ng paraan ng artikulasyon at ponasyon, ang mga ito ang siyang nagdidikta sa magiging tunog ng isang katinig. Samantala, dahil nagagawa ang tunog ng mga patinig mula sa paglabas ng hangin, hindi madaling matutukoy ang lugar ng artikulasyon ng mga ito kaya inilalarawan ang mga ito batay sa posisyon nito sa espasyo ng patinig.[3]:34
Nabuo ang mga terminolohiya para mailarawan ang mga lugar ng artikulasyon upang magawang matukoy ang lahat ng mga posibleng pagkakaiba sa lugar ng mga tunog. Walang wika ang alam na gumagamit sa lahat ng mga lugar na ito.[1]:39
Artikulador
[baguhin | baguhin ang wikitext]Aktibo
[baguhin | baguhin ang wikitext]Aktibong artikulador ang tawag sa mga nagagalaw na bahagi ng pagawaan ng boses na siyang naghihigpit o nagmamando ng daloy ng hangin. May limang pangunahing bahagi ng pagawaan ng boses ang maigagalaw: labi, dulo ng dila, ang mismong dila, ang likurang bahagi ng dila, at ang lalamunan at tagukan. Malayang nakakagalaw ang mga ito sa isa't-isa; at maaaring magkasamang gumalaw ang mga ito sa prosesong tinatawag na koartikulasyon.[1]
Mahahati pa nang husto ang limang bahaging ito, dahil tinatangi ang mga tunog ng katinig sa maraming wika sa loob ng mga artikulador na ito. Kilala ang sumusunod na mga na antas ng mga aktibong lugar ng artikulasyon bilang nagtatangi: ibabang labi, dulo ng dila, ilalim ng dila, harapang bahagi ng dila, ang katawan ng dila (na nahahati sa harapan at likuran), at ang likurang bahagi ng dila, kabilang na ang lalaugan, lalamunan, at tagukan.[1]
Sa mga katinig sa labi, parehong gumagalaw ang dalawang labi para makagawa ng artikulasyon, pero kalimitang itinuturing sa larangan ang ibabang labi bilang ang aktibong artikulador (dahil sa paggalaw ng panga) habang pasibong artikulador naman ang itaas na labi. Ganito rin ang kaso sa mga katinig sa dila at labi: ang dila ang itinuturing na aktibo samantalang pasibo rin ang itaas na labi.
Sa mga katinig sa dila, tumatama ang ibat-ibang bahagi ng dila sa iba't-ibang bahagi ng paleta (bubong) ng bibig, pero hindi ito nagagalaw nang malaya kaya madalas silang igrupo sa kategorya ng dila. Hindi kabilang rito ang harapang bahagi ng dila, na kayang maigalaw nang malaya kaya nasa hiwalay silang kategorya.
Samantala, kayang maigalaw ang tagukan upang maitama ito sa lalamunan at lalaugan. Gayunpaman, hindi pa malinaw sa ngayon ang eksaktong proseso ng artikulasyon sa lugar na ito at kasalukuyan pang pinag-aaralan.
Pasibo
[baguhin | baguhin ang wikitext]Pasibong artikulador ang tawag sa mga nakapirmeng bahagi ng daanan ng boses na siyang tinatamaan o nilalapitan ng mga aktibong artikulador, kagaya ng itaas na labi at ngipin, paleta, o likurang bahagi ng lalamunan. May mga partikular na bahagi na nagtatangi sa magiging tunog ng katinig sa iisang lugar, bagaamt bihira lamang ang mga wika na nagtatampok ng ganito. May siyam na lugar sa bibig na kayang gawin ito: ang itaas na labi at ngipin, ang gilagid at ang likurang bahagi nito, ang matigas na paleta (bubong) ng bibig at ang malambot na likuran nito, ang tilao na nakalawit malapit sa lalamunan, ang mismong lalamunan, at ang tagukan.[3]
Tingnan din
[baguhin | baguhin ang wikitext]Sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- 1 2 3 4 Ladefoged, Peter (1996). The sounds of the world's languages [Ang tunog ng mga wika ng mundo] (sa Ingles). Ian Maddieson. Oxford, UK: Blackwell Publishers. ISBN 0-631-19814-8. OCLC 31867443.
- ↑ Zsiga, Elizabeth C. (2013). The sounds of language: an introduction to phonetics and phonology [Ang mga tunog ng wika: panimula sa ponetika at ponolohiya] (sa Ingles). Chichester: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-9103-6. OCLC 799024997.
- 1 2 Bickford, Anita C. (2006). Articulatory phonetics: tools for analyzing the world's languages [Ponetikang artikulatoryo: mga kagamitan para sa pagsusuri sa mga wika ng mundo] (sa Ingles). Rick Floyd (ika-4 (na) labas). Dallas, Estados Unidos: SIL International. ISBN 978-1-55671-165-7. OCLC 76160059.