Sampamahalaang Polako-Litwano
Kaharian ng Polonya at Dukadong Maringal ng Litwanya | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1569–1795[1] | |||||||||||||||
Makaharing Bandila
Makaharing Eskudo
| |||||||||||||||
Salawikain: Si Deus nobiscum quis contra nos "Kung ang Diyos ay panig sa atin, sino ang makakalaban sa atin" Pro Fide, Lege et Rege "Para sa pananampalataya, batas, at hari" | |||||||||||||||
| The Polish–Litwanyan Commonwealth (green) and its vassal states (light green) in 1619 The Polish–Litwanyan Commonwealth (green) and its vassal states (light green) in 1619 | |||||||||||||||
| Kabisera | |||||||||||||||
| Wikang opisyal | |||||||||||||||
| Relihiyon | |||||||||||||||
| Pamahalaan | Federal parliamentary elective monarchy[a] | ||||||||||||||
| King and Grand Duke | |||||||||||||||
• 1569–1572 (first) | Padron:Nwr | ||||||||||||||
• 1764–1795 (last) | Padron:Nwr | ||||||||||||||
| Grand Chancellor of the Crown | |||||||||||||||
• 1569–1576 (first) | Walenty Dembiński | ||||||||||||||
• 1793–1795 (last) | Antoni Sułkowski | ||||||||||||||
| Grand Chancellor of Litwanya | |||||||||||||||
• 1569–1584 (first) | Mikołaj Radziwiłł | ||||||||||||||
• 1793–1795 (last) | Joachim Chreptowicz | ||||||||||||||
| Lehislatura | General sejm | ||||||||||||||
• Mataas na Kapulungan | Senate | ||||||||||||||
• Mababang Kapulungan | Chamber of Deputies | ||||||||||||||
| Panahon | Early modern period | ||||||||||||||
| 1 July 1569 | |||||||||||||||
| 5 August 1772 | |||||||||||||||
| 3 May 1791 | |||||||||||||||
| 23 January 1793[1] | |||||||||||||||
| 24 October 1795[1] | |||||||||||||||
| Lawak | |||||||||||||||
| 1582[7] | 815,000 km2 (315,000 mi kuw) | ||||||||||||||
| 1618[8] | 1,000,000 km2 (390,000 mi kuw) | ||||||||||||||
| 1700[9] | 733,500 km2 (283,200 mi kuw) | ||||||||||||||
| Populasyon | |||||||||||||||
• 1582[7] | 8,000,000 | ||||||||||||||
• 1700[10] | 8,000,000 | ||||||||||||||
| |||||||||||||||
.png){kind=link}
Ang Sampamahalaang Polako-Litwano, na tinatawag ding **Polonya–Litwanya** o **Unang Republika ng Polonya** (Polish: *I Rzeczpospolita*), ay isang pederatibong tunay na unyon sa pagitan ng Kaharian ng Polonya at ng Dakilang Dukado ng Litwanya na umiral mula **1569 hanggang 1795**. Isa ito sa pinakamalaki at may pinakamalaking populasyon sa Europa noong ika-16 hanggang ika-18 siglo. Sa kasagsagan nito noong unang bahagi ng ika-17 siglo, sumasaklaw ang Komonwelt sa humigit-kumulang **1,000,000 km²** at may populasyong tinatayang **12 milyon** noong 1618. Ang mga opisyal na wika nito ay Polako at **Latin**, habang **Katolisismo** ang opisyal na relihiyon ng estado.
Itinatag ang Komonwelt bilang iisang estado sa pamamagitan ng Unyon ng Lublin noong **1 Hulyo 1569**. Bago nito, nagkakaisa na ang dalawang bansa sa ilalim ng isang personal na unyon mula pa noong **Kasunduan sa Krewo** noong 1385, at lalo pang pinagtibay sa pag-aasawa ni Reyna Jadwiga ng Polonya at ni Dakilang Duke Jogaila ng Litwanya, na kalaunan ay kinoronahan bilang Władysław II Jagiełło, Hari ng Polonya sa pamamagitan ng karapatan ng kanyang asawa (*jure uxoris*). Ang kanilang inapo na si Sigismund II Augustus ang nagpatupad ng ganap na pagsasanib upang mapatatag ang mga hangganan ng kanyang nasasakupan at mapanatili ang pagkakaisa. Dahil wala siyang naging anak, nagtapos ang Dinastiyang Jagiellonian sa kanyang pagkamatay noong 1572. Mula noon, ipinatupad ang sistemang elektibong monarkiya, kung saan ang hari ay inihahalal habambuhay mula sa mga maharlikang pamilya ng bansa o mula sa mga banyagang dinastiya.
Ang sistemang pampamahalaan ng Komonwelt, na kinabibilangan ng parlamentaryong pamahalaan at elektibong monarkiya na tinatawag na Gintong Kalayaan (Golden Liberty), ay isa sa mga naunang halimbawa ng konstitusyonal na monarkiya. Ang **Pangkalahatang Sejm**, isang parlamentong may dalawang kapulungan, ang may kapangyarihang lehislatibo. Ang mababang kapulungan nito ay inihahalal ng mga maharlikang kabilang sa szlachta, na bumubuo sa humigit-kumulang 10% ng populasyon. Ang **Henrician Articles**, isang batas na may katayuang konstitusyonal, ang nagtakda ng mga limitasyon sa kapangyarihan ng hari at ng kanyang pamahalaan. Kilala rin ang bansa sa mataas na antas ng pagkakaiba-iba ng mga etniko at sa malawak na pagpaparaya sa relihiyon kumpara sa ibang bansa sa Europa noong panahong iyon, na ginagarantiyahan ng **Batas ng Konpederasyon ng Warsaw** noong 1573, bagaman nagkakaiba-iba ang aktuwal na antas ng kalayaan sa relihiyon sa iba't ibang panahon. Sa loob ng unyon, ang Polonya ang nangingibabaw na katuwang. Kadalasang kusang-loob ang Polonisasyon ng mga maharlika, ngunit may mga pagkakataong nilabanan ang mga pagsisikap ng estado na magpalaganap ng isang relihiyon.
Matapos ang mahabang panahon ng kasaganaan, ang Komonwelt ay nakaranas ng tuluy-tuloy na pinagsamang pag-atake mula sa mga karatig-bansa at unti-unting humina sa larangan ng pulitika at militar. Dahil sa lumalalang kahinaan nito, hinati-hati ang teritoryo ng Komonwelt sa pagitan ng Austria, Prussia, at Russia noong huling bahagi ng ika-18 siglo. Bago tuluyang mawala, nagsagawa ang Komonwelt ng malawakang reporma at ipinasa ang **Konstitusyon ng Mayo 3**, na kinikilalang unang makabagong nakasulat na konstitusyon sa kasaysayan ng Europa at ikalawa sa buong mundo, kasunod ng Konstitusyon ng Estados Unidos.
Mga sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- 1 2 3 Partitions of Poland sa Encyclopædia Britannica
- 1 2 Maling banggit (Hindi tamang
<ref>tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalangwarsaw-capital-1596); $2 - ↑ Richters, Katja (2012). The Post-Soviet Russian Orthodox Church: Politics, Culture and Greater Russia. Routledge. p. 133. ISBN 978-1-136-29636-9.
formed part of the Polish–Litwanyan Commonwealth which was ruled by Catholic monarchs who made Roman Catholicism the state religion
- ↑ Janusz Sykała: Od Polan mieszkających w lasach – historia Polski – aż do króla Stasia, Gdansk, 2010.
- ↑ Georg Ziaja: Lexikon des polnischen Adels im Goldenen Zeitalter 1500–1600, p. 9.
- ↑ "Poland - Partition, Sovereignty, Revolution". Encyclopædia Britannica. 2024-09-07. Nakuha noong 2024-09-08.
- 1 2 Panstwowe Przedsiebiorstwo Wydawnictw Kartograficznych: Atlas Historyczny Polski, wydanie X, 1990, p. 14, ISBN 83-7000-016-9.
- ↑ Bertram Benedict (1919): A history of the great war. Bureau of national literature, inc. p. 21.
- ↑ Wilson, Peter (1998). German Armies: War and German Society, 1648–1806. London: UCL Press. Page 131.
- ↑ Wilson, Peter (1998). German Armies: War and German Society, 1648–1806. London: UCL Press. Page 131.
- ↑ Hereditary until 1572[4][5] and briefly Constitutional between 1791 and 1792[6]
<ref> tag na ang grupong "lower-alpha", pero walang nakitang <references group="lower-alpha"/> tag para rito); $2