Thailand

Mula sa Wikipediang Tagalog, ang malayang ensiklopedya
Tumalon sa: nabigasyon, hanapin
Kaharian ng Thailand
ราชอาณาจักรไทย
Ratcha-anachak Thai
Pambansang Awit: Phleng Chat Thai
("Pambansang Awit ng Thailand")

Makaharing AwitSansoen Phra Barami
("Purihin ang kanyang karangalan")
Kinaroroonan ng  Thailand  (luntian)

sa ASEAN  (maitim na kulay-abo)  —  [Gabay]

Kabisera
(at pinakamalaking lungsod)
Bangkok
13°44′N 100°30′E / 13.733°N 100.500°E / 13.733; 100.500
Opisyal na wika Thai
Pangkat etniko (2009;[5] 2011[2])
Pangalang-
turing
Thai
Siamese (sinauna)
Pamahalaan Monarkiya na pinamamahalaan ng diktaduryang militar
 -  Hari Maha Vajiralongkorn
 -  Pinuno ng Pambansang Konseho para sa Kapayapaan at Kaayusan Prayut Chan-o-cha
Lehislatura Pambansang Konseho para sa Kapayapaan at Kaayusan
Pagkabuo
 -  Kaharian ng Sukhothai 1238–1368 
 -  Kaharian ng Ayutthaya 1350 
 -  Kaharian ng Thonburi 1767 
 -  Kaharian ng Rattanakosin 6 Abril 1782 
 -  Monarkiyang konstitusyonal 24 Hunyo 1932 
Lawak
 -  Kabuuan 513,115 km2 (ika-49)
198,115 sq mi 
 -  Katubigan (%) 0.4%
Populasyon
 -  Pagtataya ng 2005 65,444,371 (ika-19)
 -  Senso ng 2000 60,916,441 
 -  Kakapalan 127/km2 (ika-59)
328.9/sq mi
KGK (KLP) Pagtataya ng 2005
 -  Kabuuan $559.5 bilyon (ika-20)
 -  Per capita $8,542 (ika-72)
Gini (2010) 39.4 
TKT (2014) 0.726 (ika-93)
Salipi Baht (฿) (THB)
Pook ng oras (UTC+7)
 -  Tag-araw (DST)  (UTC+7)
Nagmamaneho sa kaliwa
Internet TLD
Kodigong pantawag +66

Ang Kaharian ng Thailand o Taylandiya ay isang bansa sa Timog-Silangang Asya, napapaligiran ito ng Laos at Cambodia sa silangan, ang Tangway ng Thailand at Malaysia sa timog, at Dagat Andaman at Myanmar sa kanluran. Nakilala ang Thailand bilang Siam, na naging opisyal na pangalan hanggang Mayo 11, 1949. Nangangahulugang "kalayaan" ang salitang Thai (ไทย) sa wikang Thai. Pangalan din ito ng mga grupong etnikong Thai na nagdudulot sa ilang nakatira dito, partikular ang mga kalakihang minoryang Instik, na patuloy na tawagin ang bansa bilang Siam.

Kasaysayan[baguhin | baguhin ang batayan]

Dahil sa heograpikal na lokasyon, ang kultura ng mga Thai ay labis na naimpluwensiyahan ng Tsina at ng India. Subalit, marami ring mga kakaibang kulturang umusbong sa Thailand simula noong nagsimula ang kultura ng Baan Chiang.

Ang unang estadong Thai na nabuo ay nagsimula sa isang Kahariang Budhista ng Sukhothai noong 1238, kasunod ng paghina at pagbagsak ng Emperyong Khmer noong ika-13 - hanggang ika-15 siglo.

Isang siglo ang lumipas, ang kapangyarihan ng Sukothai ay natabunan ng mas malaking kaharian ng mga Ayutthaya, na nabuo noong kalagitnaan ng ika-14 na siglo, matapos masakop ang Angkor noong 1431, halos lahat ng korte at mga kaugaliang Hindu ay dinala sa Ayutthaya, at ang mga kaugalian at mga ritwal ay kinuha ng kultura ng mga Siam.

Pagkatapos ng pagbagsak ng Ayutthaya noong 1767, Ang Thonburi ay naging kabisera ng Thailand sa sandaling panahon sa ilalim ni Dakilang Haring Taksin, hanggang magkaroon ng kudeta noong 1782.

Ang kapangyarihang Europeo ay nagsimulang dumating noong ika-16 na siglo. Kahit na malakas ang mga Europeo, ang Thailand ay nag-iisang bansa na hindi nasakop sa Timog Silangang Asya. Ang dalawang pangunahing dahilan nito ay dahil ang Thailand ay may matagal na pagpapasa ng mga mahuhusay na pinuno noong 1800 na nakayang gamitin ang tensiyon sa pagitan ng Pranses at mga Briton.

Noong 1932, isang mapayapang himagsikan ang nagresulta sa isang bagong monarkiyang konstitusyunal. Noong digmaan, ang Thailand ay kakampi ng Hapon. Ngunit pagkatapos ng digmaan, naging kakampi naman ito ng Estados Unidos. Ang Thailand ay nagkaroon ng walang katiyakang pamahalaan, kaya't dumaan ito sa mga sunod sunod na kudeta, ngunit natuloy din ito sa demokrasya noong 1980.

Noong 1997, ang Thailanday tinamaan ng krisis pinansiyal ng Asya kaya ang baht ay nagkahalaga ng 56 baht bawat isang dolyar EU kumpara sa 25 na baht noong bago pa tumama sa bansa ang krisis.

ng Buodhismo sa Thailand.

Ang pinuno ng pamahalaan ay ang Punong ministro, na pinipili ng hari mula sa mga kasapi ng mababang kapulay kaunting direktang kapangyarihan ayon sa konstitusyon; subalit, bilang haungan ng parliyamento, na kadalasang pinuno ng partido ng mayoryaPlitika at Pamahalaan

Ang Hari ay mri, siya ay simbolo ng pambansang pagkakakilanlan at ang napiling nakapagtanggol. Kadalasang tinatalaga ng Punong Ministro ang gabinete.

Ang parliyamento ay tinatawag na Pambasang Kapulungan (รัฐสภา, rathasapha) at ang kanyang kamara: na binubuo ng Kapulungan ng mga Kinatawan (สภาผู้แทนราษฎร, sapha phuthaen ratsadon) na may 500 pwesto at ang Senado (วุฒิสภา, wuthisapha) na may 200 pwesto. Ang mga kasapi ng parehong Kapulungan ay inihahalal sa pamamagitan ng pouplar na botohan. Ang sistema ng hudikatura (ศาล, saan) ay may tatlong antas, ang pinakamataas ay ang Kataastaasang Hukuman (ศาลฎีกา, sandika).

Aktibong kasapi ang Thailand ng ASEAN.

Pagkakahating Administratibo[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang Thailand ay nahahati sa 75 mga lalawigan (จังหวัด, changwat) na pinagsama-sama sa limang pangkat ayon sa lokasyon. Mayo 2 espesyal na pinamamahalaang distrito: ang kabiserang lungsod Bangkok (Krung Thep Maha Nakhon sa Thai) at Pattaya, na ang Bangkok ay nasa panglalawigang antas, samantalang ang Pattaya ay bahagi ng lalawigan ng Chon Buri. Ang ibang mamamayang Tahi ay binibilang pa rin ang Bangkok bilang lalawigan, kaya naging 76 lalawigang bansa ang Thailand.

Nahahati ang bawat lalawigan sa maliliit na mga distrito. Noong 2000, mayroong 796 na distrito (อำเภอ, amphoe), 81 mas maliliit na distrito (กิ่งอำเภอ, king amphoe), at 50 distrito ng Bangkok (เขต, khet). Ang ibang bahagi ng lalawigan na naghahanggan sa Bangkok ay tinatawag din na Kalakhang Bangkok (ปริมณฑล, pari monthon). Ang mga lalawigan na ito ay ang Nonthaburi, Pathum Thani, Samut Prakan, Naon Pathom, Samut Sakhon. Ang pangalan ng bawat kabiserang lungsod (เมือง, mueang) ay katulad din ng sa lalawigan nito. halimbawa, ang kabisera ng lalawigan ng Chiang Mai (changwat Chiang Mai) ay Mueang Chiang Mai. Ang 76 na lalawigan ay ang sumusunodkh:

Mga lalawigan ng Thailand

Gitnang Thailand[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. Ang Thong
  2. Phra Nakhon Si Ayutthaya
  3. Bangkok (Krung Thep Maha Nakhon), Espesyal na pinamamahalang Distrito [1]
  4. Chai Nat
  5. Kanchanaburi [2]
  6. Lop Buri
  7. Nakhon Nayok
  8. Nakhon Pathom [1]
  9. Nonthaburi [1]
  10. Pathum Thani [1]
  11. Phetchaburi [2]
  12. Prachuap Khiri Khan [2]
  13. Ratchaburi [2]
  14. Samut Prakan [1]
  15. Samut Sakhon [1]
  16. Samut Songkhram [2]
  17. Saraburi
  18. Sing Buri
  19. Suphan Buri

Silangang Thailand[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. Chachoengsao
  2. Chanthaburi
  3. Chonburi
  4. Prachinburi
  5. Rayong
  6. Sa Kaeo
  7. Trat

Hilagang Thailand[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. Chiang Mai
  2. Chiang Rai
  3. Kamphaeng Phet
  4. Lampang
  5. Lamphun
  6. Mae Hong Son
  7. Nakhon Sawan
  8. Nan
  9. Phayao
  10. Phetchabun
  11. Phichit
  12. Phitsanulok
  13. Phrae
  14. Sukothai
  15. Tak
  16. Uthai Thani
  17. Uttaradit

Hilagang Silangang Thailand[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. Allan Charoen
  2. Bueng kan
  3. Buri Ram
  4. Kalasin
  5. Khon Kaen
  6. Loei
  7. Maha Sarakham
  8. Mukdahan
  9. Nakhon Phanom
  10. Nakhon Ratchasima
  11. Nong Bua Lamphu
  12. Nong Khai
  13. Roi Et
  14. Sakon Nakhon
  15. Si Sa Ket
  16. Surin
  17. Ubon Ratchathani
  18. Udon Thani
  19. Yasothon

Timog Thailand[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. Chumpon
  2. Kirabai
  3. Naykhon Si Thammarate
  4. Nazathiwat
  5. Pattangi
  6. Phanga Nganga
  7. Phaty thalung
  8. Phunket
  9. Ranenong
  10. Satunii
  11. Song ko hlua
  12. Suret Tanai
  13. Tiranag
  14. Yolo

Heograpiya[baguhin | baguhin ang batayan]

Ika-50 pinakamalaking bansa sa buong mundo ang Thailand na may kabuuang sukat na 513,000 km² (198,000 mi²). Maaaring ihambing ito sa laki ng Espanya, at may kalakihan lang ng unti sa estado ng California ng Estados Unidos. Bahagyang mas-maliit din ito sa sukat ng Yemen.

Ang Thailand ay kinapapalooban ng mga katangi-tanging rehiyong heograpikal, na tumutukoy sa mga pangkat panglalawigan. Ang mga lupain sa hilaga ay mabundok, na may pinakamataas na tuktok sa Doi Inthanon na may taas na 2,576 metro (8,451 talampakan). Ang hilagang silangan ay binubuo ng Talampas ng Khorat, na naghahanggan sa silangan ng Ilog Mekong. Ang gitnang bahagi ng bansa ay binubuo halos ng kapatagang lupa. Ang timog ay binubuo ng makitid na Kra Isthmus na lumalaki habang patungong tangway ng Malay.

Demograpiya[baguhin | baguhin ang batayan]

Karamihan sa populasyon ng Thailand ay mula sa iba't ibang pangkat ng mga taong Tai. Ang ilan sa kanila ay ang, taga-Gitnang Thai, Ang taga-Hilagang silangang hai o Isan o Lao, Ang taga-Hilagang Thai, at ang mga taga-Katimugang Thai. Ang mga taga-Gitnang Thai ay matagal nang dominado sa politika, ekonomiya, at kultura ng bansa, kahit na binubuo lamang sila ng isang katlo ng ng populasyon ng Thailand at bahagya lamang ang mga taga Hilagang silangang Thai. Dahil sa sistemang pangedukasyon at sa pagpapatibay ng pambansang pagkakakilanlan, karamihan sa mga tao ay nakakapagsalita ng salita ng Gitnang Thai pati na rin ang kanilang mga sariling lokal na diyalekto.

Ang Wikang Thai ay ang pambansang wika ng Thailand, na isinusulat sa sarili nitong alpabeto, subalit maraming mga etniko at mga rehiyonal na diyalekto ang ginagamit din sa mga pook na ang nakararami ay mga nagsasalita ng Isan o Mon-Khmer. Kahit na itinuturo ang Ingles sa lahat ng paaralan, mababa pa rin ang kagalingan ng mga ito.

Edukasyon[baguhin | baguhin ang batayan]

Pangunahing lathalain: Edukasyon sa Thailand
Mga mag-aaral ng Mababang Paaralan sa Thailand

Mataas ang antas ng kamuwangan sa Thailand, at ang edukasyon ay naibibigay ng isang maayos na sistemang pam-paaralan ng kindergarten, mababang paaaralan, mababa at mataas na sekondarya, maraming dalubhasaang bokasyunal, at mga pamantasan. Ang pribadong sektor ng edukasyon ay mahusay ang pagkakabuo at malaki ang naitutulong sa pangkalahatang pamamahala ng edukasyon kung saan hindi kayang maibigay ng pamahalaan sa mga mga pampubliko nitong paaralan. Ang edukasyon ay sapilitan hanggang ika-9 na baitang, at ang pamahalaan ay nagbibigay ng libreng edukasyon hanggang ika-12 Baitang.

Tingnan din[baguhin | baguhin ang batayan]

Mga sanggunian[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. Draper, John; Kamnuansilpa, Peerasit (2016). "The Thai Lao Question: The Reappearance of Thailand’s Ethnic Lao Community and Related Policy Questions". Asian Ethnicity. doi:10.1080/14631369.2016.1258300. http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14631369.2016.1258300. Hinango noong 23 Nobyembre 2016. 
  2. 2.0 2.1 (sa Ingles nang may kasamang salin mula sa pamahalaan ng Thailand) Internasyonal na Kumbensyon sa Pagsugpo sa Lahat ng Uri ng Pagtatangi sa Lahi; Mga ulat ng sinumite ng mga partido ng mga estado sa ilalim ng ika-9 na artikulo ng Kumbensyon: Thailand. Komite ng Mga Nagkakaisang Bansa sa Pagsugpo sa Pagtatangi ng Lahi. 28 Hulyo 2011. http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf. Hinango noong 8 Oktubre 2016. 
  3. David Levinson (1998), Mga Pangkat Etniko sa Daigdig: A Ready Reference Handbook, Oryx Pres, p. 287, ISBN 1573560197 
  4. Paul, Lewis M.; Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. (2013), Ethnologue: Mga Wika sa Daigdig, SIL Internasyonal, ISBN 978-1-55671-216-6, http://www.ethnologue.com 
  5. Barbara A. West (2009), Ensiklopidya ng mga Tao sa Asya at Oseaniya, Facts on File, p. 794, ISBN 1438119135