Tuldik

Mula sa Wikipediang Tagalog, ang malayang ensiklopedya
Tumalon sa: nabigasyon, hanapin

Ang tuldik ay isang hudyat na dinadagdag sa isang titik upang mapalitan ang pagbigkas o maláman ang pagkakaiba nito sa pagitan ng magkakatulad ng mga salita. Hindi tulad sa mga ibang wika, sa Filipino at Tagalog hindi hiwalay na titik ang mga tuldik at hindi ito kasáma sa alpabeto; mga patinig lámang ang tinutuldikan.

(Halimbawa mula sa Alpabetong Filipino: á, à, â, é, è, ê, í, ì, î, ó, ò, ô, ú, ù, û)

Ang tatlong tuldik[baguhin | baguhin ang batayan]

Mayroong tatlong uri ang tuldik:

Una, ang pahilís (΄), na may dalawang bigkas: ang mabilís, na mabilis ang bigkas ng salita at laging nasa hulíng pantig ng salita (hal: buháy - alive, bukás - open) at malúmay, na marahan o mabagal ang bigkas ng salita at laging nasa una o mga gitnang pantig (hal: búhay - life, búkas - tomorrow).

Ikalawa, ang paiwà (`). Isa lang ang bigkas nito, ang malumì. Binibigkas ito nang mabagal o marahan at nagtatapos na may impit. Impit ang tawag sa biglang paghinto ng tunog tulad ng à sa talà (star). Lagi itong nasa hulíng pantig (hal: punò - tree). Lagi itong nilalagyan ng tuldik na pahilís at malúmay kung higit sa dalawa ang pantig (Hal: pinúnò - leader).

Ikatlo, ang pakupyâ (^). Isa lang ang bigkas nito, ang maragsâ. Binibigkas ito nang mabilis at nagtatapos na may impit tulad ng â sa talâ (list). Lagi itong nasa hulíng pantig (hal: punô - full).

Impit[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang impit na nasa dulo at may diing pantig ng salita ay kinakatawan ng tuldik na pakupya sa ibabaw ng patinig ng dulong pantig: “likô” /li. ko /. Ang impit na tunog sa pinal na posisyon ng salita ay hindi nabibigkas ng ilang tagapagsalita. Ang dahilan nito ay sapagkat sa unang wika nila ay walang impit na matatagpuan sa naturang posisyon. Naililipat nila ang ganitong nakagawian sa kanilang pangalawang wika: “likô” /li. ko / > /li. ko/.

Para sa ilang tagapagsalita, ang impit na nasa dulo ng salita ay napapalitan ng haba, kapag ang salita ay nasundan ng ibang mga salita: “matandâ” /ma.tan.'da / pero “matandá na siya” /ma.tan.da:. na. si.yá/. Para naman sa ibang tagapagsalita, nananatili ang tuldik kahit ang salita ay nasundan ng ibang salita: “matandâ na siya” /ma.tan. da . na. si.yá/.

Iba pang mga halimbawa[baguhin | baguhin ang batayan]

akò (gawing responsibilidad) akó (I)
báka (cow) baká (maybe)
bílang (dami, number) biláng (limitado)
búhay (life) buháy (alive)
hámon (pagsubok) hamón (ham)
káya (puwedeng gawin) kayâ (so, thus, hence)
maláman (to know) malamán (maraming laman)
masáyang (to be wasted) masayáng (happy)