Dilaw (halaman)

Mula sa Wikipediang Tagalog, ang malayang ensiklopedya
(Idinirekta mula sa Luyang-dilaw)
Tumalon sa: nabigasyon, hanapin
Para sa ibang gamit, tingnan ang luya (paglilinaw).
Luyang-dilaw
Curcuma longa
Kauriang pang-agham
Kaharian: Plantae
(unranked): Angiosperms
(unranked): Monocots
(unranked): Commelinids
Orden: Zingiberales
Pamilya: Zingiberaceae
Sari: Curcuma
Espesye: C. longa
Pangalang dalawahan
Curcuma longa
Linnaeus[1]

Ang dilaw[2] o luyang-dilaw (Curcuma longa) ay isang uri ng halamang kahawig ng tunay na luya. Ginagamit ito bilang pangkulay sa mga tela at pagkain.[3] Mula ito sa pamiyla ng mga luya na Zingiberaceae. Ito ay katutubo sa mga tropikal na bansa ng Timog Asya at nangangailangan ng temperatura mula 20°C hanggang 30°C, at maraming ulang upang yumabong. Ang mga halaman ay inaani bawat taon para sa kanilang rhizome, ang ilan sa mga rhizome ay tinatanim para sa susunod na anihan.

Ang mga rhizome ay pinakukuluan ng ilang oras at pinatutuyo sa mga mainit na pugon. Pagkatapos nito ay dinudurog sila upang maging madilaw-dilaw na naranghang pulbos na ginagamit sa mga panlasa o kaya curry sa mga pagkain ng Timog Asya at Gitnang Silangan, pang-tina, at pangkulay ng mustasang kondimento. Ang aktibong bahagi nito ay tinatawag na curcumin na may malalupa, mapait at lasang katulad ng paminta at amoy na tulad ng mustasa.

Ito ay minsang tinatawag na tumeric. Sa Europa noong Gitnang Panahon, ang luyang-dilaw ay tinatawag na Sapron ng Indiya dahil ito ay ginagamit na pamalit sa mas mahal na sapron na panlasa.

Ang Sangli, isang bayan sa katimugang bahagi ng estadong Maharashtra ng Indiya ay ang pinakamalaki at pinakamahalagang lugar ng kalakalan ng luyang-dilaw sa Asya.[4]

Mga Gamit[baguhin]

Sa Pagkukusina[baguhin]

Ang pinulbos na luyang-dilaw ay ginagamit sa kusina ng Indiya.

Ginagamit ang luyang-dilaw sa mga inumin, mga hinurno na pagkain, mga sorbetes, sarsa atbp. Ginagamit din itong sangkap ng pulbos na curry. Maari din itong gamitin ng hilaw kagaya ng luya. Ang luyang-dilaw (tinatawag ring E100 kapag ginagamit bilang food additive) ay ginagamit upang protektahan ang mga pagkain laban sa sikat ng araw. Pag sinama sa annatto (E160b), ang luyang dilaw ay ginagamit sa pagkulay ng keso, yogurt, salad dressing,mantikilya at margarina.

Tina[baguhin]

Ang luyang-dilaw ay hindi magandang tina dahil hindi ito masyadong lightfast (ang kakayahan ng isang tina na di kumupas kapag nabilad sa araw). Subalit ginagamit ito sa sa mga kasuotang galing sa Indiya gaya ng sari.

Pang seremonyang gamit[baguhin]

Ginagamit ang luyang-dilaw sa iba't ibang ritwal tulad ng gaye holud na bahagi ng kasalang Bengali.

Kimika[baguhin]

Keto na porma ng Curcumin
Enol na porma ng Curcumin

Ang luyang-dilaw ay mayroong 5% kinakailangang langis at hanggang 3% curcumin, isang polyphenol. Ito ang aktibong substansiya ng luyang-dilaw at kilala din bilang C.I. 75300, o Natural Yellow 3 (likas na dilaw 3). Ang sistematikong kemikal na pangalan nito ay (1E,6E)-1,7-bis(4-hydroxy-3-methoxyphenyl)-1,6-heptadiene-3,5-dione.

Maari itong makita sa hindi kukulang sa dalawang tautomerikong porma, ang keto at ang enol. Ang pormang keto ay mas ginagamit sa solidong porma at ang pormang enol kapag sa solusyon.

Tingnan din[baguhin]

Mga talasanggunian[baguhin]

  1. "Curcuma longa information from NPGS/GRIN". www.ars-grin.gov. http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?12676. Nakuha noong 2008-03-04. 
  2. "dilaw". UP Diksyonaryong Filipino (Ikalawang Edisyon). (2010). UP-Sentro ng Wikang Filipino-Diliman.
  3. English, Leo James. Diksyunaryong Tagalog-Ingles, Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng National Book Store, may 1583 na mga dahon, ISBN 971-91055-0-X
  4. SANGLI...The Turmeric City of India n home of brights
Wikipedia-logo-en.png
Ang artikulong ito o mga bahagi nito ay hinango o isinalin mula sa Wikipediang Ingles. Ang katumbas na artikulo nito sa Ingles ay may pamagat na: