Kabaliwan

Ang pagkabaliw, kabaliwan, o kahibangan ay tumutukoy sa mga pag-uugali na dulot ng ilang abnormal na padron sa pag-iisip o asal. Maaaring magpakita ang kabaliwan bilang paglabag sa mga pamantayan ng lipunan, kabilang ang pagiging panganib ng isang tao sa kanyang sarili o sa iba. Sa konseptuwal na pananaw, iniuugnay din ang kabaliwan sa biyolohikal na penomenon ng pagkahawa (na ang sakit sa pag-iisip ay maaaring makahawa), gaya sa mga kaso ng mga pagpapakamatay na ginagaya. Sa makabagong gamit, ang terminong kabaliwan ay isang impormal at hindi siyentipikong katawagan na tumutukoy sa "kawalang-katatagan ng isip"; kaya naman ang depensang kabaliwan ay isang legal na depinisyon ng ganitong kalagayan. Sa medisina, ang pangkalahatang terminong sikosis ay ginagamit upang ilarawan ang presensya ng mga delusyon at/o halusinasyon sa isang pasyente,^[1] at ang sakit sa sikiyatriya ay tinatawag na "sikopatolohiya", hindi kabaliwan.^[2]

Sa Ingles, ang salitang "sane" ay nagmula sa pang-uring Latin na sanus, na nangangahulugang "malusog". Ang pariralang Latin na mens sana in corpore sano ay karaniwang isinasalin bilang "malusog na isipan sa malusog na katawan". Mula sa pananaw na ito, maaaring ituring ang kabaliwan bilang mahinang kalusugan ng isip, hindi kinakailangang ng utak bilang isang organo (bagaman maaari itong makaapekto sa kalusugang pangkaisipan), kundi tumutukoy sa depektibong paggana ng mga prosesong mental tulad ng pangangatwiran. Isa pang pariralang Latin na kaugnay ng konsepto ng katinuan ay compos mentis ("may matinong pag-iisip"), at ang eupemistikong termino para sa kabaliwan ay non compos mentis. Sa batas, ang mens rea ay nangangahulugang pagkakaroon ng layuning kriminal, o may "nagkasalang isip", sa oras na naganap ang kilos (actus reus).

Sa mas impormal na gamit, ang salitang kabaliwan ay maaari ring tumukoy sa isang bagay o taong itinuturing na lubhang kakaiba, masidhi, o matindi, kabilang na sa positibong kahulugan. Maaari rin itong gamitin upang siraan o punahin ang mga ideya, paniniwala, prinsipyo, hangarin, personal na damdamin, o saloobin, pati na ang mga tagapagtaguyod nito, tulad sa politika at relihiyon.

Mga historikal na pananaw at paggamot

Ang kabaliwan bilang di-legal na termino para sa pagkababaliw ay kinilala sa buong kasaysayan sa bawat kilalang lipunan. May ilang tradisyonal na kultura na lumalapit sa mga albularyo o shaman upang gumamit ng mahika, mga halamang-gamot, o katutubong medisina upang paalisin ang masasamang espiritu o kakaibang pag-uugali ng isang taong itinuturing na wala sa katinuan.^[3] Natuklasan ng mga arkeologo ang mga bungo (na hindi bababa sa 7000 taong gulang) na may maliliit at bilog na butas na ginawa gamit ang mga kasangkapang batong apuyan. Ipinagpalagay na ang mga taong ito ay pinaniniwalaang sinaniban ng espiritu at ang mga butas ay ginawa upang makalabas ang mga ito.^[4] Gayunman, ipinapakita ng mas bagong pananaliksik tungkol sa sinaunang praktika ng trepanasyon na ang pamamaraang ito ay medikal ang layunin at ginamit bilang paraan ng paggamot sa pinsala sa bungo.^[5]

Medisina

Ang kabaliwan ay hindi na itinuturing na isang medikal na diyagnostiko kundi isang terminong legal sa Estados Unidos, na nagmula sa orihinal nitong paggamit sa karaniwang batas.^[6] Ang mga karamdaman na dating saklaw ng terminong ito ay sumasaklaw sa malawak na hanay ng mga sakit sa pag-iisip na ngayon ay tinutukoy bilang sakit na bipolar, mga sindromeng ng organikong utak, eskusopreniya, at iba pang mga sakit sikotiko.^[1]

Mga sanggunian

1 2 L M Tierney, S J McPhee, M A Papadakis (2002). Current medical Diagnosis & Treatment. International edition (sa wikang Ingles). New York: Lange Medical Books/McGraw-Hill. pp. 1078–1086. ISBN 0-07-137688-7.
↑ An interview with Dr. Joseph Merlino, David Shankbone, Wikinews, 5 Oktubre 2007. (sa Ingles)
↑ Weinstein, Raymond M. (2007) "madness" in George Ritzer (pat.) The Blackwell Encyclopedia of Sociology, Blackwell Publishing, 2007, pp. 2693-2695 (sa Ingles)
↑ Porter, Roy (2002) Madness: A Brief History, Oxford University Press, 2002, p.10, ISBN 0-19-280266-6 (sa Ingles)
↑ Andrushko, Valerie A.; Verano, John W. (1 Setyembre 2008). "Prehistoric trepanation in the Cuzco region of Peru: A view into an ancient Andean practice". American Journal of Physical Anthropology (sa wikang Ingles). 137 (1): 11–12. doi:10.1002/ajpa.20836. PMID 18386793.
↑ Tighe, Janet A. (2005). ""What's in a Name?": A Brief Foray into the History of Insanity in England and the United States". Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law (sa wikang Ingles). 33 (2): 252–8. PMID 15985670. Inarkibo mula sa orihinal noong 2011-09-28. Nakuha noong 2007-10-20.

[diag-1] 1 2 L M Tierney, S J McPhee, M A Papadakis (2002). Current medical Diagnosis & Treatment. International edition (sa wikang Ingles). New York: Lange Medical Books/McGraw-Hill. pp. 1078–1086. ISBN 0-07-137688-7.

[DS-2] An interview with Dr. Joseph Merlino, David Shankbone, Wikinews, 5 Oktubre 2007. (sa Ingles)

[3] Weinstein, Raymond M. (2007) "madness" in George Ritzer (pat.) The Blackwell Encyclopedia of Sociology, Blackwell Publishing, 2007, pp. 2693-2695 (sa Ingles)

[4] Porter, Roy (2002) Madness: A Brief History, Oxford University Press, 2002, p.10, ISBN 0-19-280266-6 (sa Ingles)

[5] Andrushko, Valerie A.; Verano, John W. (1 Setyembre 2008). "Prehistoric trepanation in the Cuzco region of Peru: A view into an ancient Andean practice". American Journal of Physical Anthropology (sa wikang Ingles). 137 (1): 11–12. doi:10.1002/ajpa.20836. PMID 18386793.

[6] Tighe, Janet A. (2005). ""What's in a Name?": A Brief Foray into the History of Insanity in England and the United States". Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law (sa wikang Ingles). 33 (2): 252–8. PMID 15985670. Inarkibo mula sa orihinal noong 2011-09-28. Nakuha noong 2007-10-20.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]