Alpabetong Balines

Mula sa Wikipediang Tagalog, ang malayang ensiklopedya
Jump to navigation Jump to search

Ang alpabetong Balinese, na tinatawag ng mga katutubo na Aksara Bali at Hanacaraka, ay isang abugida na ginagamit sa pulo ng Bali sa Indonesia. Ito ay ginagamit sa pagsulat ng wikang Austronesiyano na Balinese, ang lumang wikang Javanese at ng wikang Sanskrit, na wikang liturgiko sa ng mga Hindu sa Bali. Sa paglalagay ng ilang pagbabago, ginagamit din ito sa wikang Sasak, na sinasalita sa kalapit na pulo ng Lombok. Ang sistemang panulat ay nanggaling sa panulat na Brahmi kagaya ng maraming sistemang panulat sa Timog at Timog-silangang Asya. Ang alpabetong Balinese, kasama ng alpabetong Javanese ay itinuturing na pinakamadibuho at mapalamuti sa mga panulat na Brahmic sa Timog-silangang Asya.

Ang pang-araw-araw na ginagamit na panulat sa Bali ay ang alpabetong Latin ngunit ang alpabetong Balinese ay pinapahalagahan pa rin at karaniwang makikita ssa mga tradisyonal na seremonya at karaniwang iniuugnay sa pananampalatayang Hindu. Ang panulat ay karaniwang ginagamit ngayon sa pagtulad ng mga lontar o palm leaf manuscripts na naglalaman ng mga sulating panrelihiyon.

Katangian[baguhin | baguhin ang batayan]

Mayroong 47 na titik ang alpabetong Balinese. Bawat titik ay kumakatawan sa isang pantig na may likas na patinig na maaaring /a/ o /ə/ sa dulo ng bawat pangungusap. Ito ay maaaring mabago sa pamamagitan ng mga kudlit o diacritics. Ang taal na Balinese ay maaaring isulat gamit lamang ang 18 katinig at 9 na patinig, habang ang mga salin at hiram na salita mula sa Sanskrit at lumang Javanese ay kinakailangan ang kabuuang 47 na titik. May mga dagdag ding titik para sa pagsulat ng wikang Sasak. Ang bawat katinig ay may anyong pangkabit-kabit na tinatawag na gantungan na nagpapawalang saysay sa likas na patinig ng naunang pantig.

Ang mga bantas ay ang tuldok, kuwit at tutuldok, kasama rin ang ilang mga bantas para sa pagsisimula at pagtatapos ng isang talata. May notang ginagamit sa musika na kamukha ng mga kudlit at titik. Ang alpabeto ay isinusulat nang mula kaliwa pakanan nang walang pagitan ang mga salita (Scriptio continua).[1]

Mayroon ding tinatawag na mga "Banal na titik o aksara modre na makikita sa mga sulating panrelihiyo at mga anting-anting. Ang karamihan sa mga titik ay sinusulat kasama ang kudlit na ulu candra. 

Mga titik[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang mga titik sa Balinese ay tinatawag na aksara (ᬅᬓ᭄ᬱᬭ), at bawat isang titik ay kumakatawan sa isang pantig na may likas na patinig na /a/.

Mga katinig[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang mga katinig ay tinatawag na  wianjana (ᬯ᭄ᬬᬦ᭄ᬚᬦ). Mayroong 33 katinig sa Balinese ngunit 18 lamang na tinatawag na wreṣāstra (ᬯᬺᬱᬵᬲ᭄ᬢ᭄ᬭ) ang ginagamit sa pagsulat ng wikang Balinese. Ang natitirang mga titik ay ginagamit sa pagsulat ng mga salitang hiniram mula sa Sanskrit at Kawi.

Aksara wianjana (Katinig)
Warga
(Place of articulation)
Pancawalimukha Ardhasuara
(Semivowels)
Usma
(Fricatives)
Wisarga
Di-nakaboses Nakaboses Galing sa ilong
Kanthya
(Guttural)
(Ka)
Ka1
Bali Ka mahaprana.png
(Kha)
Ka mahaprana
(Ga)
Ga1
(Gha)
Ga gora
(Nga)
Nga1
(Ha)
Ha12
Talawya
(Palatal)
(Ca)
Ca murca1
(Cha)
Ca laca3
(Ja)
Ja1
(Jha)
Ja jera
(Nya)
Nya1
(Ya)
Ya1
(Śa)
Sa saga
Murdhanya
(Retroflex)
(Ṭa)
Ta latik
(Ṭha)
Ta latik m.5
(Ḍa)
Da murda a.4
(Ḍha)
Da murda m.5
(Ṇa)
Na rambat
(Ra)
Ra1
(Ṣa)
Sa sapa
Dantya
(Dental)
(Ta)
Ta1
(Tha)
Ta tawa
(Da)
Da lindung1
(Dha)
Da madu
(Na)
Na kojong1
(La)
La1
(Sa)
Sa danti16
Osthya
(Labial)
(Pa)
Pa1
(Pha)
Pa kapal
(Ba)
Ba1
Bali Ba kembang1.png or Bali Ba kembang2.png(Bha)
Ba kembang7
(Ma)
Ma1
(Wa)
Wa1

Mga patinig[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang mga patinig na tinatawag na suara (ᬲ᭄ᬯᬭ),  ay maaaring isulat bilang mga solong titik kung sila'y nasa unahan ng salita. Ang mga sumusunod ang mga patinig:

Aksara suara (Patinig)
Warga
(Place of articulation)
Aksara suara hresua
(Maikiling patinig)
Name Aksara suara dirgha
(Mahabang patinig)
Simbolo Transliterasiyon IPA Simbolo Transliterasiyon IPA
Kantya
(Guttural)
Bali vowel A kara.png
A [a] A kara
Bali vowel A kara-tedung.png
Ā [ɑː]
Talawya
(Palatal)
Bali vowel I kara.png
I [i] I kara
Bali vowel I kara-tedung.png
Ī [iː]
Murdhanya
(Retroflex)
Bali vowel Ra repa.png
[ɹ̩] Ra repa
Bali vowel Ra repa-tedung.png
[ɹ̩ː]
Dantya
(Dental)
Bali 2-vowel La lenga.png
[l̩] La lenga
Bali vowel La lenga-tedung.png
[l̩ː]
Osthya
(Labial)
Bali vowel U kara.png
U [u] U kara
Bali vowel U kara-tedung.png
Ū [uː]
Kanthya-talawya
(Palato-guttural)
Bali 6-vowel E kara.png
E [e]; [ɛ] E kara (E)
Airsanya (Ai)
Bali vowel Airsanya.png
Ai [aːi]
Kanthya-osthya
(Labio-guttural)
Bali 3-vowel O.png
O [o]; [ɔ] O kara
Bali vowel O kara-tedung.png
Au [aːu]

Gantungan[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang adeg-adeg ay di maaaring gamitin sa gitna ng pangungusap kaya't ang mga gantungan o mga nakalakip na titik ang ginagamit para mapawalang saysay ang patinig. Ang bawat katinig ay may katumbas na anyong gantungan. Ito'y nagpapawalang saysay sa patinig ng titik na pinagkakabitan nito. Halimbawa, kung ang "na" ay may gantungan na "da", ito ay bibigkasing "nda".

Gantungan and pangangge (diacritic) Ang gantungan at ang pangangge o kudlit ay maaaring magkasama sa iisang titik. Ngunit di maaari ang paglalagay ng dalawa o higit pang gantungan sa iisang titik. Ito ay tinatawag na tumpuk telu (tatlong patong). Ang adeg-adeg ay maaaring gamitin sa gitna ng pangungusap para iwasan ang ganitong kaganapan.

Ang mga anyo ng gantungan ay ang sumusunod:

Gantungan/Gempelan
Warga
(Place of articulation)
Pancawalimukha Ardhasuara
(Semivowels)
Usma
(Fricatives)
Wisarga
Unvoiced Voiced Nasal
Kanthya
(Guttural)
Gantungan Ka.png
Ka
Gantungan Ka mahaprana.png
Ka mahaprana
Gantungan Ga.png
Ga
Gantungan Ga gora.png
Ga gora
Gantungan Nga.png
Nga
Gantungan Ha.png
Ha
Talawya
(Palatal)
Gantungan Ca.png
Ca murca
Gantungan Ca laca.png
Ca laca
Gantungan Ja.png
Ja
Gantungan Ja jera.png
Ja jera
Gantungan Nya.png
Nya
Pangangge Nania.png
Ya
Gantungan Sa saga.png
Sa saga
Murdhanya
(Retroflex)
Gantungan Ta latik.png
Ta latik
Gantungan Ta latik mahaprana.png
Ta latik m.
Gantungan da madu alpaprana.png
Da madu a.
Gantungan Da madu murdhanya.png
Da madu m.
Gantungan Na rambat.png
Na rambat
Pangangge Cakra.png
Ra
Gempelan Sa sapa.png
Sa sapa
Dantya
(Dental)
Gantungan Ta.png
Ta
Gantungan Ta tawa.png
Ta tawa
Gantungan Da.png
Da lindung
Gantungan Da madu.png
Da madu
Gantungan Na.png
Na kojong
Gantungan La.png
La
Gempelan Sa danti.png
Sa danti
'Osthya
(
Labial
)
Gantungan Ba.png
Ba
Gantungan Ba kembang.png
Ba kembang
Gempelan Pa.png
Pa
Gantungan Pa kapal.png
Pa kapal
Gantungan Ma.png
Ma
Pangangge Suku kembung.png
Wa

Mga kudlit[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang mga kudlit o pangangge, (binibigkas na /pəŋaŋɡe/), at tinatawag ding sandhangan kung tinutukoy ang alpabetong Javanese script ay mga tanda na di maaaring isulat nang walang kasamang katinig. Kung sila'y ikakabit sa katinig, nababago nila ang bigkas dito. Ang tatlong uri ng kudlit ay ang pangangge suara, pangangge tengenan (binibigkas na /t̪əŋənan/) at ang pangangge aksara.

Pangangge suara[baguhin | baguhin ang batayan]

Kung ang katinig ay may pangangge suara, ang likas na patinig nito ay nababago. Halimbawa, ang titik na "na" na nilagyan ng "ulu" ay magiging "ni", ang "ka" na nilagyan ng "suku" ay magiging "ku". Ang mga kudlit ay sinipi sa susunod na talaan:

Pangangge suara
Warga
(Place of articulation)
Simbolo Transliterasiyon IPA Pangalan
Kanthya
(Guttural)
Pangangge Pepet.png
ě [ə] Pepet
Pangangge Tedung.png
ā [ɑː] Tedung
Talawya
(Palatal)
Pangangge Ulu.png
i [i] Ulu
Pangangge Ulu sari.png
ī [iː] Ulu sari
Osthya
(Labial)
Pangangge Suku.png
u [u] Suku
Pangangge Suku ilut.png
ū [uː] Suku ilut
Kanthya-talawya
(Palato-guttural)
Pangangge Taling.png
é [e]; [ɛ] Taling
Pangangge Taling detya.png
ai [aːi] Taling detya
Kanthya-osthya
(Labio-guttural)
Pangangge Taling-tedung.png
o [o]; [ɔ] Taling tedung
Pangangge Taling detya-tedung.png
au [aːu] Taling detya matedung

Pangangge tengenan[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang Pangangge tengenan, maliban sa adeg-adeg, ay nagdadagdag ng panghuling katinig sa dulo ng pantig. Maaari itong gamitin kasama ng pangangge suara. Halimbawa, kung ang titik na "na"  na nilagyan ng "bisah" ay nagiging "nah"; ang "ka" na may "suku" at nilagyan din ng "surang" ay nagiging "kur". Ang adeg-adeg ay nagpapawalang saysay sa likas na patinig na "a" ng mga titik na katinig. Kung ihahambing sa alpabetong Devanagari, ang "bisah" ay katumbas ng "visarga", ang "cecek"ay sa "anusvara" at ang "adeg-adeg" ay sa "virama".

Symbol Pronunciation Name
Pangangge Bisah.png
/h/ Bisah
Pangangge Surang.png
/r/ Surang
Pangangge Cecek.png
/ŋ/ Cecek
Pangangge Adeg-adeg.png
- Adeg-adeg

Pangangge aksara[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang Pangangge aksara  ay ikinakabit sa ilalim ng mga titik na katinig. Ang Pangangge aksara ang anyong nakakabit o "gantungan" ng mga titik na tinatawag na ardhasuara o "semivowel". Ang Guwung macelek naman ay ang ang anyong nakakabit ng patinig na ra repa.

Simbolo Bigkas Pangalan
Pangangge Cakra.png
/ra/ Cakra/Guwung
Pangangge Guwung macelek.png
/rə/ Guwung macelek
Pangangge Suku kembung.png
/ʋa/ Suku kembung
Pangangge Nania.png
/ja/ Nania

Mga bilang[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang mga bilang na Balinese ay kahalintulad ng pagsusulat ng mga bilang na Hindu. Halimbawa, ang bilang na 25 ay isusulat lamang gamit ang mga katumbas ng 2 at 5 sa Balinese. Kung  ang bilang ay nakasulat sa pagitan ng mga titik, kailangang isulat muna ang "carik" bago at pagkatapos ng bilang para pag-ibahin ang mga ito sa mga titik.

Pambilang Balinese Pambilang Hindu Pangalan Pambilang Balinese Pambilang Hindu Pangalan
Bali 0.png
0 Bindu/Windu
Bali 5.png
5 Lima
Bali 1.png
1 Siki/Besik
Bali 6-vowel E kara.png
6 Nem
Bali 2-vowel La lenga.png
2 Kalih/Dua
Bali 7.png
7 Pitu
Bali 3-vowel O.png
3 Tiga/Telu
Bali 8, Pha.png
8 Kutus
Bali 4.png
4 Papat
Bali 9.png
9 Sanga/Sia

Ang nasa baba ay kung paano isinusulat ang petsa sa Balinese gamit ang mga bilang na Balinese. (petsa: 1 Hulyo 1982, lokasyon: Bali):

Panulat na Balinese Transliterasiyon
Bali, 1 Juli 1982.
Bali, 1 Hulyo 1982.

Iba pang mga tanda[baguhin | baguhin ang batayan]

May ilan pang mga tanda ginagamit sa alpabetong Balinese. Ang ilan dito ay mga bantas at ang ilan naman ay ginagamit sa mga sulating panrelihiyon. 

Simbolo Pangalan Mga puna
Punctuation Carik.png
Carik or Carik Siki. Sinusulat sa gitna ng pangungusap, katulad ng kuwit (,). Gayundin, sinusulat sa paligid ng pambilang upang ipagkaiba sa ibang teksto.
Punctuation Carik kalih.png
Carik Kalih or Carik Pareren Sinusulat sa dulo ng pangungusap, tulad ng tuldok (.).
Punctuation Pamungkah.png
Carik pamungkah Gumagana tulad ng isang tutuldok (:).
Center Pasalinan Ginagamit sa dulo ng isang prosa, sulat o taludtod.
Punctuation Panti.png
Panten o Panti Ginagamit sa simula ng isang prosa, sulat o taludtod.
Punctuation Pamada.png
Pamada Ginagamit sa simula ng tekstong pang-relihiyon. Ang simbolong ito ay pang-angkop sa mga titik na ma, nga, ja, and pa, na binubuo ang salitang mangajapa, na nangangahulugang "pagdasal para sa kaligtasan".
Modre symbol Omkara.png
Ongkara Banal na simbolo para sa Hinduismo. Binibigkas ang simbolong ito bilang "Ong" o "Om".

Unicode[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang alpabetong panulat na Balinese ay idinagdag sa Pamantayang Unicode noong Hulyo, 2006 at inilabas bilang bersyong 5.0.

Ang Unicode block para sa Balinese ay U+1B00–U+1B7F:

Mga tanda[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. Everson, Michael; Suatjana, I Made (2005).