Katinig sa paleta

Naglalaman po ang artikulong ito ng mga ponetikong simbolo ng PPA. Maaari po kayong makakita ng mga tandang pananong, kahon, o iba pang mga simbolo sa halip ng mga mga karakter ng Unicode kung hindi po suportado ang pag-render sa mga ito.

Sa ponetika, katínig sa paléta o palatál ang mga katinig sa likuran na nabubuo gamit ang dila sa matigas na paleta.^[1] Tinatawag ang mga katinig na nabubuo nang nakapulupot ang dila bilang mga katinig sa dilang pulupot. Ginagamit rin ang katagang palatal upang tukuyin ang mga katinig na sumailalim sa proseso ng palatalisasyon, bagamat hindi ito nangagahulugan agad na isa itong katinig sa paleta. Sa wikang Tagalog, [j] ang natatanging katinig sa paleta, na isinusulat bilang titik y sa mga salitang tulad ng maya.

Katangian

Ang pinakakaraniwang katinig sa paleta ay ang napakakaraniwang katinig na palapit [j], na isa sa mga pinakaginagamit na katinig sa mga wika ng mundo kabilang na ang wikang Tagalog.^[2] Karaniwan din ang katinig na pailong [ɲ], na makikita sa tinatayang 35% ng mga wika ng mundo.^[3] Samantala, may mga katinig naman na sumasailalim sa proseso ng palatalisasyon: sa ganitong kaso, tinatawag silang palatalisado. Palatalisasyon ang pag-angat ng dila patungo sa direksiyon ng paleta. Gayunpaman, hindi ito mga katinig sa paleta; halimbawa ang tunog na [ʃ], makikita sa mga salitang tulad ng siya, na nabubuo gamit ang prosesong ito ngunit nagaganap ang pangunahing artikulasyon sa dulo ng dila sa bahaging albeyolar ng gilagid upang maging mga katinig sa likurang gilagid. Karaniwang ginugrupo ang mga ito kasama ng mga katinig sa gilagid-paleta at palatalisadong katinig sa ngala-ngala bilang mga katinig sa paleta sa ponolohiya dahil bihira lamang ang mga wika na nagtatangi sa mga ito. Minsan ding sinasama sa naturang grupo ang mga palatalisadong katinig sa gilagid at ngipin.

Uri

Pulmonikong katinig

Nasa talahanayan ang mga katinig sa paleta na may kaakibat na simbolo sa Internasyonal na Ponetikong Alpabeto. Para sa bawat pares, makikita sa taas ang di-matunog na anyo nito habang matunog naman ang nasa baba.

Pangalan	IPA	Halimbawa
Pangalan	IPA	Wika	Salita	Kahulugan	Bigkas
Katinig na pailong sa paleta	ɲ̊	Jalapa Mazatec	hñá	'brotsa'	[ɲ̊á]
Katinig na pailong sa paleta	ɲ	Albanes	një	'isa'	[ɲə]
Katinig na pasara sa paleta	c	Turko	köy	'pamayanan'	[cʰœj̊ʷ]
Katinig na pasara sa paleta	ɟ	Latbiyano	ģimene	'pamilya'	[ˈɟime̞ne̞]
Matinis na katinig na pasara-sutsot sa paleta	tɕ	Danes	tjener	'tagasilbi'	[ˈt͡ɕeːnɐ]
Matinis na katinig na pasara-sutsot sa paleta	dʑ	Katalan	mitjà	'katamtaman'	[mi(d)ˈd͡ʑä]
Di-matinis na katinig na pasara-sutsot sa paleta	cç	Navajo	ashkii	'batang lalaki'	[aʃc͡çiː]
Di-matinis na katinig na pasara-sutsot sa paleta	ɟʝ	Albanes	gjë	'bagay'	[ɟ͡ʝə]
Di-matinis na katinig na pasara-sutsot sa paleta pagilid	c𝼆	Hadza	tlaa	'magkita'	[c͜𝼆aʔa]
Di-matinis na katinig na pasara-sutsot sa paleta pagilid	ɟʎ̝	Sandawe	dlani	'palaso'	[ɟʎ̝àní]
Katinig na pasutsot sa paleta't gilagid	ɕ	Danes	sjæl	'kaluluwa'	[ˈɕeːˀl]
Katinig na pasutsot sa paleta't gilagid	ʑ	Kastila (Paraguay)	carro	'sasakyan'	[ˈkaʑo]
Katinig na pasutsot sa paleta	ç	Unggaro	kapj	'kunin'	[ˈkɒpç]
Katinig na pasutsot sa paleta	ʝ	Italyano (Timog)	figlio	'anak na lalaki'	[ˈfiʝːo]
Katinig na pasutsot sa paleta pagilid	𝼆	Turko	dil	'dila'	[ˈd̟iʎ̟̊]
Katinig na pasutsot sa paleta pagilid	ʎ̝	Jebero	?	'eskopeta'	[iˈʎ̝apa]
Katinig na palapit sa paleta	—
Katinig na palapit sa paleta	j	Tagalog	maya		[ˈmajɐ]
Katinig na palapit sa paleta pagilid	ʎ̥	Turko	dil	'dila'	[ˈd̟iʎ̟̊]
Katinig na palapit sa paleta pagilid	ʎ	Ingles	million	'milyon'	[ˈmɪʎən]
Simpleng katinig na pakatal sa paleta pagilid	—
Simpleng katinig na pakatal sa paleta pagilid	ʎ̮	O'odham	leʼeje	'makulit na bata'	[ʎ̮ɨʔɨd͡ʒɨ]

Di-pulmonikong katinig

Pangalan	IPA	Halimbawa
Pangalan	IPA	Wika	Salita	Kahulugan	Bigkas
Matunog na paloob na katinig sa paleta	ʄ	Swahili	jana	'kahapon'	[ʄana]
Di-matunog na paloob na katinig sa paleta	ʄ̊	Ngiti	kátdyɛ̀kɛ̀	'batad'	[káʄ̥ɛ̀kɛ̀]
Palabas na katinig na pasara sa paleta	cʼ	Hausa	?	'damo'	[cʼaːɽa]
Palabas na katinig na pasara-sutsot sa paleta	tɕʼ	—
Palabas na katinig na pasara-sutsot sa paleta pagilid	c𝼆ʼ	Hadza	mitdla	'buto'	[mitc𝼆ʼa]
Palabas na katinig na pasutsot sa paleta	ɕʼ	Kabardino	пщӀы pśʼy	'sampu'	[pɕʼə]
Tenuis na katinig na pitik sa paleta	kǂ	Khoekhoe	ǂgā-amǃnâ	'ilagay sa bibig'	[k͜ǂààʔám̀ŋ͜ǃã̀ã̀]
Tenuis na katinig na pitik sa paleta	qǂ	Khoekhoe	ǂgā-amǃnâ	'ilagay sa bibig'	[k͜ǂààʔám̀ŋ͜ǃã̀ã̀]
Matunog na katinig na pitik sa paleta	ɡǂ	Yeyi	ugǂoara	'hunyango'	[uᶢǂo̯aɾa]
Matunog na katinig na pitik sa paleta	ɢǂ	Yeyi	ugǂoara	'hunyango'	[uᶢǂo̯aɾa]
Pailong na katinig na pitik sa paleta	ŋǂ	Taa	ǂnûm	'dalawa'	[ᵑǂûm]
Pailong na katinig na pitik sa paleta	ɴǂ	Taa	ǂnûm	'dalawa'	[ᵑǂûm]

Tingnan din

Palatalisasyon

Sanggunian

↑ Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages [Ang mga Tunog ng mga Wika ng Mundo] (sa wikang Ingles). Oxford, Inglatera: Blackwell. ISBN 0-631-19815-6.
↑ "PHOIBLE Online -Segments". phoible.org (sa wikang Ingles). Nakuha noong 22 Oktubre 2018.
↑ Maddieson, Ian (1984). Patterns of Sound [Mga Paterno ng Tunog] (sa wikang Ingles). Cambridge University Press. ISBN 9780521265362.

[1] Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages [Ang mga Tunog ng mga Wika ng Mundo] (sa wikang Ingles). Oxford, Inglatera: Blackwell. ISBN 0-631-19815-6.

[2] "PHOIBLE Online -Segments". phoible.org (sa wikang Ingles). Nakuha noong 22 Oktubre 2018.

[3] Maddieson, Ian (1984). Patterns of Sound [Mga Paterno ng Tunog] (sa wikang Ingles). Cambridge University Press. ISBN 9780521265362.

[1]

[2]

[3]