Katinig na pasara-sutsot
Katínig na pasará-sutsót o aprikádo ang katinig na nagsisimula bilang isang katinig na pasara at nagtatapos bilang katinig na pasutsot. Madalas na mahirap masabi kung isang hiwalay na ponema ang mga ito o di kaya'y isa lamang pares ng magkatabing katinig.[1] May dalawang katinig na pasara-sutsot sa wikang Tagalog, [t͡ʃ] na sinusulat bilang ts (hal. tsinelas), tiy (hal. tiyan), o ch sa mga salitang-balbal (hal. chansing), at [d͡ʒ] na sinusulat naman bilang dy (hal. dyip), diy (hal. diyan), o j sa impormal na pagbaybay (hal. jan imbes na diyan).
Wika
[baguhin | baguhin ang wikitext]Nabubuo ang mga katinig na pasara-sutsot sa pagsasama ng katinig na pasara at pasutsot. Sinusulat ito sa notasyon ng Internasyonal na Ponetikong Alpabeto gamit ng dalawang titik, isang pasara at isang pasutsot, at minamarkahan ng isang "tali" (tie bar) para maituring ito bilang iisang katinig. Halimbawa, [t͡ʃ] para sa di-matunog na katinig na pasara-sutsot sa likurang gilagid, bagamat sinusulat rin ang mga ito nang walang tali. Nagkakaiba ang mga katinig na pasara-sutsot sa mga magkatabing pares ng katinig na pasara at pasutsot sa paglabas ng hangin: sa mga magkatabing pares, lumalabas ang hangin pagkatapos ng katinig na pasara habang nasa pasutsot naman (dulo ng tunog) ang paglabas ng hangin sa mga katinig na pasara-sutsot. Nakadepende sa mga wika kung paano nila ito itinatangi. Halimbawa, kalimitang ginagamit sa wikang Ingles ang pagtatangi sa pamamagitan ng hangganan ng mga morpema nito: sa salitang nuts ("mga mani"), ang tunog na ts ay binibigkas nang magkahiwalay dahil bahagi ang titik t ng salitang-ugat na nut, isang buong morpema na dinudugtungan lamang ng hulaping -s upang maging maramihan ("mga mani" kontra "mani") ito.
Sa Pilipinas, resulta ng impluwensiya ng wikang Espanyol at Ingles ang pagpasok ng mga katinig na pasara-sutsot na [t͡ʃ] at [d͡ʒ] sa ponolohiya ng mga wika nito. Gayunpaman, katutubo itong tunog sa ilang mga wika sa hilagang Luzon, kagaya ng wikang Ibaloi at Ivatan. Sinusulat ang dalawang tunog na ito sa samu't-saring paraan: itinuturing na pormal sa mga wikang kagaya ng Tagalog ang pagsulat sa tunog na [t͡ʃ] bilang ts sa tsinelas o tiy sa tiyan, habang sinusulat naman ito bilang ch sa Ivatan o sa mga salitang-balbal sa Tagalog tulad ng chansing o barayti sa pagbaybay tulad sa salitang tancha o chansa. Samantala, sinusulat naman bilang diy o dy ang tunog na [d͡ʒ] sa pormal na Tagalog at j sa impormal na anyo nito pati sa wikang Ivatan.
Maituturing na laganap ang mga tunog na [t͡ʃ d͡ʒ t͡s d͡z] sa mga wika ng mundo. Makikita ito sa mga wikang Indo-Europeo kagaya ng wikang Ingles, Aleman, at Italyano. Gayunpaman, bihira lamang makita sa mga wika ang ibang mga katinig na pasara-sutsot bukod sa mga ito, kahit na parehong may mga katinig na pasara at pasutsot ang mga ito na posibleng makagawa ng pagsasamang kinakailangan.
Uri
[baguhin | baguhin ang wikitext]Pulmonikong katinig
[baguhin | baguhin ang wikitext]Nasa talahanayan ang mga pulmonikong katinig na pasara-sutsot at mga halimbawa nito sa mga wika. Para sa pares ng mga katinig sa isang lugar ng artikulasyon, nasa taas ang di-matunog na anyo nito habang matunog naman ang nasa baba.
Di=pulmonikong katinig
[baguhin | baguhin ang wikitext]Tingnan din
[baguhin | baguhin ang wikitext]Sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- ↑ Roach, Peter (2009). "English Phonetics and Phonology Glassary" [Glosaryo ng Ponetika at Ponolohiyang Ingles] (PDF) (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 12 Abril 2015.
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Ngiti
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Ungaro
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Latbiyano
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Slave (Athapascan)
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Luxembourg
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Islandes
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Xhosa
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Northern Qiang
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Kati
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Bhadarwahi
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Danes
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Navajo
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Hadza
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Sandawe
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Hiw
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Alemanikong Aleman
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Ekari
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Somali
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Tsetsaut
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Degexit'an
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Hausa
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Tlingit
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Quechua
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Adyghe
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Zulu
- Mga artikulong may tekstong nasa wikang Lillooet
- Bigkas
- Wika
- Mga katinig
- Paraan ng artikulasyon