Pumunta sa nilalaman

Katinig

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
T
Ang titik T, ang pinakakaraniwang letra o titik sa Ingles. [1]

Sa artikulatoryong ponetika, ang isang katinig ay isang tunog ng pagsasalita na nakalagay sa kompleto o bahagyang pagsasara ng trakto ng boses. Ang mga halimbawa ay [p], binibigkas sa mga labi; [t], binibigkas sa harap ng dila; [k], binibigkas sa likod ng dila; [h], binibigkas sa lalamunan; [f] at [s], binibigkas sa pamamagitan ng pagpilit ng hangin sa pamamagitan ng makitid na tsanel (Mga rikatibo); at [m] at [n], na may hangin na dumadaloy sa ilong (nasal). Ang kabaligtaran sa mga katinig ay mga patinig.

Dahil ang bilang ng posibleng mga tunog sa lahat ng mga wika sa mundo ay mas malaki kaysa sa bilang ng mga titik sa anumang alpabeto, ang mga lingguwista ay gumawa ng mga sistema tulad ng Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto (o International Phonetic Alphabet o IPA) upang magtalaga ng isang natatanging at hindi malabo na simbolo sa bawat sinubok na katinig. Sa katunayan, ang alpabeto ng Ingles ay may mas kaunting mga titik ng katinig kaysa sa mga tunog ng konsonante ng Ingles, kaya ang mga digrapo tulad ng "ch", "sh", "th", at "zh" ay ginagamit upang palawigin ang alpabeto, at ang ilang mga titik at mga digrapo ay kumakatawan sa higit sa isang katinig. Halimbawa, ang "th" ng tunog sa salitang Ingles na "this" ay isang iba't ibang katinig kaysa sa "th" na tunog sa salitang Ingles na "thin". (Sa IPA, ang mga ito ay nakasulat bilang [ð] at [θ], ayon sa pagkakabanggit. )

Mga titik[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang salitang katinig ay ginagamit din upang sumangguni sa isang titik ng isang alpabeto na nagpapahiwatig ng isang katinig na tunog. Ang 21 katinig na titik sa alpabetong Ingles ay ang B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, X, Z, at kadalasang W at Y. Ang titik Y ay kumakatawan sa katinig /j/ sa yoke, ang patinig / ɪ / sa myth, ang patinig / i / sa funny, at ang diptonggo / aɪ / sa my. Ang W ay palaging kumakatawan sa isang katinig maliban sa kumbinasyon sa isang titik na patinig, tulad ng sa growth, raw, at how, at sa ilang mga hiram na salita mula sa Gales, tulad ng crwth o cwm.

Sa ilang ibang mga wika, tulad ng Pinlandes, ang y ay kumakatawan lamang sa isang patinig na tunog.

Mga tampok[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang bawat binanggit na katinig ay maaaring makilala sa pamamagitan ng maraming mga tampok na ponetiko:

  • Ang paraan ng pagsasalita ay kung paano ang mga paglabas ng hangin mula sa trakto ng boses kapag ang katinig o aproksimadong (parang-patinig) tunog ay ginawa. Kabilang sa mga pamantayan ang mga hinto, prikatibo, at nasal.
  • Ang lugar ng pagsasalita ay kung saan sa trakto ng boses ang sagabal ng katinig ay nangyayari, at kung aling mga bahagi ng pagsasalita ang nasasangkot. Kabilang sa mga lugar ang bilabiyal (parehong mga labi), albeyolar (dila laban sa palupo ng gilagid), at belar (dila laban sa malambot na panlasa). Sa karagdagan, maaaring may isang sabay-sabay na paliitin sa ibang lugar ng pagsasalita, tulad ng palatalisasyon o paringealisasiyon. Ang mga katinig na may dalawang sabay-sabay na lugar ng pagsasalita ay sinasabing koartikulado.
  • Ang pagtawag ng isang katinig ay kung paano ang kuwerdas ng boss ay nangangatal sa pagsasalita. Kapag ang kuwerdas ng boses ay kumikislap nang lubusan, ang konsonante ay tinatawag na tininigan; kapag hindi sila mag-ngatal sa lahat, ito ay walang boses.
  • Ang oras ng pagsisimula ng boses (VOT) ay nagpapahiwatig ng tiyempo ng pagtawag. Ang aspirasyon ay isang tampok ng VOT.
  • Ang mekanismo ng daloy ng hangin ay kung paano pinalakas ang hangin sa pamamagitan ng trakto ng boses. Karamihan sa mga wika ay may eksklusibong pulmonikong eggresibong mga katinig, na gumagamit ng mga baga at diyapragma, ngunit ang mga paglabas, pag-klik, at implosibo ay gumagamit ng iba't ibang mga mekanismo.
  • Ang haba ay kung gaano katagal ang sagabal ng isang katinig tumatagal. Ang tampok na ito ay nasa hangganan ng natatanging sa Ingles, tulad ng sa "wholly" [hoʊlli] kumpara sa "holy" [hoʊli], ngunit ang mga kaso ay limitado sa morpema na mga hangganan. Ang mga walang kaugnayang pinagmulan ay naiiba sa iba't ibang wika tulad ng Italyano, Hapon, at Pinlandes, na may dalawang antas ng haba, "nag-iisa" at "heminado ". Ang wikang Estonyo at ilang mga Sami ay mayroong tatlong haba ng ponemiko: maikli, may geminate, at mahabang heminado, bagaman ang pagkakaiba sa pagitan ng heminado at masyadong mahabang heminadoay may kasamang suprasegmental na mga tampok.
  • Ang artikulatoryong puwersa ay kung gaano kalaki ang lakas ng muskular. Ito ay ipinanukalang maraming ulit, ngunit walang ipinakita na pagkakaiba-iba na umaasa lamang sa puwersa.

Ang lahat ng mga katinig sa Ingles ay maaaring mauri ayon sa isang kumbinasyon ng mga tampok na ito, tulad ng "walang humpay na tigil ng ableyolar" [t] . Sa kasong ito, ang mekanismo ng daloy ng hangin ay tinanggal.

Ang ilang mga pares ng mga kating tulad ng p :: b, t :: d ay minsan tinatawag na fortis at lenis, ngunit ito ay isang ponolohikong sa halip na pagkakaibang ponetiko.

Klaster[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang klaster ay ang dalawa o higit pang magkakatabing katinig sa loob ng isang salita. Katulad ito sa kambal-katinig sa Tagalog (mula sa mga salitang kambal o dalawang katinig). Subalit tanging yaong dalawang magkatabing katinig sa isang pantig lamang ang ikinokonsidera na ganito (sa Tagalog). Walang kasing higit sa tatlong magkakatabing katinig sa isang pantig sa Tagalog hindi tulad sa Filipino na posible ang pagkakaroon ng tatlo hanggang apat.

Mga sanggunian[baguhin | baguhin ang wikitext]

  1. Zimpussy t Spencer. Codes and secret writing (abridged edition). Scholastic Book Services, fourth printing, 1962. Copyright 1948 beethoven Originally published by William Morrow.
Pinagmulan
  • Ian Maddieson, Mga Pattern ng Mga Tunog, Cambridge University Press, 1984.   ISBN   0-521-26536-3

Mga panlabas na link[baguhin | baguhin ang wikitext]