Pumunta sa nilalaman

Kalendaryo

baguhin ang mga link
Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

Ang kalendaryo o talaarawan ay isang sistema ng pag-aayos ng mga araw.[1] Ginagawa ito sa pamamagitan ng pagbibigay ng mga pangalan sa mga yugto ng panahon, karaniwan ay mga araw, linggo, buwan, at taon.[1][2][3] Ang petsa ay ang pagtatalaga sa isang tiyak at natatanging araw sa loob ng ganitong sistema. Ang kalendaryo ay maaari ring maging isang pisikal na tala (karaniwang papel) ng nasabing sistema.[4] Maaari rin itong tumukoy sa isang talaan ng mga nakaplanong pangyayari, gaya ng kalendaryo ng hukuman, o isang bahagya o ganap na kronolohikal na listahan ng mga dokumento, tulad ng kalendaryo ng mga testamento.

Ang mga yugto sa isang kalendaryo (tulad ng mga taon at buwan) ay karaniwang, bagaman hindi palaging, isinasaayos ayon sa ikot ng araw o buwan.[5][6][7] Ang pinakakaraniwang uri ng sinaunang kalendaryo ay ang lunisolar na kalendaryo, isang kalendaryong lunar na paminsan-minsan ay nagdaragdag ng isang karagdagang buwan upang manatiling nakaayon sa solar na taon sa mahabang panahon.

Etimolohiya

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang salitang kalendaryo ay hango sa Kastilang calendario na nagmula naman sa kalendae,[8][9] ang tawag sa unang araw ng buwan sa kalendaryong Romano, na kaugnay ng pandiwang calare na nangangahulugang "ipahayag" o "tawagin", tumutukoy sa pagtawag sa bagong buwan kapag ito ay unang nakita.[10] Ang salitang Latin na calendarium ay nangangahulugang "aklat ng talaan ng pananalapi" o rehistro (sapagkat doon inaayos ang mga bayarin at kinokolekta ang mga utang tuwing unang araw ng buwan).[11] Ang terminong Latin ay inampon sa Lumang Pranses bilang calendrier at mula roon ay naging calender sa Gitnang Ingles noong ika-13 siglo (ang baybay na calendar ay lumitaw noong maagang makabagong panahon).[11]

Ang iba pang tawag sa Tagalog sa kalendaryo ay talaarawan na ibig sabihin ay "mga tala ng araw". Bagaman, maaring ipakahulugan ito bilang aklat-talaarawan, dyornal, pahayagan, o talambuhay.

Kasaysayan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang galaw ng araw at buwan ang pinakamahalagang paulit-ulit na likas na pangyayari na ginamit sa pagsukat ng panahon, at sa mga sinaunang lipunan sa buong mundo, ang siklo ng buwan at ang taon ang pinakakaraniwang yunit ng oras. Gayunpaman, ang kalendaryong Romano ay naglalaman ng mga bakas ng isang mas sinaunang 10-buwang solar na taon bago pa ang mga Etrusko.[12]

Ang mga unang naitalang pisikal na kalendaryo, na nakasalalay sa pag-unlad ng pagsulat sa Sinaunang Malapit na Silangan, ay ang mga kalendaryong Ehipsiyo at Sumeryo noong Panahong Bronse.[13]

Sa panahong Vediko sa Indiya, nabuo ang isang masalimuot na sistema ng pagsukat ng oras at mga kalendaryo para sa mga ritwal na Vediko.[14] Ayon kay Yukio Ohashi, ang kalendaryong Vedanga sa sinaunang Indiya ay nakabatay sa mga pag-aaral na astronomikal at hindi hinango sa ibang kultura.[15]

Maraming sistemang kalendaryo sa Sinaunang Malapit na Silangan ang nakabatay sa kalendaryong Babilonyo mula sa Panahong Bakal,[16] kabilang ang sistema ng kalendaryo ng Imperyong Persa, na kalaunan ay nagbigay-daan sa kalendaryong Zoroastriko at kalendaryong Hebreo.[17][18]

Maraming kalendaryong Heleniko ang nabuo sa Klasikong Gresya, at sa panahong Helenistiko ay humantong ito sa sinaunang kalendaryong Romano at sa iba't ibang kalendaryong Hindu.[19]

Ang mga kalendaryo noong sinaunang panahon ay kadalasang lunisolar, na umaasa sa pagdaragdag ng mga embolismong buwan upang mapantay ang solar at lunar na taon. Kadalasan itong nakabatay sa obserbasyon, bagaman maaaring may mga unang pagtatangka na gawing sistematiko ang pagdaragdag na ito, gaya ng makikita sa pira-pirasong kalendaryong Coligny noong ika-2 dantaon.

Ang kalendaryong Romano ay nireporma ni Julio Cesar noong 46 BK.[20] Ang kanyang kalendaryong Huliyano ay hindi na umasa sa obserbasyon ng bagong buwan, kundi gumamit ng sistemang nagdaragdag ng isang araw tuwing apat na taon (leap year). Dahil dito, nagkahiwalay ang buwan sa kalendaryo at ang aktuwal na siklo ng buwan. Ang kalendaryong Gregoryano, na ipinakilala noong 1582, ay nagwasto sa karamihan ng natitirang diperensya sa pagitan ng kalendaryong Huliyano at ng solar na taon.

Ang kalendaryong Islamiko ay nakabatay sa pagbabawal ng embolismo (nasi’) ayon kay Muhammad, na sa tradisyong Islamiko ay iniuugnay sa isang sermon noong 9 Dhu al-Hijjah AH 10 (katumbas ng Marso 6, 632 sa kalendaryong Huliyano). Bunga nito ang isang kalendaryong lunar na nakabatay sa obserbasyon at gumagalaw kaugnay ng mga panahon ng solar na taon.

Nagkaroon ng iba't ibang mungkahi sa modernong panahon para baguhin ang kasalukuyang kalendaryo, tulad ng Kalendaryong Pandaigdigan, Pandaigdigang Kalendaryong Nakapirmi, kalendaryong Holoseno, at Permanenteng Kalendaryong Hanke–Henry Permanent. Gayunpaman, hindi ito naging laganap dahil sa pagkawala ng pagpapatuloy at malawakang pagbabago na kakailanganin, pati na rin ang epekto nito sa mga siklo ng gawaing panrelihiyon.

Mga dibisyon

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Halos lahat ng sistemang kalendaryo ay pinagsasama ang magkakasunod na araw sa mga "buwan" at "taon". Sa isang solar na kalendaryo, ang isang taon ay tinatayang katumbas ng tropikal na taon ng Daigdig (ang buong siklo ng mga panahon), na mahalaga sa pagpaplano ng agrikultura. Sa isang lunar na kalendaryo, ang buwan ay tumutugma sa siklo ng mga yugto ng buwan. Maaari ring pagsama-samahin ang mga araw sa iba pang yunit tulad ng linggo.

Dahil ang bilang ng mga araw sa tropikal na taon ay hindi buo, kailangang mag-iba ang bilang ng mga araw sa bawat taon sa isang solar na kalendaryo. Halimbawa, ginagawa ito sa pamamagitan ng pagdaragdag ng isang araw sa taong bisyesto. Ganito rin ang prinsipyo sa mga buwan sa isang lunar na kalendaryo at sa bilang ng mga buwan sa isang taon sa lunisolar na kalendaryo. Ito ay tinatawag na embolismo o interkalasyon. Kahit ang isang kalendaryo ay solar subalit hindi lunar, hindi pa rin ganap na mahahati ang taon sa mga buwang hindi nag-iiba ang haba.

Maaaring magtakda ang iba't ibang kultura ng iba pang yunit ng panahon, tulad ng linggo, para sa pag-iskedyul ng mga gawain na hindi madaling umayon sa buwan o taon. Gumagamit din ang maraming kultura ng iba't ibang panimulang taon para sa kanilang mga kalendaryo. Sa kasaysayan, may mga bansang nagbatay ng kanilang kalendaryo sa taon ng paghahari ng kasalukuyang pinuno. Halimbawa, ang taong 2006 sa Hapon ay taon 18 ng Heisei, kung saan ang Heisei ang pangalan ng panahon ng Emperador na si Akihito.

Mga sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. 1 2 "Calendars and their History". eclipse.gsfc.nasa.gov (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2026-03-13.
  2. ↑ Guo, Rongxing (16 Mayo 2018). Human-Earth System Dynamics: Implications to Civilizations (sa wikang Ingles). Springer. p. 159. ISBN 978-981-13-0547-4.
  3. ↑ Bond, Thomas; Hughes, Chris (3 Disyembre 2013). Singapore PSLE Mathematics Challenging Practice Solutions (Yellowreef) (sa wikang Ingles). Yellowreef Limited. ISBN 978-0-7978-0222-3.
  4. ↑ "CALENDAR definition and meaning | Collins English Dictionary". www.collinsdictionary.com (sa wikang Ingles). 2026-03-03. Nakuha noong 2026-03-13.
  5. ↑ "Do menstrual and lunar cycles synchronize? What scientists say". www.medicalnewstoday.com (sa wikang Ingles). 12 Pebrero 2021. Nakuha noong 12 Marso 2024.
  6. ↑ "Introduction to Calendars". aa.usno.navy.mil (sa wikang Ingles). Nakuha noong 12 Marso 2024.
  7. ↑ "History – Ancient Egyptian Calendar" (PDF). Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 12 Marso 2024. Nakuha noong 12 Marso 2024.
  8. ↑ Ma'Atnefert, Mwt Seshatms Nkatraet (2011). You are Harmony ... Take Time to Harmonize ... Calendars and Time Connecting (sa wikang Ingles). Lulu.com. p. 9. ISBN 978-1-257-10758-2.
  9. ↑ Lewis, James R. (1 Marso 2003). The Astrology Book: The Encyclopedia of Heavenly Influences (sa wikang Ingles). Visible Ink Press. p. 459. ISBN 978-1-57859-246-3.
  10. ↑ New Shorter Oxford English Dictionary (sa Ingles)
  11. 1 2 Sayeed, Ahmed (10 Agosto 2019). You Must Win: The winner can create History (sa wikang Ingles). Prowess Publishing. ISBN 978-1-5457-4730-8.
  12. ↑ "Religion in the Etruscan Period" sa Roman Religion Naka-arkibo 2015-10-15 sa Wayback Machine. sa Encyclopædia Britannica (sa Ingles)
  13. ↑ Shirley, Lawrence (11 Pebrero 2009). "The Mayan and Other Ancient Calendars". Convergence (sa wikang Ingles). Washington, DC. doi:10.4169/loci003264di-aktibo. Inarkibo mula sa orihinal noong 9 Abril 2023. Nakuha noong 16 Marso 2021.{{cite journal}}: CS1 maint: DOI inactive as of 2025 (link)
  14. ↑ Plofker, Kim (2009). Mathematics in India (sa wikang Ingles). Princeton University Press. pp. 10, 35–36, 67. ISBN 978-0-691-12067-6.
  15. ↑ Andersen, Johannes (31 Enero 1999). Highlights of Astronomy, Volume 11B: As Presented at the XXIIIrd General Assembly of the IAU, 1997 (sa wikang Ingles). Springer Science & Business Media. p. 719. ISBN 978-0-7923-5556-4. Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Enero 2023. Nakuha noong 12 Marso 2021.
  16. ↑ Civilizations of the Ancient Near East (sa wikang Ingles). Scribner. 1995. ISBN 978-0-684-19279-6.
  17. ↑ "Egyptians celebrate new Egyptian year on September 11". EgyptToday (sa wikang Ingles). 12 Setyembre 2021. Nakuha noong 12 Marso 2024.
  18. ↑ Sayeed, Ahmed (10 Agosto 2019). You Must Win: The winner can create History (sa wikang Ingles). Prowess Publishing. ISBN 978-1-5457-4730-8.
  19. ↑ "Calendar - The Early Roman Calendar". Encyclopedia Britannica (sa wikang Ingles). 24 Disyembre 2020. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Enero 2021. Nakuha noong 19 Enero 2021.
  20. ↑ "The History of the Calendar" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Disyembre 2020.
Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalendaryo&oldid=2206163"