Kalendaryong Juliyano
Ang kalendaryong Juliyano ay isang kalendaryong solar na may 365 araw sa bawat taon at may karagdagang isang araw sa bawat ikaapat na taon (taong bisyesto), nang walang anumang eksepsiyon. Ginagamit pa rin ang kalendaryong Juliano bilang kalendaryong panrelihiyon sa ilang bahagi ng Simbahang Ortodoksong Silanganin at ng mga Simbahang Ortodoksong Oriyental, gayundin sa kalendaryong Berber.[1] Bilang mabilis na paraan ng pagtutuos, mula 1901 hanggang 2099, ang mas karaniwang petsang Gregoryano ay katumbas ng petsang Juliyano na dinagdagan ng 13 araw (halimbawa, ang Enero 1 sa kalendaryong Juliyano ay tumutugma sa Enero 14 sa kalendaryong Gregoryano).
Iminungkahi ang kalendaryong Juliyano noong 46 BK ni Julio Cesar, at dito rin nagmula ang pangalan nito, bilang reporma sa mas naunang kalendaryong Romano na higit na nakabatay sa siklo ng araw at buwan (lunisolar).[2] Nagsimula itong gamitin noong Enero 1, 45 BK sa pamamagitan ng kanyang atas. Ang kalendaryo ni Cesar ang naging pangunahing kalendaryo ng Imperyong Romano at kalaunan ng malaking bahagi ng Kanlurang daigdig sa loob ng mahigit 1,600 taon, hanggang noong 1582 nang ipatupad ni Papa Gregorio XIII ang isang binagong kalendaryo. Karaniwang tinutukoy ng mga sinaunang Romano ang mga taon ayon sa pangalan ng mga konsul na namumuno; ang sistemang Anno Domini (AD) sa pagbibilang ng mga taon ay nabuo lamang noong 525 at naging malawakang ginagamit sa Europa pagsapit ng ikawalong dantaon.
May dalawang uri ng taon ang kalendaryong Juliyano: ang karaniwang taon na may 365 araw at ang taong bisyesto na may 366 araw. Sinusunod nito ang isang payak na siklo ng tatlong karaniwang taon at isang taong bisyesto, kaya ang karaniwang haba ng isang taon ay 365.25 araw. Mas mahaba ito kaysa sa tunay na haba ng taong solar na humigit-kumulang 365.2422 araw (ang kasalukuyang halaga, na bahagyang nagbabago), kaya ang kalendaryong Juliano ay nauuna ng isang araw sa bawat 128 taon. Sa madaling sabi, umaabante ito ng humigit-kumulang 3.1 araw sa bawat 400 taon.
Binago ng reporma sa kalendaryo ni Gregorio ang tuntunin ng kalendaryong Juliyano sa pamamagitan ng pag-aalis ng ilang taong bisyesto sa mga itinakdang pagkakataon. Dahil dito, nabawasan ang karaniwang haba ng taon sa kalendaryo mula 365.25 araw tungo sa 365.2425 araw, kaya lubhang nabawasan ang paglihis nito mula sa taong solar. Ang kalendaryong Gregoryano ay umaabante lamang ng humigit-kumulang 0.1 araw sa loob ng 400 taon. Karamihan sa mga bansang Katoliko ay agad na nagpatibay ng bagong kalendaryo; ang mga bansang Protestante naman ay unti-unti itong tinanggap sa sumunod na humigit-kumulang dalawang siglo. Karamihan sa mga bansang Ortodokso ay patuloy na gumagamit ng kalendaryong Juliyano para sa mga layuning panrelihiyon, ngunit pinagtibay nila ang kalendaryong Gregoryano bilang kanilang kalendaryong sibil noong unang bahagi ng ika-20 dantaon.
Tala ng mga buwan
[baguhin | baguhin ang wikitext]| Mga buwan (Romano) | Haba bago ang 46 BC | Haba noong 46 BC | Mga haba noong 45 BC | Mga buwan (Tagalog) |
|---|---|---|---|---|
| Ianuarius[3] | 29 | 29 | 31 | Enero |
| Februarius | 28 (sa mga taong karaniwan)
sa mga taong interkalaryo: 23 kung baryable ang intercalaris 23–24 kung pirmi ang intercalaris |
28 | 28 (taong bisyesto: 29) | Pebrero |
| Intercalaris (Mercedonius)
(sa mga taong interkalaryo) |
27 (o posibleng 27–28) | 23 | — | — |
| Martius | 31 | 31 | 31 | Marso |
| Aprilis | 29 | 29 | 30 | Abril |
| Maius | 31 | 31 | 31 | Mayo |
| Iunius[3] | 29 | 29 | 30 | Hunyo |
| Quintilis[4] (Iulius) | 31 | 31 | 31 | Hulyo |
| Sextilis (Augustus) | 29 | 29 | 31 | Agosto |
| September | 29 | 29 | 30 | Setyembre |
| October | 31 | 31 | 31 | Oktubre |
| Ikalawang interkalaryo | — | 33 | — | — |
| Ikatlong interkalaryo | — | 34 | — | — |
| November | 29 | 29 | 30 | Nobyembre |
| December | 29 | 29 | 31 | Disyembre |
| Kabuuan | 355 o 377–378 | 445 | 365–366 | 365–366 |
Mga sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- ↑ "Berbers mark New Year in Algeria, welcoming 2968". Daily Sabah (sa wikang Ingles). 12 Enero 2018. Nakuha noong 25 Hunyo 2019.
The Berber calendar is an agrarian system, based around the seasons and agricultural work, that was inspired by the Julian calendar.
- ↑ Richards 2013, p. 595.
- 1 2 Hindi pa naimbento ang J hanggang noong ika-16 na dantaon.
- ↑ Ang pagbabaybay na Quinctilis ay pinatutunayan din; tingnan ang pahina 669 ng The Oxford Companion to the Year.
Mga talababa
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Richards, E. G. (2013). Urban, Sean E.; Seidelmann, P. Kenneth (mga pat.). Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac (sa wikang Ingles) (ika-3 (na) labas). Mill Valley, Calif: University Science Books. ISBN 978-1-891389-85-6.