Lansones
| Lansium domesticum | |
|---|---|
 | |
| Puno ng lansones na may bunga sa Laguna, Pilipinas | |
 | |
| Mga prutas na lansones | |
Pag-uuring siyentipiko  | |
| Kaharian: | Plantae |
| Klado: | Tracheophytes |
| Klado: | Angiosperms |
| Klado: | Eudicots |
| Klado: | Rosids |
| Orden: | Sapindales |
| Pamilya: | Meliaceae |
| Henero: | Lansium |
| Espesye: | L. domesticum |
| Pangalang dalawahan | |
| Lansium domesticum | |
| Kasingkahulugan[1][2] | |
|
List
| |
Ang lansones,[3] na kilala rin bilang langsat[4][5] (Lansium domesticum)[1], ay isang espesye ng puno sa pamilyang Meliaceae na itinatanim sa komersyo dahil sa mga nakakain nitong bunga. Katutubo ang espesye sa Timog-silangang Asya, mula sa tangway ng Taylandiya at Malasya hanggang Indonesya at Pilipinas.[1][4][6][7]
Paglalarawan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Katamtaman ang laki ng punong ito, na umaabot hanggang 30 metro (98 tal) ang taas at 75 sentimetro (30 in) ang diyametro. Ang mga punong may edad na 30 taon na tumutubo mula sa buto at itinanim sa agwat na 8 × 8 metro ay maaaring umabot sa taas na 10 metro at diyametro na 25 sentimetro. Hindi regular ang paglaki ng katawan ng puno, at nakausli sa ibabaw ng lupa ang mga ugat nitong tukod. Kulay abo ang balat ng puno, na may mapusyaw at maitim na mga batik. Makapal at kulay gatas ang dagta nito.[8]
Ang bunga ay maaaring eliptiko, hugis-itlog, o bilog, na may habang 2 hanggang 7 sentimetro (0.79 hanggang 2.76 in) at lapad na 1.5 hanggang 5 sentimetro (0.59 hanggang 1.97 in). Ang mga bunga ay kahawig ng maliliit na patatas at tumutubo nang kumpol-kumpol na tulad ng ubas. Ang mas malalaking bunga ay kabilang sa uring kilala bilang duku. Natatakpan ito ng maninipis na dilaw na balahibo na nagbibigay rito ng bahagyang mabalahibong anyo. Nag-iiba ang kapal ng balat ayon sa uri, mula 2 milimetro (0.079 in) hanggang humigit-kumulang 6 milimetro (0.24 in). Kapag binalatan, ang bunga ay kahawig ng binalatang bawang,[9] na may humigit-kumulang limang puti at nanganganinag na bahagi, na ang ilan ay naglalaman ng patag at mapait na buto. Ang mga buto ay nababalutan ng makapal at malinaw na puting aril na may matamis at maasim na lasa.[8] Ang lasa nito ay inihalintulad sa kombinasyon ng ubas at suha at itinuturing na napakahusay ng karamihan. Ang matamis at makatas na laman ay naglalaman ng sukrosa, pruktosa, at glukosa.[10] Para sa pagkain, higit na pinipili ang mga kultibar na may maliliit o hindi pa ganap na nabubuong buto at makapal na aril.
Mga kultibar
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Maraming kultibar ang L. domesticum. Ang dalawang pinakakaraniwang itinatanim na kultibar ay 'Duku' at 'Langsat'.[8]
- Ang 'Duku' (na iba-iba rin ang baybay bilang 'duco', 'doekoe', 'dookoo', at iba pa) sa pangkalahatan ay mas masigla ang paglaki at may katamtamang anyo ng paglaki. Mayroon itong siksik at malapad na korona na may matingkad na berdeng mga dahon at kapansin-pansing mga ugat. Namumunga ito ng maiikling kumpol na karaniwang may 4 hanggang 12 bunga. Ang bawat bunga ay humigit-kumulang 3.5 cm (1.4 in) ang haba at 4 hanggang 5 cm (1.6 hanggang 2.0 in) ang diyametro, karaniwang bilog, at may medyo makapal na balat na halos walang lateks kapag hinog. Ang bawat bunga ay may 1 hanggang 2 buto. Ang mga buto ay maliliit at nababalutan ng makapal na laman na may matamis na amoy at matamis o maasim na lasa. Ang hinog na bunga ay may humigit-kumulang 18 °Bx tatlong araw matapos anihin.[8][11][12][13][14]
- Ang 'Langsat' ay karaniwang may mas balingkinitang mga puno, na may hindi gaanong siksik na korona na binubuo ng maiitim na berdeng dahon at matitigas na sanga. Mas mahahaba ang mga kumpol, at ang bawat isa ay naglalaman ng 15 hanggang 25 bunga. Mas hugis-itlog ang mga bunga at may diyametrong humigit-kumulang 3 cm (1.2 in) hanggang 4 cm (1.6 in). Ang bawat bunga ay may humigit-kumulang 1 hanggang 5 buto. Manipis ang balat at naglalabas ng puting dagta kapag hinog. Ang laman ay matubig at may matamis at maasim na lasa.[8][11][14]
- Ang 'Longkong' (na minsan ding tinutukoy bilang 'Duku Langsat') ay isang likas na hibrido ng 'Duku' at 'Langsat'. Namumunga ito ng mga bungang bilog hanggang pahaba na may habang humigit-kumulang 4 hanggang 5 cm (1.6 hanggang 2.0 in) at diyametrong 3.5 cm (1.4 in), na nakaayos sa mahahabang kumpol na may tig-15 hanggang 25 bunga. May patayong gawi ng paglaki ang puno at may maiitim na berdeng dahon. Ito ang pinakamatamis sa lahat ng uri, mabango, halos walang lateks kapag hinog, at halos walang buto, na may 0 hanggang 1 buto bawat bunga. Ang mga hinog na bunga ay may humigit-kumulang 18 hanggang 20 °Bx tatlong araw matapos anihin.[12][13][15]
Sa Pilipinas, ang pinakakaraniwang itinatanim na kultibar ay ang 'Paete' at 'Jolo'. Bukod dito, itinatanim din sa komersyo ang 'Duku', 'Longkong', at iba pang katutubong kultibar.[12][13]
- Ang 'Paete' (na ipinangalan sa Paete, Laguna) ay kahawig ng kultibar na 'Langsat'. Kilala ito bilang isang lokal na espesyalidad ng Camiguin, Gingoog, at Laguna. Namumunga ito ng mahahabang kumpol na may 15 hanggang 25 bunga na may habang humigit-kumulang 3.2 cm (1.3 in) at diyametrong 2.7 cm (1.1 in). Halos wala itong buto, at ang bawat bunga ay may 0 hanggang 2 buto. May patayong gawi ng paglaki ang puno at mas makikitid na mga dahon. Ang mga bungang matamis at may manipis na balat ay naglalabas ng lateks kahit hinog na. Ang mga hinog na bunga ay may humigit-kumulang 16 °Bx tatlong araw matapos anihin.[12][13][15]
- Ang 'Jolo' (kilala rin bilang 'Mindanao') ay karaniwan sa Mindanao, lalo na sa Davao, Jolo, at Tangway ng Zamboanga. Namumunga ito ng mga bungang may habang humigit-kumulang 3.5 cm (1.4 in) at diyametrong 3.2 cm (1.3 in). Ang bawat bunga ay may 1 hanggang 3 malalaking buto. Mayroon itong siksik at malapad na korona na may malalapad na dahon. Karaniwan itong tumutubo sa ligaw, kung saan ito ay pinopollina ng mga paniking kumakain ng prutas. Medyo mas maasim ito kaysa sa iba pang komersyal na kultibar, ngunit karaniwan itong ginagamit bilang ugat-tangkay dahil sa mas malalaki at mas mataas ang kakayahang tumubong mga buto nito. Mas mahaba ang buhay-sariwa nito dahil sa bahagyang mas makapal na balat nito kaysa sa 'Paete'. Ang mga hinog na bunga ay may humigit-kumulang 13 °Bx tatlong araw matapos anihin.[12][13]
Kabilang sa iba pang kapansin-pansing kultibar ang 'Concepcion' (na madalas na mali ang baybay bilang 'Conception', at ipinangalan sa Concepcion, Talisay, Negros Occidental) mula sa Pilipinas, at ang 'Uttaradit', isang kultibar na lokal na espesyalidad ng lalawigan ng Uttaradit sa Taylandiya.[16][10][17]
Ang isa pang kultibar na itinatanim sa Indonesya ay ang 'Kokosan' (na kilala rin sa iba't ibang katutubong pangalan, kabilang ang pisitan, pijetan, at bijitan). Nakikilala ito sa mabalahibong mga dahon nito at sa mga kumpol na masisiksik ang mga bungang kulay-maitim na dilaw. Karaniwang maliliit ang mga bunga, na may manipis na balat at kaunting katas; mahirap balatan ang mga ito. Upang kainin, kinakagat ang bunga at sinisipsip ang laman sa nabubuong butas,[8] o kinukuskos ito hanggang sa mabasag ang balat at mailabas ang mga buto. Medyo malalaki ang mga buto at may manipis at maasim na laman.[11]
L. domesticum 'Langsat' na ibinebenta sa Makassar, Indonesya
L. domesticum 'Langsat' na binalatan, pansinin ang manipis na balat at ang limang lobo
L. domesticum 'Duku' sa Malasya, binalatan, pansinin ang makapal na balat
L. domesticum 'Jolo' na kultibar na tumutubo sa Valencia, Negros Oriental, Pilipinas
L. domesticum 'Paete' na ibinebenta sa Paete, Laguna, Pilipinas
L. domesticum 'Paete' na binalatan
L. domesticum 'Longkong' sa Bulacan, Pilipinas
Mga sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- 1 2 3 "Lansium domesticum Corrêa". Plants of the World Online. Royal Botanic Gardens Kew. Nakuha noong 25 Abril 2024.
- ↑ "The Plant List: A Working List of All Plant Species" [Ang Listahan ng Halaman: Isang Pansamantalang Listahan ng Lahat ng Espesye ng Halaman]. Nakuha noong 16 Mayo 2014.
- ↑ Diksyunaryong Tagalog-Ingles ni Leo James English, Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng National Book Store, may 1583 na mga dahon, ISBN 971-91055-0-X
- 1 2 "Lansium domesticum". Germplasm Resources Information Network (GRIN). Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA). Nakuha noong 4 Setyembre 2019.
- ↑ "Lansium domesticum" (sa wikang Ingles). European and Mediterranean Plant Protection Organization (EPPO). Nakuha noong 20 Oktubre 2023.
- ↑ Coombes, Allen J. (2011). Dictionary of Plant Names: Botanical Names and Their Common Name Equivalents [Diksiyonaryo ng mga Pangalan ng Halaman: Mga Pangalang Botanikal at ang Kanilang mga Karaniwang Katumbas na Pangalan] (sa wikang Ingles). Timber Press.
- ↑ "Langsat". hort.purdue.edu. Nakuha noong 2023-03-20.
- 1 2 3 4 5 6 Verheij, E.W.M.; Coronel, R.E., mga pat. (1997). Sumber Daya Nabati Asia Tenggara 2: Buah-buahan yang dapat dimakan [Yamang Botanikal ng Timog-Silangang Asya 2: Mga Nakakaing Prutas] (sa wikang Indones). Jakarta: PROSEA – Gramedia. pp. 232–237. OCLC 426214596.
- ↑ "Langsat (Longkong): Description of the Fruit, Useful and Harmful Properties, Photo - Crop Production".[patay na link]
- 1 2 Morton, Julia F. (1987). Fruits of warm climates [Mga prutas sa maiinit na klima] (sa wikang Ingles). Miami, Fla.: Florida Flair Books. pp. 201–203. ISBN 978-0-9610184-1-2.
- 1 2 3 Heyne, K. (1987). Tumbuhan Berguna Indonesia [Mga Kapaki-pakinabang na Halamang Indones] (sa wikang Indones). Bol. 2. Jakarta: Yayasan Sarana Wana Jaya. pp. 1126–1128. OCLC 21826488.
- 1 2 3 4 5 Loquias, Virgilio. Production Guide for Lanzones [Gabay sa Produksiyon ng Lansones] (PDF) (sa wikang Ingles). Kawanihan ng Industriya sa Paghahalaman, Kagawaran ng Agrikultura, Republika ng Pilipinas. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 2 Mayo 2025. Nakuha noong 25 Abril 2024.
- 1 2 3 4 5 Bureau of Product Standards (2007). "Fresh fruits – Lanzones – Grading and classification" [Mga sariwang prutas – Lansones – Paggagrado at klasipikasyon] (PDF). Philippine National Standard (sa wikang Ingles) (PNS/BAFPS 54). Kagawaran ng Kalakalan at Industriya, Republika ng Pilipinas. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 1 Pebrero 2024. Nakuha noong 25 Abril 2024.
- 1 2 Techavuthiporn, Chairat (2018). "Langsat— Lansium domesticum". Exotic Fruits: 279–283. doi:10.1016/B978-0-12-803138-4.00036-8. ISBN 978-0-12-803138-4.
- 1 2 Salma, I.; Razali, B. (1987). "The Reproductive Biology of Duku Langsat Lansium Domesticum Corr. (Meliaceae) in Peninsular Malaysia" [Ang Reproduktibong Biyolohiya ng Duku Langsat Lansium Domesticum Corr. (Meliaceae) sa Tangwa ng Malasya] (PDF). MARDI Research Bulletin (sa wikang Ingles). 15 (2): 141–150. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 2024-07-27. Nakuha noong 2026-08-01.
- ↑ Whitman, William F. (1980). "Growing and Fruiting the Langsat in Florida" [Pagpapatubo at Pagpapabunga ng Langsat sa Florida]. Proceedings of the Florida State Horticultural Society (sa wikang Ingles). 93: 136–140.
- ↑ Ekachai, Sanitsuda (15 Setyembre 2018). "Seeing the langsat for the trees" [Nakikita ang langsat para sa mga puno]. Bangkok Post (sa wikang Ingles). Nakuha noong 25 Abril 2024.