Katinig na papigil
Sa ponetika, katínig na papigíl (o pabugá), plosíbo, o plówsib ang oklusibong katinig na nabubuo sa pamamagitan ng pagpigil sa paglabas ng hangin sa bibig. Maaaring magmula ang pagpigil na ito sa dulo ng dila (upang mabuo ang [t] at [d]), ang mismong dila (upang mabuo ang [k] at [g]), labi (upang mabuo ang [p] at [b]), o sa tagukan (upang mabuo ang [ʔ]). Bagamat parehong pumipigil, nagkakaiba ito sa mga katinig na pailong dahil sa paglabas ng hangin sa ilong upang mabuo ang mga ito, gayundin sa mga katinig na palatak, kung saan bahagya lamang ang pagpigil sa paglabas ng hangin sa bibig.
Lahat ng mga likas na wika sa mundo ay may mga katinig na papigil. May siyam na katinig na papigil sa wikang Tagalog: ang mga pares na [p b t d k g] na makikita sa mga salitang palaka, bata, talino, daan, kalapati, at gatas, ang impit [ʔ] na sinusulat bilang isang gitling (pag-ibig) o wala (akda), at ang pares na [t͡ʃ d͡ʒ] na walang kaakibat na titik ngunit makikita sa mga salitang tulad ng tiyan at diyaryo.
Artikulasyon
[baguhin | baguhin ang wikitext]Madalas na sinusuri ang isang katinig na papigil sa tatlong bahagi: ang paglapit ng dalawang artikulador sa isa't-isa, ang pagpigil kung saan pinipigilan ng parehong artikulador ang paglabas ng hangin, at ang pagbuga kung saan naghihiwalay naman ang dalawang artikulador upang mabuga ang hangin.[1] Tanging ang pagpigil ang kailangan para masabing isa itong katinig na papigil. Maaaring walang maganap na paglapit ng dalawang artikulador kung may katinig na na nabuo sa parehong lugar ng artikulasyon tulad halimbawa sa salitang bantay. Sa ilang mga wika kagaya ng wikang Malay at Biyetnames, walang maririnig na pagbuga ng hangin sa mga katinig na papigil para sa mga katinig sa dulo ng isang salita, kahit na may katabi itong patinig.
Wika
[baguhin | baguhin ang wikitext]May mga katinig na papigil ang lahat ng mga likas na wika sa mundo, at karamihan sa mga ito ay kahit papaano'y may [p], [t], at [k]. Gayunpaman, may mga ilang wika na hindi ganito ang kaso: halimbawa, walang [t] sa wikang Samoano, habang wala namang [p] ang wikang Arabo gayundin sa mga wikang Mohawk at Cherokee sa Hilagang Amerika. Samantala, [ʔ] ang natatanging katinig na papigil sa ponolohiya ng wikang Ontena Gadsup sa Papua Nueva Ginea,[2] habang natatangi naman ang wikang Yanyuwa sa hilagang Australia sa taglay nitong pitong katinig na papigil sa pitong magkakaiba lugar ng artikulasyon [b d̪ d ḏ ɖ ɡ̟ ɡ̠], ang pinakamarami para sa kahit anong likas na wika sa mundo.[3]
Notasyon
[baguhin | baguhin ang wikitext]May mga sari-sariling karakter ang bawat katinig na papigil sa Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto (IPA).
| Walang tunog | Matunog | |
|---|---|---|
| Parehong labi | ||
| Gilagid | ||
| Pulupot na dila | ||
| Paleta | ||
| Ngala-ngala | ||
| Tilao | ||
| Lalaugan | ||
| Tagukan | — |
Sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- ↑ Collins, Beverly; Mees, Inger M. (2013). Practical Phonetics and Phonology: A Resource Book for Students [Praktikal na Ponetika at Ponolohiya: Sangguniang Aklat para sa mga Mag-aaral] (sa Ingles) (ika-3 (na) labas). Routledge. pp. 85–6. ISBN 978-0-415-50650-2.
- ↑ "Organised Phonology Data - Gadsup ( Ontena dialect) Language [GAJ] - Eastern Highlands Province" [Organisadong Datos sa Ponolohiya – Wikang Gadsup (dayalektong Ontena) [GAJ] – Lalawigan ng Silangang Highlands] (PDF). SIL International (sa Ingles). Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 8 Marso 2022.
- ↑ "Yanuyuwa". UCLA Phonetics Lab Data (sa Ingles). University of California, Los Angeles.