Pumunta sa nilalaman

Sikhismo

baguhin ang mga link
Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
(Idinirekta mula sa Sikismo)
Sikhismo
Ang Gintong Templo sa Amritsar, Punjab, Indiya. Ito ang pinakabanal na pook ng Sikhismo.
UriRelihiyong etniko
Pag-uuriIndiyano
KasulatanGuru Granth Sahib
Teolohiya
PamamahalaPanj Takht
RehiyonNamamayaning relihiyon sa Punjab, Indiya (58%), at laganap sa buong mundo bilang mga minorya (diyasporang Sikh).
WikaPunjabi at mga diyalekto nito
Sant Bhasha[4]
Khalsa bole[5]
Punong tanggapanAkal Takht, Amritsar, Punjab, Indiya
TagapagtatagGuru Nanak
Pinagmulan15th–16 na dantaon CE
Punjab
Bilang ng mga tagasunodc. 25–30 milyon (indibiduwal na tinatawag na mga Sikh, at sama-samang tinatawag na Sikh Panth)[6]

Ang Sikhismo[i] ay isang relihiyon at pilosopiyang nagmula sa Indiya[7] na umusbong sa rehiyon ng Punjab sa subkontinenteng Indiyano bandang huling bahagi ng ika-15 dantaon CE. Isa ito sa mga pinakabagong naitatag na pangunahing relihiyon at sinusunod ng humigit-kumulang 25 hanggang 30 milyong tagasunod, na tinatawag na mga Sikh.

Umunlad ang Sikhismo mula sa mga espirituwal na turo ni Guru Nanak (1469–1539), ang unang guro ng pananampalatayang ito, at ng siyam na gurong Sikh na sumunod sa kanya. Itinalaga ng ikasampung guro, si Guru Gobind Singh (1666–1708), ang Guru Granth Sahib, na siyang sentral na banal na kasulatan ng Sikhismo, bilang kanyang kahalili. Sa gayon, nagtapos ang hanay ng mga gurong tao. Itinuturing ng mga Sikh ang Guru Granth Sahib bilang ika-11 at walang hanggang nabubuhay na guro.

Ang mga pangunahing paniniwala at gawain ng Sikhismo, na inilalahad sa Guru Granth Sahib at iba pang kasulatang Sikh, ay kinabibilangan ng pananampalataya at pagninilay sa pangalan ng iisang lumikha (Ik Onkar), ang banal na pagkakaisa at pagkakapantay-pantay ng buong sangkatauhan, ang pagsasagawa ng di-makasariling paglilingkod sa kapwa (sevā), ang pagsisikap para sa katarungan tungo sa kapakinabangan at kaunlaran ng lahat (sarbat da bhala), at ang matapat na asal at marangal na kabuhayan. Alinsunod dito, tinatanggihan ng Sikhismo ang mga pahayag na may iisang relihiyosong tradisyon na may monopolyo sa ganap na katotohanan. Bilang bunga nito, hindi aktibong nangangaral ang mga Sikh upang magpalit ng relihiyon ang iba, bagaman karaniwang tinatanggap ang mga boluntaryong nagbabalik-loob.

Ayon sa Rehat Maryada, ang kodigo ng asal ng Sikh, ang depinisyon ng isang Sikh ay sinumang tao na tapat na naniniwala sa mga sumusunod:[8]

  1. Ang Isang Walang-Kamatayang Nilalang,
  2. Ang Sampung Guru, mula kay Guru Nanak Sahib hanggang kay Guru Gobind Singh Sahib,
  3. Ang Guru Granth Sahib,,
  4. Ang mga pahayag at turo ng sampung Guru, at,
  5. Ang binyag na ipinagkaloob ng ikasampung Guru;

at hindi nanunumpa ng katapatan sa alinmang ibang relihiyon.

Binibigyang-diin ng Sikhismo ang pagninilay at pag-alala bilang paraan upang madama ang presensya ng Diyos (simran), na maaaring ipahayag sa paraang musikal sa pamamagitan ng kirtan o sa panloob na pagbigkas sa naam japna (literal na "pagninilay sa pangalan ng Diyos". Ang mga nabinyagang Sikh ay inaatasang magsuot ng limang K, na limang sagisag ng pananampalataya na pisikal na nagtatangi sa mga Sikh mula sa mga hindi Sikh. Kabilang dito ang kesh (hindi ginugupit na buhok). Dahil dito, karamihan sa mga relihiyosong lalaking Sikh ay hindi naggugupit ng buhok at sa halip ay nagsusuot ng turban.[ii]

Ang relihiyong ito ay nabuo at umunlad sa mga panahong may pag-uusig sa relihiyon, at nagkaroon ng mga tagasunod mula sa Hinduismo at Islam. Pinahirapan at pinaslang ng mga emperador na Mughal ng Indiya ang dalawang gurong Sikh, sina Guru Arjan (1563–1605) at Guru Tegh Bahadur (1621–1675), matapos silang tumangging magbalik-loob sa Islam. Ang pag-uusig sa mga Sikh ang nagbunsod sa pagtatatag ng Khalsa ni Guru Gobind Singh noong 1699 bilang isang kaayusang naglalayong ipagtanggol ang kalayaan ng budhi at relihiyon, kung saan ipinapamalas ng mga kasapi ang mga katangian ng isang sant-sipāhī ("banal na mandirigma").

Terminolohiya

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Karamihan sa mga kasulatang Sikh ay orihinal na isinulat sa alpabetong Gurmukhi, isang sistema ng pagsulat na isinapamantayan ni Guru Angad mula sa mga titik na Landa, na makasaysayang ginagamit sa kasalukuyang Pakistan at Hilagang Indiya.[9][10] Ang mga tagasunod ng Sikhismo ay kilala bilang mga Sikh, na nangangahulugang mga "mag-aaral" o mga "alagad" ng guru. Ang salitang Sikhismo ay nagmula sa salitang Punjabi para sa relihiyon na Sikhi (Punjabi: ਸਿੱਖੀ Sikkhī, [ˈsɪk.kʰiː] ⓘ, mula sa Punjabi: ਸਿੱਖ, romanisado: Sikh, lit. na 'alagad'),[iii] na nagpapahiwatig ng isang "panlupang landas ng pagkatuto" at nag-uugat sa pandiwang sikhana (literal na "matuto").[11][12]

May ilang Sikh na tumututol sa paggamit ng panlabas na katawagang Sikhismo, sapagkat iginiit nilang ang salitang ito ay nilikha ng mga kolonyalistang Briton at hindi ng mga Sikh mismo, at sa halip ay mas pinipili nila ang panloob na katawagang Sikhi. Ipinapaliwanag nila na ang hulaping "-ismo" ay nagpapahiwatig ng isang nakapirmi at hindi nagbabagong pananaw sa daigdig, na hindi umaayon sa likas na masigla at nababagong katangian ng pilosopiyang Sikh.[13]

Pilosopiya at katuruan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang saligan ng Sikhismo ay nakaugat sa mga turo ni Guru Nanak at ng kanyang mga kahalili. Binibigyang-diin ng mga Sikh ang pagkakatugma ng espirituwal na pag-unlad at ng pang-araw-araw na asal na moral.[14][15] Binuod ng tagapagtatag nito na si Guru Nanak ang pananaw na ito sa pagsasabing, "Ang katotohanan ang pinakamataas na birtud, subalit mas mataas pa rito ang pamumuhay nang may katotohanan."[16]:234

Binibigyang-diin din ng Sikhismo ang pahayag na Ėk nūr te sab jag upjiā, na nangangahulugang "Mula sa iisang liwanag, sumibol ang buong sansinukob."[17] Ipinahayag din ni Guru Nanak ang kanyang mga turo sa kanyang mga alagad sa pamamagitan ng pagbibigay ng mga halimbawa mula sa tunay na buhay.

Ang Sikhismo ay isang relihiyong monoteistiko at panenteistiko. Naniniwala ang mga Sikh na iisa lamang ang umiiral na Diyos at na ang Diyos ay sabay na nasa loob ng lahat ng bagay at sumasaklaw sa kabuuan ng sansinukob. Ang kaisahan ng Diyos ay ipinahahayag sa pariralang Ik Onkar.[18][19] Sa Sikhismo, ang tawag sa Diyos ay Waheguru (literal na "kamangha-manghang guro"). Itinuturing ang Waheguru bilang Nirankar ("walang anyo"), Akal ("walang hanggan sa panahon"), Karta Purakh ("ang lumikha na nilalang"), Akaal Purkh ("lampas sa panahon at kamatayan"), at Agam Agochar ("hindi mauunawaan at hindi nakikita").[20]

Sa literal na diwa, walang kasarian ang Diyos sa Sikhismo, subalit sa metaporikal na pagpapahayag, inilalarawan ang Diyos bilang panlalaki at ang kapangyarihan ng Diyos bilang pambabae. Halimbawa, tinutukoy ni Guru Gobind Singh ang Diyos bilang kanyang ama at ang malikhaing kapangyarihan ng Diyos bilang kanyang ina. Sa katulad na paraan, sinasabi sa Guru Granth Sahib, ang pangunahing banal na kasulatan ng Sikh, na ang lahat ng tao ay mga kaluluwang-nobya na naghahangad na makiisa sa kanilang Panginoong asawa.[21] Dagdag pa rito, isinulat din ng mga guru sa Guru Granth Sahib na mayroong maraming daigdig kung saan nilikha ng transendental na Diyos ang buhay.[22]

Nagsisimula ang kasulatang Sikh sa pagpapahayag sa Diyos bilang Ik Onkar (ੴ), ang "Iisang Manlilikha",[23][16]:227 na nauunawaan sa tradisyong Sikh bilang monoteistikong pagkakaisa ng Diyos.[24] Ang Ik Onkar (na minsan ay isinusulat nang may malaking titik) ay mas maluwag na isinasalin bilang "ang iisang sukdulang realidad", "ang iisang lumikha", "ang espiritung sumasaklaw sa lahat", at iba pang mga paraan ng pagpapahayag ng isang malaganap subalit nagkakaisa at iisang pag-unawa sa Diyos at sa sangnilikha.

Ang tradisyunal na Mul Mantar ay nagsisimula sa Ik Onkar hanggang sa Nanak hosee bhee sach. Ang pambungad na linya ng Guru Granth Sahib at bawat kasunod na raga ay binabanggit ang Ik Onkar:[25]

ੴ

ikk ōankār

ਸਤਿ

sat(i)

ਨਾਮੁ

nām(u)

ਕਰਤਾ

karatā

ਪੁਰਖੁ

purakh(u)

ਨਿਰਭਉ

nirabha'u

ਨਿਰਵੈਰੁ

niravair(u)

ਅਕਾਲ

akāl(a)

ਮੂਰਤਿ

mūrat(i)

ਅਜੂਨੀ

ajūnī

ਸੈਭੰ

saibhan

ਗੁਰ

gur(a)

ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥

prasād(i)

{ੴ} ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥

{ikk ōankār} sat(i) nām(u) karatā purakh(u) nirabha'u niravair(u) akāl(a) mūrat(i) ajūnī saibhan gur(a) prasād(i)

"Mayroong iisang kataas-taasang nilalang, ang walang hanggang realidad, ang lumikha, walang takot at walang galit, walang kamatayan, hindi kailanman nagkatawang-tao, umiiral sa sarili, na nakikilala sa pamamagitan ng biyaya ng tunay na guro."

— Guru Granth Sahib (ika-17 d.), p. 1

Makamundong ilusyon

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang māyā, na tinutukoy bilang pansamantalang ilusyon o "hindi-totoo", ay isa sa mga pangunahing sagabal sa paghahanap sa Diyos at kaligtasan: kung saan ang mga makamundong atraksyon ay nagbibigay lamang ng ilusyonaryong, pansamantalang kasiyahan at sakit na nakakaabala sa proseso ng debosyon sa Diyos. Gayunpaman, binigyang-diin ni Nanak ang māyā hindi bilang pagtutukoy sa hindi-totoong mundo kundi sa mga pagpapahalaga nito.

Sa Sikhismo, ang mga impluwensya ng ego (o makasariling pag-iisip), galit, kasakiman, pagkahumaling, at pagnanasa, na kilala bilang pānj chor ("Limang Magnanakaw"), ay itinuturing na partikular na nakakaabala at nakasasama. Naniniwala ang mga Sikh na ang mundo ay kasalukuyang nasa estado ng Kali Yuga ("panahon ng kadiliman") dahil nalilihis ang mundo sa pag-ibig at pagkahumaling sa māyā.[26] Ang kapalaran ng mga taong madaling maapektuhan ng limang magnanakaw ay ang pagkakahiwalay mula sa Diyos, at ang sitwasyong ito ay maaaring maitama lamang sa pamamagitan ng masigasig at walang patid na debosyon.[27]

Walang hanggang katotohanan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ayon kay Guru Nanak, ang pinakamataas na layunin ng buhay ng tao ay muling makipag-ugnay kay Akal ("Ang Walang Hanggan"). Gayunpaman, ang makasariling pag-iisip (egotismo) ang pinakamalaking hadlang sa pagkamit ng ugnayang ito. Sa pamamagitan ng turo ng Guru, ang pag-alala sa nām (ang banal na Pangalan ng Panginoon)[28][29] ay nagdudulot ng wakas ng egotismo. Itinalaga ni Guru Nanak ang salitang Guru ("guro")[30] upang tukuyin ang tinig ng "espiritu": ang pinagmumulan ng kaalaman at gabay tungo sa kaligtasan. Dahil ang Ik Onkar ay nananahan sa lahat ng bagay, ang Guru ay hindi maihihiwalay kay Akal at sila ay iisa at pareho.[31]

Ang mga turo ni Guru Nanak ay nakabatay hindi sa huling destinasyon ng langit o impiyerno, kundi sa espirituwal na pagkakaisa kay Akal, na nagbubunga ng kaligtasan o jivanmukti ("pagkamulat/paglaya sa loob ng buhay ng isang tao"),[32] isang konsepto na matatagpuan din sa Hinduismo.[33] Malinaw na ipinapahayag ni Guru Gobind Singh na ang pagiging tao ay isang malaking biyaya, kaya't kailangang magamit nang lubos ang buhay na ito.[34]

Tinatanggap ng mga Sikh ang mga konsepto ng reinkarnasyon at karma na matatagpuan sa Budismo, Hinduismo, at Jainismo,[35][36][37] subalit hindi kinakailangang nangangahulugan ng isang metapisikal na doktrina ng kaligtasan gaya ng estado ng "langit" o "nirvana." Gayunpaman, sa Sikhismo, parehong ang karma at kalayaan ay "binabago ng konsepto ng grasya ng Diyos" (nadar, mehar, kirpa, karam, atbp.).[33] Ayon kay Guru Nanak, "ang katawan ay ipinanganak dahil sa karma, subalit ang kaligtasan ay nakakamtan sa pamamagitan ng grasya."[38]

Upang mapalapit sa Diyos, ang mga Sikh ay: iniiwasan ang kasamaan ng maya; pinananatili sa isip ang walang hanggang katotohanan; isinasagawa ang shabad kirtan (musikal na pagbigkas ng mga himno); nagmiminilay sa naam; at naglilingkod sa sangkatauhan. Naniniwala ang mga Sikh na ang pakikisalamuha sa satsang (samahan ng mga taong sat, "totoo") o sadh sangat ay isa sa mga pangunahing paraan upang makamtan ang kalayaan mula sa mga siklo ng reinkarnasyon.[39]

Maaaring ituring ang komunidad ng Sikh bilang tugma sa depinisyon ni A.D. Smith ng isang politikal na komunidad, na may iisang mito ng pinagmulan at kolektibong alaala ng pagmamartir at pag-uusig sa ilalim ng sunud-sunod na mga pinuno.[40]

Kapangyarihan at debosyon (Miri at Piri)

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Miri Piri ay isang doktrina na isinasagawa sa relihiyong Sikh mula pa noong ika-17 dantaon. Ang doktrina ng "Mir" (mga panlipunan at pampolitikang aspekto ng buhay) at ng "Pir" (mga gabay sa espirituwal na aspekto ng buhay) ay ipinahayag ng unang guro ng Sikhismo, si Guru Nanak, subalit pinalaganap at pinagtibay ng ikaanim na guro ng Sikhismo, si Guru Hargobind, noong Hunyo 12, 1606.[41][42][43] Matapos ang pagkamartir ng kanyang ama, itinalaga si Guru Hargobind bilang Guru at tinupad ang propesiyang ibinigay ng pangunahing pigura ng Sikhismo na si Baba Buddha, na ang Guru ay magtataglay ng kapangyarihang espirituwal at temporal. Ipinakilala ni Guru Hargobind ang dalawang espada ng Miri at Piri, na sumasagisag sa kapangyarihang makamundo (panlipunan at pampolitika) at espirituwal.[44][42] Ang dalawang kirpan ng Miri at Piri ay magkabigkis at pinagdudugtong ng isang khanda sa gitna, kaya ang pagsasanib ng dalawa ay itinuturing na pinakamataas. Ipinahihiwatig nito na ang lahat ng kilos na hinuhubog o nagmumula sa pusong espirituwal ay tumutupad sa layunin at kahulugan ng tao sa daigdig ng pagkilos: ang espirituwalidad.[42][45]

Si Guru Nanak, ang unang Guru na Sikh at ang nagtatag ng Sikhismo, ay isang banal na Bhakti.[46] Itinuro niya na ang pinakamahalagang anyo ng pagsamba ay ang Bhakti (debosyon kay Waheguru).[47] Iminungkahi ni Guru Arjan, sa Sukhmani Sahib, na ang tunay na relihiyon ay yaong binubuo ng mapagmahal na debosyon sa Diyos.[48][49] Naglalaman ang Guru Granth Sahib ng mga mungkahi kung paano isasagawa ng isang Sikh ang tuluy-tuloy na Bhakti.[47][50][51] Itinuturing ng ilang iskolar ang Sikhismo bilang isang sektang Bhakti sa loob ng mga tradisyong Indiyano, at idinadagdag na binibigyang-diin nito ang "nirguni Bhakti", ibig sabihin ay mapagmahal na debosyon sa isang banal na walang katangian o pisikal na anyo.[52]:1–3[53][54] Habang karaniwang inilalagay ng Kanluraning iskolarship ang pag-usbong ng Sikhismo sa loob ng konteksto ng kilusang Hindu Bhakti, kasabay ng pagkilala sa ilang impluwensiyang Sufi ng Islam, may ilang Sikh na iskolar sa Indiya na hindi sumasang-ayon at nagsasabing nilampasan ng Sikhismo ang kapaligirang pinagmulan nito. Batayan ng huling pagsusuri ang katotohanang ang mga tradisyong Bhakti ay hindi malinaw na humiwalay sa mga tekstong Vediko at sa kanilang kosmolohiya at metapisikal na pananaw, samantalang ang tradisyong Sikh ay malinaw na humiwalay sa tradisyong Vediko.[55]

Ilang sektang Sikh sa labas ng rehiyon ng Punjab sa Indiya, gaya ng mga matatagpuan sa Maharashtra at Bihar, ay nagsasagawa ng aarti (seremonyal na paggamit ng mga ilawan) sa panahon ng mga pagdiriwang ng Bhakti sa isang gurdawa na Sikh.[56][57] Gayunman, ipinagbabawal ng karamihan sa mga gurdwara na Sikh ang aarti sa kanilang mga gawain ng Bhakti.[58]:201 Habang binibigyang-diin ang Bhakti, itinuro rin ng mga Guru na Sikh na ang buhay espirituwal at ang buhay-pamilya sa mundong sekular ay magkakaugnay at hindi magkahiwalay. Lohikal itong bunga ng panentheistikong kalikasan ng pilosopiyang Sikh.[59] Sa pananaw-dunong ng Sikhismo, ang pang-araw-araw na mundo ay bahagi ng Walang Hanggang Realidad, at ang pagtaas ng kamalayang espirituwal ay humahantong sa mas masigla at makabuluhang pakikilahok sa pang-araw-araw na buhay.[60] Inilarawan ni Guru Nanak ang pamumuhay ng isang "masigla, malikhaing, at praktikal na buhay" ng "katotohanan, katapatan, pagpipigil-sa-sarili, at kadalisayan" bilang mas mataas kaysa sa metapisikal na katotohanan.[61]

Ang ikaanim na Guru, si Guru Hargobind, matapos ang pagkamartir ni Guru Arjan, at sa harap ng pang-aapi ng Imperyong Mughal na Islamiko, ay pinagtibay ang pilosopiya na ang mga larangang pampolitika o temporal (Miri) at espirituwal (Piri) ay magkasabay na umiiral.[62][63] Ayon sa ikasiyam na Sikh Guru na si Tegh Bahadur, ang huwarang Sikh ay dapat magtaglay ng parehong Shakti (kapangyarihang naninirahan sa temporal) at Bhakti (mga katangiang espirituwal at mapagnilay). Napaunlad ito bilang konsepto ng "banal na mandirigma" ng ikasampung Sikh Guru na si Gobind Singh.[64]

Ang konsepto ng sangkatauhan, gaya ng ipinaliwanag ni Guru Nanak, ay pinapanday at pinawawalang-bisa ang "monoteistikong konsepto ng sarili/Diyos", sa pagdeklara na "ang monoteismo ay nagiging halos di-kailangan sa galaw at pagtatawid ng pag-ibig".[65] Itinuro ng mga Sikh Guru na ang layunin ng tao ay wakasan ang lahat ng dualidad ng "sarili at iba, ako at hindi-ako", at marating ang "kasabay na balanse ng paghihiwalay at pagsasanib, sarili at iba, pagkilos at di-pagkilos, pagkapit at pagkalagot, sa takbo ng pang-araw-araw na buhay".[65]

Pag-awit at musika

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Tinutukoy ng mga Sikh ang mga himno ng mga Guru bilang Gurbani (literal na "salita ng Guru"). Ang Shabad Kirtan ay ang pag-awit ng Gurbani. Ang buong Guru Granth Sahib ay isinulat sa anyo ng tula at tugma upang bigkasin sa tatlumpu't isang raga ng klasikong musikang Indiyano, gaya ng itinakda. Gayunman, bihira na sa mga Sikh ang ganap na bihasa sa lahat ng raga na ginagamit sa Guru Granth Sahib. Sinimulan ni Guru Nanak ang tradisyon ng Shabad Kirtan at itinuro niya na ang pakikinig sa kirtan ay isang makapangyarihang paraan upang makamit ang kapanatagan habang nagmumuni-muni, at na ang pag-awit ng mga papuri sa "Kataas-taasang Walang-Hanggan" (Diyos) nang may debosyon ang pinakamabisang paraan upang makipag-ugnayan at makipagkaisa sa "Kataas-taasang Walang-Hanggan".[66]

Ang tatlong panalangin tuwing umaga ng mga Sikh ay binubuo ng Japji Sahib, Jaap Sahib, at Tav-Prasad Savaiye.[67] Ang mga bininyagang Sikh (Amritdhari) ay gumigising nang maaga at nagmumuni-muni, at pagkatapos ay binibigkas ang lahat ng Limang Bani ng Nitnem bago mag-almusal. Ang Limang Bani ay ang Japji Sahib, Jaap Sahib, Tav-Prasad Savaiye, Chaupai Sahib, at Anand Sahib; kasunod ng pagbigkas ng mga bani paath ang Ardās, kung saan itinuturo ng mga Guru ang prinsipyo ng Sarbat da Bhala (kabutihan ng lahat).[68][69][70]

Pag-alaala sa Banal na Pangalan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Isang pangunahing gawain ng mga Sikh ang pag-alaala[29] sa Naam (banal na pangalan), ang Waheguru.[28] Isinasagawa ang pagninilay na ito sa pamamagitan ng Nām Japō (pag-uulit ng Banal na Pangalan) o Simran (pag-alaala sa Banal na Pangalan sa pamamagitan ng pagbigkas).[29][71] Ang pasalitang pag-uulit ng pangalan ng Diyos—o ng isang banal na pantig—ay isang kinikilalang gawain sa mga relihiyosong tradisyon sa Indiya; gayunpaman, binuo ng Sikhismo ang naam-simran bilang isang mahalagang gawaing Bhakti.[72][73][74]

Ang huwaran ni Guru Nanak ay ang ganap na paglalantad ng buong pagkatao sa Banal na Pangalan at ang pagsunod sa Dharma, ang "Banal na Kaayusan". Inilarawan ni Nanak ang bunga ng disiplinadong pagsasagawa ng nām simraṇ bilang "paglago patungo at papaloob sa Diyos" sa pamamagitan ng unti-unting proseso ng limang yugto. Ang huli sa mga ito ay ang Sach Khand (Ang Kaharian ng Katotohanan): ang ganap na pag-iisa ng espiritu at ng Diyos.[27]

Paglilingkod at gawa

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Itinuro ng mga gurong Sikh na sa pamamagitan ng patuloy na pag-alaala sa banal na pangalan (naam simran) at ng di-makasariling paglilingkod (sēvā), napagtatagumpayan ng deboto ang makasariling pag-iisip (Haumai). Ayon sa mga turo, ito ang pangunahing ugat ng limang masasamang pagnanasa at ng siklo ng kapanganakan at kamatayan.[75][76]

Ang paglilingkod sa Sikhismo ay may tatlong anyo: Tan (pisikal na paglilingkod, gaya ng paggawa o lakas-paggawa), Man (mental na paglilingkod, tulad ng pag-aalay ng puso at isipan sa paglilingkod sa kapwa), at Dhan (materyal na paglilingkod, kabilang ang pinansiyal na tulong).[77] Binibigyang-diin ng Sikhismo ang kirat karō, na nangangahulugang "matapat na paggawa". Pinahahalagahan din sa mga turo ng Sikh ang konsepto ng pagbabahagi, o vaṇḍ chakkō, ang pagbibigay sa mga nangangailangan para sa kapakinabangan ng komunidad.[78]

Katarungan at pagkakapantay-pantay

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Itinuturing ng Sikhismo ang Diyos bilang tunay na emperador, ang hari ng mga hari, ang siyang namamahagi ng katarungan sa pamamagitan ng batas ng karma, isang mapanagutang modelo ng pagganti, at ng banal na biyaya.[79][80][81]

Ang katawagan para sa katarungan sa tradisyong Sikh ay Niāyā.[81] Kaugnay ito ng salitang dharam, na sa Sikhismo ay nagpapahiwatig ng "kaayusang moral" at ng pagiging matuwid (hinango subalit naiiba sa etimolohikong kaugnay na konsepto ng dharma sa Hinduismo).[81] Ayon sa ikasampung gurong Sikh, si Guru Gobind Singh, gaya ng binanggit ni Pashaura Singh (isang propesor ng pag-aaral sa Sikhismo), "dapat munang subukan ang lahat ng mapayapang paraan ng pakikipagkasundo sa paghahangad ng katarungan", at kung mabigo ang mga ito ay makatwiran na "bunutin ang tabak bilang pagtatanggol sa katuwiran".[82]

Ipinapalagay ng Sikhismo na ang "pag-atake sa dharam ay pag-atake sa katarungan, sa katuwiran, at sa kaayusang moral sa pangkalahatan", at na ang dharam ay "dapat ipagtanggol sa anumang halaga".[83] Ang banal na pangalan ang itinuturing na panlunas sa sakit at sa mga bisyo. Itinuturo ang kapatawaran bilang isang birtud sa Sikhismo, subalit itinuturo rin sa mga mananampalataya na iwasan ang mga may masasamang hangarin at humawak ng tabak upang labanan ang kawalan ng katarungan at pag-uusig sa relihiyon.[84]

Hindi pinag-iiba ng Sikhismo ang mga obligasyong panrelihiyon batay sa kasarian. Ang Diyos sa Sikhismo ay walang kasarian, at ang banal na kasulatang Sikh ay hindi nagtatangi laban sa kababaihan ni nagbabawal sa kanila sa anumang tungkulin. Ang mga kababaihan sa Sikhismo ay nagkaroon ng mga posisyon ng pamumuno, kabilang ang pamumuno sa mga digmaan at ang paglalabas ng mga utos o hukamnama.[85][86][87]

Sampung Guru at awtoridad

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang salitang "guru" ay nagmula sa salitang Sanskrito na gurū, na nangangahulugang guro, nagbibigay-liwanag, gabay, o tagapayo. Ang mga tradisyon at pilosopiya ng Sikhismo ay itinatag ng sampung guru mula 1469 hanggang 1708.[88][89] Bawat guru ay nagdagdag at nagpatibay sa mensaheng itinuro ng nauna, na humantong sa paghubog ng relihiyong Sikh. Si Guru Nanak ang unang guru at nagtalaga ng isang alagad bilang kahalili. Si Guru Gobind Singh ang huling guru sa anyong tao. Bago siya pumanaw, ipinahayag ni Guru Gobind Singh noong 1708 na ang Ang Gurū Granth Sāhib ang magiging huli at walang hanggang guru ng mga Sikh.[90]

Ipinahayag ni Guru Nanak na ang kanyang guru ay ang Diyos, na iisa mula sa simula ng panahon hanggang sa wakas nito.[91] Inilarawan ni Nanak ang sarili bilang alipin at lingkod ng Diyos, subalit iginiit niyang siya ay isang gabay at guro lamang.[92][93] Sinabi rin ni Nanak na ang gurong tao ay may hangganan ang buhay, na dapat igalang at mahalin subalit hindi sambahin.[92] Kapag ang salitang guru, o satguru (literal na "ang tunay na guru"), ay ginagamit sa Gurbani, madalas itong tumutukoy sa pinakamataas na pagpapahayag ng katotohanan.[94][95][96]

Humalili kay Guru Nanak si Guru Angad. Kalaunan, isang mahalagang yugto sa pag-unlad ng Sikhismo ang naganap sa ilalim ng ikatlong kahalili, si Guru Amar Das. Binigyang-diin ng mga turo ni Guru Nanak ang paghahangad ng kaligtasan; sinimulan naman ni Guru Amar Das ang pagbuo ng isang nagkakaisang pamayanan ng mga tagasunod sa pamamagitan ng mga hakbang tulad ng pagsang-ayon sa mga natatanging seremonya para sa kapanganakan, kasal, at kamatayan. Itinatag din ni Amar Das ang sistemang manji (maihahambing sa isang diyosesis) para sa pangangasiwang klerikal.[27]

Naglatag ang mga gurong Sikh ng isang mekanismo na nagbigay-daan sa relihiyong Sikh na tumugon bilang isang pamayanan sa nagbabagong mga kalagayan. Ang ikaanim na guru, si Guru Hargobind, ang may pananagutan sa paglikha ng konsepto ng Akal Takht (Trono ng Walang Hanggan), na nagsisilbing pinakamataas na sentro ng pagpapasya ng Sikhismo at matatagpuan sa tapat ng Harmandir Sahib. Matatagpuan ang Akal Takht sa lungsod ng Amritsar. Ang pinuno nito ay itinalaga ng Komiteng Shiromani Gurdwara Parbandhak (SGPC).

Ang Sarbat Ḵẖālsā (isang kinatawang bahagi ng Khalsa Panth) ay makasaysayang nagtitipon sa Akal Takht tuwing mga espesyal na kapistahan gaya ng Vaisakhi o Hola Mohalla, at kapag may pangangailangang talakayin ang mga usaping nakaaapekto sa buong sambayanang Sikh. Ang gurmatā (literal na "kalooban ng guru") ay isang kautusang ipinapasa ng Sarbat Ḵẖālsā sa harapan ng Ang Gurū Granth Sāhib. Maaari lamang ipasa ang isang gurmatā hinggil sa mga paksang may kinalaman sa mga saligang prinsipyo ng relihiyong Sikh, at ito ay may bisa at umiiral para sa lahat ng Sikh.[97]

Ang salitang guru sa Sikhismo ay tumutukoy rin kay Akal Purkh (Diyos), at sa Gurbani (mga kasulatang Sikh), ang Diyos at ang guru ay maaari ring maging magkasingkahulugan sa ilang pagkakataon.[88][98]

May iisang pangunahing banal na kasulatan ang mga Sikh: ang Guru Granth Sahib. Tinatawag din ito kung minsan bilang ang Ādi Granth.[99] Gayunman, sa kronolohikal na pananaw, ang Ādi Granth—na literal na nangangahulugang "Unang Tomo"—ay tumutukoy sa bersiyon ng kasulatan na nilikha ni Guru Arjan noong 1604. Ang Guru Granth Sahib ay ang huling pinalawak na bersyon ng kasulatan na tinipon ni Guru Gobind Singh.[99][100]

Bagaman ang Guru Granth Sahib ay isang hindi pinagtatalunang banal na kasulatan sa Sikhismo, ang isa pang mahalagang tekstong panrelihiyon, ang Dasam Granth, ay hindi tinatanggap nang may ganap na pagkakaisa, subalit itinuturing ng maraming Sikh bilang isang ikalawang (sekondaryang) kasulatan.[99]

Ang Ādi Granth ay pangunahing tinipon ni Bhai Gurdas sa ilalim ng pangangasiwa ni Guru Arjan sa pagitan ng mga taong 1603 at 1604.[101] Isinulat ito sa sulat Gurmukhī, na nagmula sa sulat Laṇḍā na ginagamit sa Punjab noong panahong iyon.[102] Ang sulat Gurmukhī ay isinapamantayan ni Guru Angad, ang ikalawang guru ng mga Sikh, para sa paggamit sa mga kasulatang Sikh, at pinaniniwalaang naimpluwensiyahan ng mga sulat Śāradā at Devanāgarī.

Isang may-awtoridad na banal na kasulatan ang nilikha upang pangalagaan ang integridad ng mga himno at aral ng mga guru ng Sikh, gayundin ng labintatlong Hindu at dalawang Muslim na bhagat ng tradisyong sant ng kilusang Bhakti sa medyebal na Indiya.[103] Ang labintatlong Hindu na bhagat na isinama ang mga turo sa teksto ay sina Ramananda, Namdev, Pipa, Ravidas, Beni, Bhikhan, Dhanna, Jaidev, Parmanand, Sadhana, Sain, Sur, at Trilochan, samantalang ang dalawang Muslim na bhagat ay sina Kabir at ang Sufi na banal na si Farid.[104][105][106][107]

Gayunman, sa kontekstong ito, ang mga bhagat ay madalas magsalita tungkol sa paglagpas sa kanilang mga relihiyosong tatak. Si Kabir, na madalas iugnay bilang Muslim, ay nagsasaad sa Ādi Granth: "Hindi ako Hindu ni Muslim."[108] Ang mga guru na sumunod sa mensaheng ito ay nagturo na ang iba't ibang paraan ng debosyon ay para sa iisang walang-hanggang Diyos.[109]

Guru Granth Sahib

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Ang Gurū Granth Sāhib, ang pangunahing banal na kasulatan ng Sikhismo

Ang Guru Granth Sahib ay ang banal na kasulatan ng mga Sikh at itinuturing bilang buhay na guru.

Nagsimula ang Guru Granth Sahib bilang isang tomo ng mga patulang komposisyon ni Guru Nanak. Bago siya pumanaw, ipinasa niya ang tomong ito sa sumunod na guru, si Guru Angad. Ang huling bersyon ng Guru Granth Sahib ay tinipon ni Guru Gobind Singh noong 1678. Binubuo ito ng orihinal na Ādi Granth, na dinagdagan ng mga himno ni Guru Tegh Bahadur.

Ang pinakamalaking bahagi ng Guru Granth Sahib ay binubuo ng mga komposisyon ng pitong guru ng Sikhismo: sina Guru Nanak, Guru Angad, Guru Amar Das, Guru Ram Das, Guru Arjan, Guru Tegh Bahadur, at Guru Gobind Singh. Naglalaman din ito ng mga tradisyon at aral ng labintatlong Hindu na sant (banal) ng kilusang Bhakti, gaya nina Ramananda, Namdev, at Sant Kabir, pati na rin ng dalawang Muslim na banal, kabilang ang Sufi na si Sheikh Farid.[27][104]

Binubuo ang teksto ng humigit-kumulang 6,000 śabad (mga komposisyong may mga taludtod),[99] na inilalahad sa anyong patula at inaawit ayon sa mga ritmikong anyo ng sinaunang klasikal na musika ng hilagang Indiya.[110] Ang malaking bahagi ng kasulatan ay inuuri sa animnapung rāga, at ang bawat rāga ng Granth ay hinahati pa batay sa haba at may-akda. Ang mga himno sa kasulatan ay pangunahing inayos ayon sa mga rāga kung saan sila binibigkas o inaawit.[99]

Wika at panitik

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Ang Mul Mantar na isinulat ni Guru Har Rai, na nagpapakita ng Ik Onkar sa itaas

Ang pangunahing wikang ginamit sa kasulatan ay kilala bilang Sant Bhāṣā, isang wikang may kaugnayan sa parehong Punjabi at Hindi at malawakang ginamit sa hilagang Indiya noong Gitnang Panahon ng mga tagapagtaguyod ng popular na relihiyong debosyonal o bhakti.[27] Ang teksto ay inililimbag sa panitik na Gurmukhī, na pinaniniwalaang binuo ni Guru Angad.[99] Ang wikang ito ay may pinagmulang Indo-Europeo, na matatagpuan din sa maraming rehiyonal na wika sa Indiya.[99]

Ang pananaw na inihahayag sa Ang Guru Granth Sahib, ayon kay Torkel Brekke, ay isang lipunang nakabatay sa banal na katarungan na walang pang-aapi.[111]

Iisa ang Diyos, ang Kanyang pangalan ay katotohanan, ang malikhaing kapangyarihan, walang takot, walang kaaway, walang hanggan ang anyo, hindi isinilang, umiiral sa sarili, sa pamamagitan ng grasya ng guru.[112] (Punjabi: ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥, romanisado: Ika ōaṅkāra sati nāmu karatā purakhu nirabha'u niravairu akāla mūrati ajūnī saibhaṅ gura prasādi)

Ang ikasampung guru, si Guru Gobind Singh, ay itinalaga ang kasulatang Sikh na Guru Granth Sahib bilang kanyang kahalili, na nagwakas sa hanay ng mga gurong tao at ginawang literal na pagsasakatawan ng walang hanggan at di-personal na guru ang kasulatan, na nagsisilbing espirituwal na gabay ng mga Sikh.[113][114][107][115]

Ang Guru Granth Sahib ay inilalagak sa lahat ng gurdwara (mga templo ng Sikh). Maraming Sikh ang yumuyuko o nagpapatirapa sa harap nito kapag pumapasok sa templo. Sa maraming gurdwara, ang Guru Granth Sahib ay inilalagay tuwing umaga at inihihimlay tuwing gabi. Ang Granth ay iginagalang bilang walang hanggang gurbānī at bilang espirituwal na awtoridad.[116]

Ang mga kopya ng Guru Granth Sahib ay hindi itinuturing na mga materyal na bagay kundi bilang mga buhay na paksa. Ayon kay Myrvold, ang kasulatang Sikh ay tinatrato nang may paggalang na parang isang buhay na tao, sa paraang kahalintulad ng pagtrato sa Ebanghelyo sa sinaunang pagsamba ng mga Kristiyano. Ang mga lumang kopya ng kasulatang Sikh ay hindi itinatapon. Sa halip, isinasagawa ang mga serbisyong panglibing.[117]

Sa Indiya, ang Guru Granth Sahib ay opisyal na kinikilala ng Korte Suprema ng Indiya bilang isang hudisyal na persona na maaaring tumanggap ng mga donasyon at magmay-ari ng lupa. Gayunman, nagbababala rin ang ilang Sikh na kung walang wastong pag-unawa sa teksto, ang paggalang dito ay maaaring humantong sa bibliyolatriya, kung saan ang pisikal na anyo ng mga aral ang nagiging sinasamba sa halip na ang mismong mga aral.[117]

Pagkakaiba sa Iba pang mga monoteistikong relihiyon

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Hindi itinatanggi ng mga relihiyong Abrahamiko ang pag-iral ng mga espirituwal na nilalang tulad ng mga anghel, Satanas (Iblis), at mga jinn sa ilalim ng iisang tunay na Diyos. Gayunman, hindi kinikilala ng Sikhismo ang pag-iral ng mga ganitong espirituwal na entidad; kinikilala lamang nito ang iisa, walang anyo, makapangyarihan sa lahat, at nakaaalam ng lahat na Diyos (Waheguru), at binibigyang-diin ang tuwiran at nagkakaisang kalikasan ng Diyos. Bagaman binabanggit sa mga kasulatang Sikh ang mga anghel, deva, si Yama, at mga demonyo, ang mga ito ay itinuturing lamang na mga metaporang pampanitikan o hiram na banggit, at hindi bilang paglalarawan ng tunay at umiiral na mga espirituwal na nilalang.[118][119]

Ugnayan sa Hinduismo at Islam

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Gumagamit ang mga kasulatang Sikh ng mga terminolohiyang Hindu, kabilang ang mga pagtukoy sa mga Veda, at sa mga pangalan ng mga diyos at diyosa sa mga tradisyon ng kilusang bhakti ng Hinduismo, tulad nina Vishnu, Shiva, Brahma, Parvati, Lakshmi, Saraswati, Rama, at Krishna—subalit hindi bilang mga sinasamba.[111][99] Binabanggit din nito ang mga espirituwal na konsepto sa Hinduismo (Ishvara, Bhagavan, Brahman) at ang konsepto ng Diyos sa Islam (Allah) upang igiit na ang mga ito ay mga "kahaliling pangalan lamang ng Nag-iisang Makapangyarihan sa lahat".[120]

Bagaman kinikilala ng Guru Granth Sahib ang mga Veda, Purana, at ang Qur'an,[121] hindi ito nangangahulugang isang sinkretikong tulay sa pagitan ng Hinduismo at Islam.[122] Sa halip, binibigyang-diin nito ang pagtutok sa mga nitnem bani tulad ng Japu (pag-uulit ng mantra ng banal na Pangalan ng Diyos—si Waheguru), sa halip na sa mga gawi tulad ng pagpapatirapa sa lupa habang nananalangin patungo sa isang tiyak na direksiyon gaya sa mga Muslim, o sa mga ritwal na Hindu tulad ng pagsusuot ng sinulid. Ang una ay itinuturing na isang disiplinaryong aspekto ng pagsamba, lalo na’t ang dhikr (pag-alaala kay Allah) ay katulad ding binibigyang-diin sa Islam.[123]

Ang Dasam Granth ay isang banal na kasulatan ng Sikhismo na naglalaman ng mga tekstong iniuugnay kay Guru Gobind Singh, kabilang ang kanyang awtobiyograpiya na Bachittar Natak. Ang pangunahing salaysay ng aklat ay tumatalakay sa Chaubis Avtar (24 na Avatar ng Hindu na diyos na si Vishnu), kina Rudra at Brahma, sa Hindu na mandirigmang diyosa na si Chandi, at sa isang kuwento ni Rama na matatagpuan sa Bachittar Natak.[124]

Ang Dasam Granth ay isang banal na kasulatan ng Sikhismo na naglalaman ng mga tekstong iniuugnay kay Guru Gobind Singh. Gayunman, may mga iskolar na nagsasabing ang akda ay naisulat matapos ang pagkamatay ng guru at pinaniniwalaang gawa ng isang hindi kilalang makata. Ang Dasam Granth ay mahalaga sa malaking bilang ng mga Sikh. Gayunpaman, wala itong kapantay na awtoridad tulad ng Guru Granth Sahib. Ang ilang komposisyon sa Dasam Granth, gaya ng Jaap Sahib (Amrit Savaiye) at Benti Chaupai, ay bahagi ng araw-araw na panalangin (Nitnem) ng mga Sikh.[125] Ang unang taludtod ng panalanging ardās ay mula sa Chandi di Var. Sa malaking bahagi, ang Dasam Granth ay isang bersyon ng mitolohiyang Hindu mula sa mga Purana, at naglalaman din ng mga sekular na kuwento mula sa iba’t ibang pinagmulan na tinatawag na Charitro Pakhyan, mga salaysay na naglalayong magbabala at mag-ingat ang mga kalalakihan laban sa mga panganib ng pita o pagnanasa.[126][127]

Maraming bersiyon ng Dasam Granth ang umiiral, at sa makabagong panahon, ang pagiging tunay ng Dasam Granth ay naging isa sa pinakatinatalakay at pinakadinidebateng paksa sa loob ng Sikhismo. Ang mga Akali Nihang ay itinuturing ang Dasam Granth at ang Sarbloh Granth bilang mga karugtong ng Guru Granth Sahib.[128] Malaki ang naging papel ng aklat sa kasaysayan ng Sikhismo, subalit sa kasalukuyan, may mga bahagi nito na nagdulot ng pagtutol at patuloy na talakayan sa mga Sikh.[124]

Sarbloh Granth

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Sarbloh Granth ay isang banal na teksto na naglalaman ng humigit-kumulang 6,500 patulang saknong na tradisyunal na iniuugnay kay Guru Gobind Singh. Gayunman, may mga iskolar na nagsasabing ang akda ay naisulat matapos ang pagkamatay ng guru at pinaniniwalaang gawa ng isang hindi kilalang makata.[129] Ang kasulatang ito ay naglalaman, bukod sa iba't ibang paksa, ng sining at mga batas ng digmaan sa Sikhismo. Lubos na iginagalang ng mga Akali Nihang ang kasulatang ito, samantalang maraming Sikh na hindi Nihang ang tumatanggi na kilalanin ito bilang isang tunay na akda ng ikasampung guru.[130] Ayon kay Harbans Singh, tinatanggihan ang pagiging tunay ng akda dahil ang estilo ng pagsulat at husay sa pagtula nito ay hindi tumutugma sa mga gawa ni Guru Gobind Singh sa Dasam Granth. Binabanggit din sa teksto ang isang akdang binuo noong 1719, na matagal nang naganap matapos ang pagkamatay ni Guru Gobind Singh.[131] Ipinetsa naman ni W. H. McLeod ang akda sa huling bahagi ng ika-18 siglo at naniniwalang ito ay isinulat ng isang hindi kilalang makata at maling iniugnay sa ikasampung guru.[132]

Mga Janamsakhi

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang mga Janamsākhī (literal na "mga salaysay ng kapanganakan") ay mga akdang nagpapakilalang talambuhay ni Guru Nanak. Bagama't hindi sila itinuturing na banal na kasulatan sa pinakamaistriktong kahulugan, nagbibigay ang mga ito ng isang hagiyograpikong pagtanaw sa buhay ni Guru Nanak at sa mga unang yugto ng pag-usbong ng Sikhismo.

Mga pagdiriwang at gawain

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang mga masunuring Sikh ay sumusunod sa mga matagal nang kaugalian at tradisyon upang patibayin at ipahayag ang kanilang pananampalataya. Inirerekomenda ang araw-araw na pagbigkas ng banal na pangalan ng Diyos, ang Waheguru, at ang pagbigkas mula sa memorya ng mga piling sipi mula sa Guru Granth Sahib, gaya ng mga himnong Japu (o Japji, literal na "awit" o "pagbigkas"), kaagad pagkatapos magising at maligo. Ang mga bininyagang Sikh ay nagdarasal ng limang panalanging pang-umaga, pati na rin ng panalangin sa gabi at sa gabi bago matulog. Kasama sa mga kaugalian ng pamilya ang pagbasa ng mga sipi mula sa kasulatan at ang pagdalo sa gurdwara (tinatawag ding gurduara, na nangangahulugang "pintuan patungo sa Diyos"; minsan ding isinasalin bilang Gurudwara). Maraming gurdwara ang itinayo at pinananatili sa buong Indiya, gayundin sa halos bawat bansang may pamayanang Sikh. Bukas ang mga gurdwara para sa lahat, anuman ang relihiyon, pinagmulan, kasta, o lahi.[133]

Ang pagsamba sa isang gurdwara ay pangunahing binubuo ng pag-awit ng mga sipi mula sa banal na kasulatan. Karaniwang nagpapatirapa ang mga Sikh sa harap ng banal na kasulatan kapag pumapasok sa gurdwara. Karaniwan ding isinasagawa ang pagbigkas ng ardas na nagmula pa noong ika-18 dantaon para sa mga dumadalo. Inaalala ng ardas ang mga naging pagdurusa at kaluwalhatian ng pamayanan, at humihiling ng banal na biyaya para sa buong sangkatauhan.[134]

Ang gurdwara rin ang lugar ng makasaysayang gawain ng Sikh na langar, o ang pagkain ng pamayanan. Lahat ng gurdwara ay bukas sa sinuman, anuman ang pananampalataya, para sa libreng pagkain na palaging begetariyano.[135] Sama-samang kumakain ang mga tao, at ang kusina ay pinamamahalaan at pinaglilingkuran ng mga boluntaryo mula sa pamayanang Sikh.[136]

Mga pista at kaganapan ng Sikh

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Pinili ni Guru Amar Das ang mga pista na ipagdiriwang ng mga Sikh, gaya ng Vaisakhi, kung saan hiniling niya sa mga Sikh na magtipon at makibahagi sa pagdiriwang bilang isang pamayanan.

Ang Vaisakhi ay isa sa pinakamahalagang pista ng mga Sikh, habang ang iba pang mahahalagang pagdiriwang ay ginugunita ang kapanganakan at buhay ng mga guru at ng mga martir ng Sikhismo. Sa kasaysayan, ang mga pistang ito ay nakabatay sa kalendaryong lunar na Bikrami.[137] Noong 2003, pinagtibay ng SGPC, ang organisasyong Sikh na namamahala sa pangangalaga ng mga makasaysayang gurdwara ng Punjab, ang kalendaryong Nanakshahi.[137] Ang bagong kalendaryo ay lubhang kontrobersiyal sa mga Sikh at hindi tinatanggap ng lahat.

Kabilang sa mga pista ng Sikh ang mga sumusunod:

  • Ang Band Chor Diwas ay isa pang mahalagang pista ng Sikhismo sa kasaysayan nito.[138] Sa mga nagdaang taon, sa halip na Diwali, pinangalanan ito sa kalendaryong inilabas ng SGPC matapos ang 2003 bilang Bandi Chhor Divas.[139]
  • Ang Hola Mohalla ay isang tradisyong sinimulan ni Guru Gobind Singh. Nagsisimula ito sa araw pagkatapos ipagdiwang ng mga Sikh ang Holi,[140] na kung minsan ay tinatawag na Hola.[141] Binago ni Guru Gobind Singh ang pagdiriwang ng Holi sa pamamagitan ng pagdaragdag ng isang tatlong-araw na kapistahan na tinatawag na Hola Mohalla na nakatuon sa sining pandigma. Nagsisimula ang pinalawig na pagdiriwang sa araw matapos ang pista ng Holi sa Anandpur Sahib, kung saan nagsasanay ang mga sundalong Sikh sa mga huwad na labanan, at nagkakaroon ng mga paligsahan sa pangangabayo, atletika, pana, at mga pagsasanay militar.[142][143]

Mga seremonya at kaugalian

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang mga Sikh ay sumuporta rin at tumulong sa paglinang ng mahahalagang tradisyon ng peregrinasyon patungo sa mga banal na pook tulad ng Harmandir Sahib, Anandpur Sahib, Fatehgarh Sahib, Patna Sahib, Hazur Nanded Sahib, Hemkund Sahib, at iba pa.[144] Karaniwang itinuturing ng mga namamakay na Sikh at ng mga Sikh mula sa iba pang mga sekta ang mga pook na ito bilang banal at bahagi ng kanilang Tirath.[145] Halimbawa, ang Hola Mohalla na ginaganap kasabay ng pista ng Holi ay isang taunang seremonyal at kaugalian na pagtitipon sa Anandpur Sahib na dinadaluhan ng mahigit 100,000 Sikh.[146][147] Ang mga pangunahing templo ng Sikh ay may sarovar o banal na tubig na nasa tangke kung saan ang ilang Sikh ay nagsasagawa ng kaugalian na pagligo. Mayroon ding nag-uuwi ng banal na tubig mula sa tangke para sa mga kaibigang o kamag-anak na may sakit,[148][149] sa paniniwalang ang tubig mula sa mga banal na pook na ito ay may kapangyarihang magpanumbalik at maglinis ng karma ng isang tao.[150][iv][148] Ang iba't ibang guru ng Sikhismo ay may magkakaibang pananaw hinggil sa peregrinasyon.[151]

Sa pagsilang ng isang bata, binubuksan ang Guru Granth Sahib sa isang di-piling pahina, at ang bata ay pinapangalanan batay sa unang titik na makikita sa itaas na kaliwang sulok ng kaliwang pahina. Lahat ng lalaki ay binibigyan ng apelyidong Singh, at lahat ng babae ay binibigyan ng apelyidong Kaur (na dati ay isang titulong iginagawad lamang sa isang indibiduwal kapag sumapi sa Khalsa).[152]

Kasalang Sikh

Ang ritwal ng kasal ng Sikh ay kinabibilangan ng seremonyang anand karaj.[153][154] Isinasagawa ang seremonya ng kasal sa harap ng Guru Granth Sahib ng isang bininyagang Khalsa, karaniwang pinangungunahan ng Granthi ng gurdwara.[155][156] Ang opisyal na pagkilala at pagpapatibay nito ay naganap noong 1909, sa panahon ng Kilusang Singh Sabha.[156]

Prusisyon ng libing ng Sikh, Mandi, Himachal Pradesh

Sa oras ng kamatayan, ang bangkay ng isang Sikh ay karaniwang kremasyon. Kung hindi ito maaari, maaaring gamitin ang anumang marangal na paraan ng paglilibing o pag-aalis ng bangkay. Isinasagawa ang mga panalanging kirtan sohilā at ardas sa panahon ng seremonya ng libing na kilala bilang antim sanskar.[157]

Pagsisimula at ang Khalsa

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Khalsa (na nangangahulugang "dalisay at may soberanya") ay ang kolektibong tawag na ibinigay ni Guru Gobind Singh[158][159] sa mga Sikh na ganap na pinasimulan sa pamamagitan ng isang seremonyang tinatawag na amrit sanchar (seremonya ng nektar).[160] Sa seremonyang ito, ang pinatamis na tubig ay hinahalo gamit ang isang tabak na may dalawang talim habang inaawit ang mga panalanging liturhikal; pagkatapos ay iniaalok ito sa pinapasinayang Sikh, na ritwal na iniinom ang nektar. Maraming Sikh ang hindi pormal at ganap na pinasimulan sapagkat hindi sila dumaraan sa seremonyang ito, ngunit sumusunod pa rin sila sa ilang bahagi ng Sikhismo at kinikilala ang kanilang sarili bilang Sikh. Ang pinasimulang Sikh, na pinaniniwalaang muling isinilang, ay tinatawag na Amritdhari o Khalsa Sikh, samantalang ang mga hindi pinasimulan o bininyagan ay tinatawag na Kesdhari o Sahajdhari Sikh.[160][161]

Ang unang pagkakataon na isinagawa ang seremonyang ito ay noong Vaisakhi na tumapat noong Marso 30, 1699 sa Anandpur Sahib sa Punjab.[160] Sa okasyong iyon, bininyagan ni Gobind Singh ang Panj Piare, ang limang minamahal, na siya namang buminyag kay Guru Gobind Singh mismo. Sa mga lalaking pinasimulan, ibinigay ang apelyidong Singh, na nangangahulugang "leon", habang ang apelyidong Kaur, na nangangahulugang "prinsesa", ay ibinigay sa mga bininyagang babaeng Sikh.[162]

Ang mga bininyagang Sikh ay nagsusuot ng limang bagay na tinatawag na limang K (sa Punjabi ay panj kakke o panj kakar) sa lahat ng oras. Ang limang ito ay: kes (hindi ginugupitang buhok), kangha (maliit na suklay na kahoy), kara (bilog na pulseras na bakal o bakal na haluang metal), kirpan (tabak o patalim), at kachera (espesyal na panloob na kasuotan).[160] Ang limang K ay may parehong praktikal at simbolikong layunin.[163]

Ayon sa mga pagtataya noong 2019, ang Sikhismo ay may humigit-kumulang 25–30 milyong tagasunod sa buong mundo.[164] Isang pagtataya noong 2020 ni Charles Preston ang nagbigay ng bilang na 29,254,000 na mga Sikh sa buong daigdig.[165] Ayon sa Pew Research, isang think tank (o sentro ng pag-aaral at pagsusuri) at pangkat-pananaliksik na nakabase sa Washington, DC, mahigit siyam sa bawat sampung Sikh ay nasa Indiya, subalit may malalaki ring pamayanang Sikh sa Estados Unidos, Reyno Unido, at Kanada.[166] Sa loob ng Indiya, matatagpuan ang populasyon ng mga Sikh sa bawat estado at teritoryong unyon, subalit higit silang nakatuon sa hilagang-kanluran at hilagang mga estado. Tanging sa estado ng Punjab nagiging mayorya ang mga Sikh (58% ng kabuuang populasyon, ayon sa senso noong 2011).[167] Bukod sa Punjab, ang mga estado at teritoryong unyon ng Indiya kung saan higit sa 1.5% ng populasyon ay Sikh ay sa Chandigarh, Haryana, Delhi, Uttarakhand, at Jammu at Kashmir, na pawang nasa hilagang kalahati ng Indiya.[167]

Ang Kanada ang may pinakamalaking bahagdan ng mga Sikh bilang proporsyon ng kabuuang populasyon ng isang bansa sa buong mundo, na nasa 2.1%.[168] Sa loob ng Kanada, bumubuo ang mga Sikh ng 5.9% ng kabuuang populasyon sa kanlurang lalawigan ng Ang Kolumbiyang Britanika, na kumakatawan sa ikatlong pinakamalaking proporsyon ng mga Sikh sa lahat ng pandaigdigang administratibong dibisyon, kasunod lamang ng Punjab at Chandigarh sa Indiya. Ang Kolumbiyang Britanika, Manitoba, at Yukon ay kabilang sa tatlo sa apat na administratibong dibisyon sa buong mundo na may Sikhismo bilang ikalawang pinakasinusundang relihiyon ng populasyon.[v]

Bago ang paghahati ng Indiyang Britaniko noong 1947, milyun-milyong Sikh ang naninirahan sa mga lugar na kalaunan ay naging Pakistan. Gayundin, ang Sikhismo ay itinatag sa mga lupain na ngayon ay bahagi ng Pakistan, at ang ilan sa mga guru ay isinilang malapit sa Lahore at sa iba pang bahagi ng Pakistan. Sa panahon ng paghahati, ang mga Sikh at Hindu ay umalis sa bagong tatag na Pakistan na mayoryang Muslim at karamihan ay lumipat sa Indiya na mayoryang Hindu, na may ilan na lumipat sa Apganistan[171] na mayoryang Muslim, habang maraming Muslim sa Indiya ang lumipat sa Pakistan.[172][173] Ayon sa mga ulat ng balita noong 2017, humigit-kumulang 20,000 Sikh na lamang ang nananatili sa Pakistan, at patuloy pang lumiit ang kanilang populasyon (0.01% ng tinatayang 200 milyong populasyon ng bansa).[174]

Mga sektang Sikh

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang mga sektang Sikh ay mga sub-tradisyon sa loob ng Sikhismo na naniniwala sa alternatibong linya ng mga guru, o may naiibang pagpapakahulugan sa mga kasulatang Sikh, o naniniwala sa pagsunod sa isang buhay na guru, o may iba pang mga konseptong naiiba sa mga ortodoksong Sikh na Khalsa.[175][176] Kabilang sa mga pangunahing makasaysayang sekta ng Sikhismo ang Udasi, Nirmala, Nanakpanthi, Khalsa, Sahajdhari, Namdhari Kuka, Nirankari, at Sarvaria.[177]

Noong una, limang orden lamang (samprada) ang mayroon ang mga Sikh (hindi dapat ipagkamali sa mga lihis na sekta). Kabilang dito ang mga sumusunod:

  • Ang mga Nihang – ang mga mandirigma o armadong hukbo ng Sikh Panth.[178] May dalawang pangunahing pangkat sa loob ng orden na ito: ang Buddha Dal, o ang hukbo ng mga beterano, at ang Tarna Dal, o ang hukbo ng kabataan. Mayroon pang iba't ibang mas maliliit na sub-orden na kaugnay ng dalawang ito.[178] Ang pangulo ng Buddha Dal ay dati ring palaging nagsisilbing pangulo ng Akaal Takht, na may hurisdiksiyon sa lahat ng bagay na may kinalaman sa orden ng Akaali Nihang.[7]
  • Ang mga Nirmala – mga iskolar. Sila ay bumuo ng mga akda at tradisyunal na nag-aaral ng malawak na saklaw ng panitikang Indiyano at ilang di-Indiyano. Nakikipag-ugnayan din sila sa iba pang mga landasing Dharmik.[179] Ang ikasampung guru ang nag-institusyonalisa sa kanila. Ang Ang Bhai Daya Singh Ji Samparda at Ang Bhai Dharam Singh Ji Samparda, dalawa sa Ang Panj Pyare o mga minamahal ng ikasampung guru, ang nagtatag ng dalawang orden ng Nirmala.[180]
  • Ang mga Udasi – isang asetikong pangkat na sa kasaysayan ay nangangalaga ng mga Gurdwara at nagsasagawa ng gawaing misyonero. Bagaman hindi nila itinataguyod ito sa iba, ang ilan sa kanilang mga gawain ay lumilihis sa karamihan ng paniniwalang Sikh. Si Baba Sri Chand, ang panganay na Sahibzada (anak) ng unang guru na si Guru Nanak Dev, ang nagtatag ng orden.[181] Ang kanilang Gurdev ay si Baba Sri Chand.[7]
  • Ang mga Sevapanthi – mga pilantropo na nakikibahagi sa gawaing kawanggawa o seva (di-makasariling paglilingkod) nang hindi umaasa ng kabayaran.[182] Nagsasagawa rin sila ng mga proyektong akademiko. Si Bhai Kahnaiya, isang Sikh ng ikasiyam at ikasampung guru, ang nagsilbing unang pinuno ng orden[183] at kilala sa kanyang tulong medikal sa mga sugatang kawal ng kaaway sa panahon ng digmaan.[182] Napakakaunti na lamang nila sa kasalukuyan. Ang kapaligirang kanilang ginagalawan at kinauugnayan ay pangunahing Muslim.[182]
  • Ang Gyaaniyan Samparda – ang "unibersidad ng Sikhi"; bagaman teknikal na hindi isang orden, sa praktika ay nagsisilbi itong ganito.[184] Binubuo ito ng mga indibiduwal mula sa lahat ng nabanggit na sekta, at may maraming sangay sa loob nito.

Ang mga naunang sektang Sikh ay ang Ang Udasis at Ang Minas, na itinatag nina Baba Sri Chand, ang nakatatandang anak ni Ang Guru Nanak, at Prithi Chand, ang nakatatandang anak ni Guru Ram Das, kasabay ng opisyal na pagsunod-sunod ng mga guru ng Sikhismo. Kalaunan, ang Ramraiya na sekta, na itinatag ni Ram Rai, ay lumago sa Dehradun sa ilalim ng pagtangkilik ni Aurangzeb. Maraming nahating pamayanang Sikh ang nabuo noong panahon ng Imperyong Mughal. Ang ilan sa mga sektang ito ay sinuportahan sa pananalapi at administrasyon ng mga pinunong Mughal sa pag-asang makakamit ang mas kanais-nais at masunuring mamamayan.[176][113]

Pagkaraan ng pagbagsak ng Imperyong Mughal, at lalo na sa panahon ng pamumuno ni Ranjit Singh, pinrotektahan ng mga Udasi Sikh ang mga dambanang Sikh, iningatan ang mga kasulatang Sikh, at muling itinayo ang mga winasak o nilapastangan noong mga digmaang Muslim–Sikh. Gayunman, ang mga Udasi Sikh ay nagpanatili ng mga rebulto at larawan sa loob ng mga templong Sikh na ito.[185][186] Noong ika-19 na dantaon, nabuo sa Sikhismo ang mga sektang Namdhari at Nirankari, na naghangad ng reporma at pagbabalik sa itinuturing ng bawat isa na dalisay na anyo ng Sikhismo.[187][188][189]

Ang lahat ng mga sektang ito ay naiiba sa mga ortodoksong Khalsa Sikh sa kanilang mga paniniwala at gawain, gaya ng patuloy na pagsasagawa ng kasal sa paligid ng apoy at mahigpit na behetariyanismo.[190][155] Marami sa kanila ang tumatanggap sa konsepto ng mga buhay na guru, gaya ni Guru Baba Dyal Singh. Ang sektang Nirankari, bagaman di-ortodokso, ay naging makapangyarihan sa paghubog ng mga pananaw ng Tat Khalsa at ng mga kontemporaryong paniniwala at gawain ng Sikhismo.[191][192] Isa pang mahalagang sektang Sikh noong ika-19 na dantaon ay ang kilusang Radhasoami sa Punjab, na pinamunuan ni Baba Shiv Dyal.[193] Kabilang sa iba pang mga sektang Sikh sa kontemporaryong panahon ang 3HO, na nabuo noong 1971 at umiiral sa labas ng Indiya, partikular sa Hilagang Amerika at Europa.[193][194][195]

Mga kastang Sikh

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ayon kay Surinder Jodhka, ang estado ng Punjab, na may mayoryang Sikh, ang may "pinakamalaking bahagdan ng populasyong kabilang sa kastang tinakda sa Indiya." Bagaman tinututulan ng Sikhismo, nagsagawa pa rin ang mga Sikh ng isang sistemang kasta. Ang sistemang ito, kasama ang di-masaling (hindi pagdikit o pag-iwas sa ilang pangkat), ay mas karaniwan sa mga kanayunang bahagi ng Punjab. Ayon kay Jodhka, ang mga nangingibabaw na kastang Sikh na nagmamay-ari ng lupa ay "hindi pa ganap na naalis ang kanilang mga pagkiling laban sa mas mababang kasta o mga Dalit; bagaman pinahihintulutan ang mga Dalit na pumasok sa mga gurdwara ng nayon, hindi naman sila pinapayagang magluto o maghain ng langar." Ang mga Sikh Dalit sa Punjab ay nagsikap na magtayo ng sarili nilang mga gurdwara at iba pang institusyong lokal, at naghangad ng mas mabuting kalagayang materyal at dignidad. Ayon pa kay Jodhka, dahil sa pag-angat ng kalagayang pang-ekonomiya sa kontemporaryong Punjab, ang mga kasta ay hindi na nangangahulugan ng minanang hanapbuhay, at ang mga ugnayan sa trabaho ay hindi na nakatali sa iisang lugar.[196] Noong 1953, pinagbigyan ng pamahalaan ng Indiya ang kahilingan ng pinuno na Sikh na si Maestero Tara Singh na isama ang mga kastang Dalit ng Sikh sa talaan ng mga kastang tinakda.[197] Sa Komiteng Shiromani Gurdwara Prabandhak, 20 sa 140 puwesto ay inilaan para sa mga Sikh mula sa mababang kasta.[198]

Mahigit 60% ng mga Sikh ay kabilang sa kastang Jat,[199][200] na isang kastang agraryo. Sa kabila ng maliit na bilang, ang mga kastang mangangalakal na Khatri at Arora ay may malaking impluwensiya sa loob ng pamayanang Sikh. Kabilang pa sa iba pang karaniwang kastang Sikh ang Saini, Ramgarhia (mga artisano), Brahmin, Ahluwalia (dating mga tagapaggawa ng inumin), Rajput,[201] Rai Sikh (Rai), Kamboj (kastang rural), Labana, Kumhar, at ang dalawang kastang Dalit na kilala sa terminolohiyang Sikh bilang Mazhabi (mga Chuhra) at Ravidasia (mga Chamar).[202]

Diyasporang Sikh

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Sa buong mundo, may humigit-kumulang 30 milyong Sikh,[203][204] na bumubuo sa 0.4% ng populasyon ng daigdig. Tinatayang 75% ng mga Sikh ay naninirahan sa Punjab, kung saan sila ay 57.7% ng populasyon ng estado. Maraming pamayanang Sikh ang lumipat sa mga karatig-estado, gaya ng Haryana sa Indiya, na tahanan ng ikalawang pinakamalaking populasyon ng Sikh sa bansa na may 1.1 milyong Sikh ayon sa senso noong 2001. Mayroon ding malalaking pamayanang imigrante ng Sikh sa iba’t ibang bahagi ng Indiya. Gayunman, ang mga Sikh ay bumubuo lamang ng humigit-kumulang 1.7% ng populasyon ng Indiya.[205]

Karamihan sa mga Sikh sa labas ng Indiya ay naninirahan sa sentrong Anglospera, kabilang ang 771,790 sa Kanada (2.1% Sikh),[168][206] 524,140 sa Reyno Unido (0.9% Sikh),[207] 280,000 sa Estados Unidos (0.1% Sikh),[vi] 210,400 sa Australya (0.8% Sikh),[227][228] at 40,908 sa Nuweba Selandiya (0.9% Sikh). Bagaman mahigit 125 taon na ang tanda ng mga pamayanang ito, karamihan sa mga Sikh sa Kanluran ay mga imigranteng unang, ikalawa, o ikatlong henerasyon. Ayon sa Senso ng Kanada noong 2021, mahigit kalahati ng mga Sikh sa Kanada ay matatagpuan sa isa sa apat na lungsod: Brampton (163,260),[229] Surrey (154,415),[230] Calgary (49,465),[231] at Abbotsford (38,395).[232]

Lumipat din ang mga Sikh sa Silangang Aprika, Gitnang Silangan, at Timog-Silangang Asya. Nabuo ang mga pamayanang ito habang umaalis ang mga Sikh mula sa Punjab upang punan ang mga kakulangan sa paggawa sa mga pamilihang paggawa ng mga imperyo.[233]

  1. ↑ Kilala din bilang Sikhi  – Punjabi: ਸਿੱਖੀ lamang, IAST: Sikkhī [ˈsɪkkʰiː] ⓘ, mula sa ਸਿੱਖ, Sikh, 'disipulo'.
  2. ↑ Maaaring magsuot ng turban ang mga babae, kung nanaisin nila.
  3. ↑ Ang Sikhismo (karaniwang kilala bilang Sikhīay nagmula sa salitang Sikh, na nag-uugat sa salitang Sanskrito śiṣya, na nangangahulugang "disipulo", o śikṣa, na nangangahulugang "instruksyon". Singh, Khushwant. 2006. The Illustrated History of the Sikhs. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-567747-8. p. 15.Kosh, Gur Shabad Ratnakar Mahan. https://web.archive.org/web/20050318143533/http://www.ik13.com/online_library.htm (sa Ingles)
  4. ↑ Ang banal na kasulatan ng Sikhismo ay naglalaman ng mga taludtod na literal na binibigyang-kahulugan bilang may kaugnayan sa peregrinasyon at sa paglulublob sa tubig bilang may kapangyarihang maghatid ng kaligtasan; may ilan na bumabatikos sa ganitong pananaw (AG 358, 75), samantalang ang iba naman ay sumusuporta rito (AG 623–624).
  5. ↑ Ang Sikhismo ang ikalawang pinakamalaking relihiyon sa Kolumbiyang Britanika, Manitoba, at Yukon.[168] Ayon sa sensong Indiyano noong 2011,, Sikhismo ang pinakamalaking relihiyon sa Punjab at ikalawa sa Chandigarh. Ito ang tanging dalawang estado/teritoryong unyon ng Indiya kung saan ang Sikhismo ay isa sa dalawang pinakakaraniwang relihiyon.[169][170]
  6. ↑ Habang hindi tinatanong sa senso ng Estados Unidos ang relihiyon,[208] 70,697 Amerikano (o 0.02% ng kabuuang populasyon) ay idineklerang Sikh ang kanilang etnisidad noong senso ng 2020.[209] Sa senso ng 2021 ng Kanada, 194,640 taga-Kanada ang nagdeklera Sikh ang kanilang etnisidad habang 771,790 ang nagdeklera na Sikh ang kanilang relihiyon, na pinapahiwatig na ang populasyong Sikh sa Amerika ay maaarng nasa 280,329, o 0.08% ng buong populasyon.[210] Tinaya ng Kagawarang Senso ng Estados Unidos ang adultong populasyong Sikh sa 78,000 noong 2008.[211] Tinaya ng Pew Research Center ang adultong populasyon ng Sikh sa Amerika sa 140,000 at kabuuang populasyon sa 200,000 noong 2012 habang tinaya ng World Religion Database sa Unibersidad ng Boston ang populasyong Sikh sa Amerika sa 280,000 noong 2012.[212][213] Ang mga organisasyong Sikh tulad ng Sikh Coalition at American Sikh Congressional Caucus ay tinataya ang populasyong Sikh sa Amerika na hanggang 1,000,000 sa pinakamataas, subalit hindi nagbibigay ng sanggunian para sa bilang na ito;[214][215][213] Gayunpaman, 500,000 ang nanatiling pinakasiping laki ng populasyong Sikh sa Amerika sa midyang pambalita.[216][223] Sa 1% ng Asyano-Amerikano ay Sikh, at 90.7% ng Amerikanong Sikh ay Asyano-Amerikano, ang populasyong Sikh sa Amerika ay maaaring tayahin sa mga 280,000 noong 2021.[224][225][226]

    Mga sanggunian

    [baguhin | baguhin ang wikitext]
    1. ↑ Takhar, Opinderjit Kaur (2016). Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs (sa wikang Ingles). Routledge. ISBN 9781351900102. Since the Sikh concept of the divine is panentheistic, the divine is always greater than the created universe, its systems such as karma and samsara, and all phenomena within it. In Sikhism, due to the sovereignty of God, the doctrines of Nadar and Hukam override all systems, both concepts reinforcing panentheism. Hence one becomes a jivanmukt only in accordance with the Hukam.
    2. ↑ Singh, Pashaura; Mandair, Arvind-Pal Singh (2023). The Sikh world (sa wikang Ingles). London New York: Routledge. ISBN 9780429848384. In looking at the teachings of the Gurus as a whole, it seems that Lourdunathan overstates the degree to which Sikh scripture is anti-monistic. Guru Nanak famously referred to the world as a "palace of smoke" (GGS: 138) and made countless references to the idea of maya (Illusion). While the Gurus did not teach a radical nondualism, it is perhaps more accurate to suggest that some aspects of Sikh thought constitute a qualified nondualism (in which Creator and Creation are part of the same whole) (GGS: 125) or panentheism (in which the Creator pervades the natural world) (GGS: 24), while many others are monotheistic, including passages in Japji Sahib, where God is described as the King of Kings (GGS: 6). These different interpretations lend themselves to varying understandings of the relationship between the natural world and divinity.
    3. ↑ Nesbitt, Eleanor (2016). Sikhism: A Very Short Introduction (sa wikang Ingles). OUP Oxford. ISBN 9780191062773. From the rest of this introduction to the Guru Granth Sahib, and from Guru Nank's compositions, it is a monotheistic, rather than a monist, view of God which emerges.
    4. ↑ Mann, Gurinder Singh (2001). The Making of Sikh scripture (sa wikang Ingles). Oxford: Oxford University Press. p. 5. ISBN 9780195130249.
    5. ↑ The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford Handbooks (sa wikang Ingles). Pashaura Singh, Louis E. Fenech. OUP Oxford. 2014. p. 380. ISBN 9780191004117.{{cite book}}: CS1 maint: others (link)
    6. ↑ "Sikhism" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 30 Abril 2023. Nakuha noong 30 Abril 2023.
    7. 1 2 3 Singh, Pashaura; Fenech, Louis E., mga pat. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 299–301. ISBN 978-0-19-969930-8.
    8. ↑ Rehat Maryada Naka-arkibo 2016-01-01 sa Wayback Machine.
    9. ↑ Bahri, Hardev. "Gurmukhi". Encyclopaedia of Sikhism (sa wikang Ingles). Punjabi University Patiala. Inarkibo mula sa orihinal noong 29 Hulyo 2017. Nakuha noong 9 Abril 2016.
    10. ↑ Shackle, Christopher; Mandair, Arvind (2013). Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures (sa wikang Ingles). Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. xxi–xxiii. ISBN 978-1-136-45101-0. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 March 2024. Nakuha noong 16 Mayo 2016.
    11. ↑ Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed (sa wikang Ingles). Bloomsbury Academic. pp. 3, 12–13. ISBN 978-1-4411-0231-7. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Marso 2024. Nakuha noong 16 Mayo 2016.
    12. ↑ Chahal, Devinder (Hulyo–Disyembre 2006). "Understanding Sikhism in the Science Age" (PDF). Understanding Sikhism: The Research Journal (sa wikang Ingles) (2): 3. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 10 Nobyembre 2013. Nakuha noong 10 Nobyembre 2013.
    13. ↑ Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed (sa wikang Ingles). Bloomsbury Academic. pp. 4–7. ISBN 978-1-4411-0231-7. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Marso 2024. Nakuha noong 16 Mayo 2016.
    14. ↑ Singh, Patwant (2000). The Sikhs. New York: Alfred A. Knopf. p. 17. ISBN 0-375-40728-6. (sa Ingles)
    15. ↑ "When is Guru Nanak Jayanti? Check date and all you need to know - CNBC TV18". CNBCTV18 (sa wikang Ingles). 2022-11-03. Nakuha noong 2025-01-18.
    16. 1 2 Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-969930-8. (sa Ingles)
    17. ↑ Dokras, Uday (2021). "The Art & Architecture of THE GOLDEN TEMPLE COMPLEX, AMRITSAR". Academia. Indo Nordic Author's Collective. Inarkibo mula sa orihinal noong 20 Nobyembre 2023. Nakuha noong Setyembre 20, 2023.
    18. ↑ Rose, Tudor (2015). Agree to Differ (sa wikang Ingles). UNESCO. p. 97. ISBN 978-92-3-100090-4.
    19. ↑ "Sikhism at a glance |Religions: Sikhism Naka-arkibo 2017-09-02 sa Wayback Machine.." BBC (2014). (sa Ingles)
    20. ↑ The Hans India (1 Setyembre 2018). "There is One God". The Hans India (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Hulyo 2019. Nakuha noong 10 Hulyo 2019.
    21. ↑ Guru Nanak Dev Ji. Gurū Granth Sāhib (sa wikang Ingles). p. 17. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Mayo 2021. Nakuha noong 8 Hunyo 2021. If you long for your Husband Lord, O soul-bride, you must know that He is not met by falsehood.
    22. ↑ Guru Nanak Dev Ji. Gurū Granth Sāhib (sa wikang Ingles). p. 15. Inarkibo mula sa orihinal noong 29 Setyembre 2007. Nakuha noong 15 Hunyo 2006. You are the One True Lord and Master of all the other beings, of so many worlds.
    23. ↑ Singha, H. S. (2000). The Encyclopedia of Sikhism (sa wikang Ingles). Hemkunt. pp. 20–21, 103. ISBN 978-81-7010-301-1. Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Agosto 2023. Nakuha noong 3 Oktubre 2017.
    24. ↑ Doniger, Wendy (1999). Merriam-Webster's encyclopedia of world religions (sa wikang Ingles). Merriam-Webster. p. 500. ISBN 978-0-87779-044-0.
    25. ↑ Singh, Pashaura (2003). The Guru Granth Sahib: Canon, Meaning and Authority. Oxford University Press. pp. 101–02. ISBN 978-0-19-908773-0. (sa Ingles)
    26. ↑ Singh, Nirmal (2008). Searches in Sikhism (sa wikang Ingles). Hemkunt Press. p. 68. ISBN 978-81-7010-367-7.
    27. 1 2 3 4 5 Parrinder, Geoffrey (1971). World Religions: From Ancient History to the Present (sa wikang Ingles). London: Hamlyn. p. 253. ISBN 978-0-87196-129-7.
    28. 1 2 Pruthi, Raj (2004). Sikhism and Indian Civilization (sa wikang Ingles). Discovery Publishing House. p. 204. ISBN 978-81-7141-879-4.
    29. 1 2 3 McLean, George (2008). Paths to the Divine: Ancient and Indian (sa wikang Ingles). Council for Research in Values & Philosophy. p. 599. ASIN 1565182480.
    30. ↑ May ilan na hindi sang-ayon sa pananaw na ito at nagsasabing ang guru sa Sikhismo ay "hindi isang guro o gabay", kundi "ang mismong pagpapakita ng Diyos"; tingnan din: Singh, Bhagat; Singh, G. P. (2002). Japji. Hemkunt Press. p. 9. In Sikh religion the word 'Guru' does not denote a teacher, or an expert or a guide in human body. When God manifested his attributes in person, that person was called 'Guru Nanak' (sa Ingles)
    31. ↑ Singh, R.K. Janmeja (Meji) (Agosto 2013). "Gurbani's Guidance and the Sikh's 'Destination'" (PDF). The Sikh Review. 8 (sa wikang Ingles). 61 (716): 27–35. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 3 Disyembre 2013. Nakuha noong 29 Nobyembre 2013.
    32. ↑ Takhar, Opinderjit (2005). Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs (sa wikang Ingles). Burlington, Vermont: Ashgate. p. 143. ISBN 978-0-7546-5202-1.
    33. 1 2 Grewal, J. S. (1998). The Sikhs of the Punjab (sa wikang Ingles). Cambridge University Press. pp. 25–36. ISBN 978-0-521-63764-0.
    34. ↑ Chahal, Amarjit Singh (Disyembre 2011). "Concept of Reincarnation in Guru Nanak's Philosophy" (PDF). Understanding Sikhism: The Research Journal (sa wikang Ingles). 13 (1–2): 52–59. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 3 Disyembre 2013. Nakuha noong 29 Nobyembre 2013.
    35. ↑ "As an Indian religion, Sikhism affirms transmigration, the continued rebirth after death". Brekke, Torkel (2014). Reichberg, G. M.; Syse, H. (mga pat.). Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions (sa wikang Ingles). Cambridge University Press. p. 672. ISBN 978-1-139-95204-0 – sa pamamagitan ni/ng Google Books.
    36. ↑ "Sikhism, Indian religion founded in the Punjab in the late 15th century." (McLeod 2019/1998). (sa Ingles)
    37. ↑ "Classification of Religions" Naka-arkibo 2015-07-07 sa Wayback Machine., Encyclopædia Britannica Online. (sa Ingles)
    38. ↑ Singh, H. S. (2000). The Encyclopedia of Sikhism (sa wikang Ingles). Hemkunt Press. p. 80. ISBN 978-81-7010-301-1.
    39. ↑ Kapoor, Sukhbir (2005). Guru Granth Sahib: An Advanced Study (sa wikang Ingles). Bol. I. Hemkunt Press. p. 188. ISBN 978-81-7010-317-2.
    40. ↑ Shani, Giorgio (Marso 2000). "The Construction of a Sikh National Identity". South Asia Research (sa wikang Ingles). 20 (1): 1–17. doi:10.1177/026272800002000101. ISSN 0262-7280. S2CID 144560083.
    41. ↑ Marty, Martin E. (1996). Fundamentalisms and the State: Remaking Polities, Economies, and Militance (sa wikang Ingles). University of Chicago Press. p. 278. ISBN 978-0-226-50884-9.
    42. 1 2 3 Singh, Dr Jasraj (2009). A Complete Guide to Sikhism (sa wikang Ingles). Unistar Books. p. 182. ISBN 9788171427543. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 April 2023. Nakuha noong 19 Marso 2023.
    43. ↑ Grover, William (2008). Making Lahore Modern: Constructing and Imaging a Colonial City (sa wikang Ingles). U of Minnesota Press. p. 211. ISBN 9781452913384. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Abril 2023. Nakuha noong 19 Marso 2023.
    44. ↑ Jakobsh, D. R. (2012). Sikhism. University of Hawaii Press. (sa Ingles)
    45. ↑ Singh, D. (1992). THE SIKH IDENTITY. Fundamental Issues, 105. (sa Ingles)
    46. ↑ Richard, H. L. (2007). "Religious Movements in Hindu Social Contexts: A Study of Paradigms for Contextual 'Church' Development" (PDF). International Journal of Frontier Missiology (sa wikang Ingles). 24 (3): 144. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 16 Hunyo 2015. Nakuha noong 11 Marso 2016.
    47. 1 2 Mayled, Jon (2002). Sikhism. Heinemann. pp. 30–31. ISBN 978-0-435-33627-1. (sa Ingles)
    48. ↑ Kohli, Surinder Singh (1993). The Sikh and Sikhism (sa wikang Ingles). New Delhi: Atlantic Publishers. pp. 74–76. ISBN 978-81-7156-336-4.
    49. ↑ Singh, Nirmal (2008). Searches in Sikhism (sa wikang Ingles). New Delhi: Hemkunt Press. p. 122. ISBN 978-81-7010-367-7.
    50. ↑ Sri Guru Granth Sahib (sa wikang Ingles). Sinalin ni Khalsa, Sant Singh. SriGranth.org. 2006. pp. 305–306 (verses 305–16 to 306–2). Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Agosto 2016. Nakuha noong 11 Marso 2016.
    51. ↑ Jagbir, Jhutti-Johal (2011). Sikhism Today (sa wikang Ingles). Bloomsbury. p. 92. ISBN 978-1-4411-8140-4.
    52. ↑ Lorenzen, David (1995). Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action. Albany: State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-2025-6. (sa Ingles)
    53. ↑ Syan, Hardip (2014). P. 178 in The Oxford Handbook of Sikh Studies, edited by P. Singh and L E. Fenech. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-969930-8. (sa Ingles)
    54. ↑ Mandair, Arvind-Pal Singh (2011). "Time and religion-making in modern Sikhism". Mula sa Murphy, A. (pat.). Time, History and the Religious Imaginary in South Asia (sa wikang Ingles). Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 188–190. ISBN 978-0-415-59597-1..
    55. ↑ Evolution of Sikhism. "Sikh Studies" series, book 7 (sa wikang Ingles). New Delhi: Hemkunt Press. 2009. p. 8. ISBN 978-81-7010-245-8.
    56. ↑ Pechilis, Karen; Raj, Selva J. (2012). South Asian Religions: Tradition and Today (sa wikang Ingles). Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 243. ISBN 978-1-136-16323-4.
    57. ↑ Singh, Pashaura; Hawley, Michael (2012). Re-imagining South Asian Religions (sa wikang Ingles). Brill Academic. pp. 42–43. ISBN 978-90-04-24236-4.
    58. ↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices (sa wikang Ingles). Sussex Academic Press. ISBN 978-1-898723-13-4.
    59. ↑ Nayar, Kamal Elizabeth; Sandhu, Jaswinder Singh (2007). The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogis (sa wikang Ingles). Albany: State University of New York Press. p. 106. ISBN 978-0-7914-7950-6.
    60. ↑ Singh, Kaur; Guninder, Nikky (30 Enero 2004). Sundararajan, K. R.; Mukerji, Bithika (mga pat.). Hindu Spirituality: Postclassical and Modern (sa wikang Ingles). Motilal Banarsidass. p. 530. ISBN 978-81-208-1937-5.
    61. ↑ Marwha, Sonali Bhatt (2006). Colors of Truth: Religion, Self and Emotions (sa wikang Ingles). New Delhi: Concept Publishing. p. 205. ISBN 978-81-8069-268-0.
    62. ↑ Martin, E. Marty; Scott, Appleby R. (1996). Fundamentalisms and the State: Remaking Polities, Economies, and Militance (sa wikang Ingles). University of Chicago Press. pp. 277–278. ISBN 978-0-226-50884-9.
    63. ↑ Gandhi, Surjit Singh (2008). History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 (sa wikang Ingles). New Delhi: Atlantic Publishers. pp. 435, 676–77. ISBN 978-81-269-0857-8.
    64. ↑ Gandhi, Surjit Singh (2008). History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 (sa wikang Ingles). New Delhi: Atlantic Publishers. pp. 435, 676–77. ISBN 978-81-269-0857-8.
    65. 1 2 Arvind-Pal Singh, Mandair (2009). Religion and the Specter of the West: Sikhism, India, Postcoloniality and the Politics of Translation (sa wikang Ingles). Columbia University Press. pp. 372–373. ISBN 978-0-231-14724-8.
    66. ↑ Singh, Joginder (2004). Celestial Gems (sa wikang Ingles). Hemkunt Press. p. 67. ISBN 978-81-7010-345-5.
    67. ↑ Bakhshi, Surinder Singh (2008). "Chapter 22 – Nitnem". Sikhs in the Diaspora: A Modern Guide to the Practice of Sikh Faith (sa wikang Ingles). Sikh Publishing House. p. 133. ISBN 978-0-9560728-0-1.
    68. ↑ Kalsi, Sewa Singh (2005). Sikhism. Religions of the World (sa wikang Ingles). Philadelphia: Chelsea House Publishers. pp. 41–50. ISBN 0-7910-8098-6. Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Nobyembre 2023. Nakuha noong 15 Mayo 2023.
    69. ↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices (sa wikang Ingles). Sussex Academic Press. p. 200.
    70. ↑ Teece, Geoff (2004). Sikhism: Religion in focus (sa wikang Ingles). Black Rabbit Books. p. 4. ISBN 978-1-58340-469-0.
    71. ↑ Noel, Sarah (2008). Sikh Music: History, Text, and Praxis (sa wikang Ingles). p. 46. ISBN 978-0-549-83369-7.
    72. ↑ Dhillon, Dalbir Singh (1988). Sikhism, Origin and Development (sa wikang Ingles). New Delhi: Atlantic Publishers. p. 229.
    73. ↑ Cave, David; Norris, Rebecca (2012). Religion and the Body: Modern Science and the Construction of Religious Meaning (sa wikang Ingles). Brill Academic. p. 239. ISBN 978-90-04-22111-6.
    74. ↑ King, Anna S.; Brockington, J. L. (2005). The Intimate Other: Love Divine in Indic Religions (sa wikang Ingles). Orient Blackswan. pp. 322–323. ISBN 978-81-250-2801-7.
    75. ↑ Cole, W. Owen; Sambhi, Piara Singh (2005). A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy (sa wikang Ingles). Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 9–10. ISBN 978-1-135-79760-7.
    76. ↑ Hadley, Michael L. (2001). The Spiritual Roots of Restorative Justice (sa wikang Ingles). Albany: State University of New York Press. pp. 202–203. ISBN 978-0-7914-4851-9.
    77. ↑ Wood, Angela (1997). Movement and Change (sa wikang Ingles). Cheltenham, England: Nelson Thornes. p. 46. ISBN 978-0-17-437067-3.
    78. ↑ Cole, W. Owen; Sambhi, Piara Singh (2005). A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy (sa wikang Ingles). Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 31, 59. ISBN 978-1-135-79760-7.
    79. ↑ Chanchreek, Jain (2007). Encyclopaedia of Great Festivals (sa wikang Ingles). Shree Publishers. p. 142. ISBN 978-81-8329-191-0.
    80. ↑ Dugga, Kartar (2001). Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms (sa wikang Ingles). Abhinav Publications. p. 33. ISBN 978-81-7017-410-3.
    81. 1 2 3 Singh, Pashaura (2001). "Sikhism and Restorative Justice: Theory and Practice – Pashaura Singh". Mula sa Hadley, Michael L. (pat.). The Spiritual Roots of Restorative Justice. SUNY Series in Religious Studies (sa wikang Ingles). Albany: State University of New York Press. pp. 199–202. ISBN 978-0-7914-4852-6 – sa pamamagitan ni/ng Google Books.
    82. ↑ Singh, Pashaura (2012). Renard, John (pat.). Fighting Words: Religion, Violence, and the Interpretation of Sacred Texts (sa wikang Ingles). University of California Press. p. 213. ISBN 978-0-520-95408-3.
    83. ↑ Mcleod, W. H. (1991). The Sikhs: History, Religion, and Society (ACLS Lectures on the History of Religions) (sa wikang Ingles). Columbia University Press; Reprint edition. p. 56. ISBN 978-0-231-06815-4.
    84. ↑ Singh, Pashaura (2001). "Sikhism and Restorative Justice: Theory and Practice". Mula sa Hadley, Michael L. (pat.). The Spiritual Roots of Restorative Justice. SUNY Series in Religious Studies (sa wikang Ingles). Albany: State University of New York Press. pp. 202–207. ISBN 978-0-7914-4852-6.
    85. ↑ Fenech, E. Louis; Mcleod, H. W. (11 Hunyo 2014). Historical Dictionary of Sikhism (sa wikang Ingles). Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. p. 65. ISBN 978-1-4422-3601-1.
    86. ↑ McLeod, W. H. (2009). The A to Z of Sikhism (sa wikang Ingles). Scarecrow. pp. 70–71. ISBN 978-0-8108-6344-6.
    87. ↑ Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism (sa wikang Ingles). Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 121–122. ISBN 978-1-4422-3601-1. Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Agosto 2023. Nakuha noong 16 Mayo 2016.
    88. 1 2 Singh, Darshan (1968). Indian Bhakti Tradition and Sikh Gurus (sa wikang Ingles). Chandigarh: Panjab Publishers. p. 158.
    89. ↑ Nesbitt, Eleanor (22 September 2005). Sikhism: A Very Short Introduction (sa wikang Ingles). Oxford University Press. p. 22. ISBN 978-0-19-157806-9.
    90. ↑ Mann, Gurinder Singh (2001). The Making of Sikh Scripture (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 21–25, 123–24. ISBN 978-0-19-513024-9.
    91. ↑ Gandhi, Surjit Singh (1 Pebrero 2008). History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E (sa wikang Ingles). New Delhi: Atlantic Publishers. p. 265. ISBN 978-81-269-0857-8.
    92. 1 2 Singh, Khushwant (1969). Hymns of Guru Nanak (sa wikang Ingles). Orient Blackswan. p. 116. ISBN 978-81-250-1161-3.
    93. ↑ Gandhi, Surjit Singh (2007). History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E. (sa wikang Ingles). New Delhi: Atlantic Publishers. p. 265. ISBN 978-81-269-0859-2.
    94. ↑ Singh, Darshan (1968). Indian Bhakti Tradition and Sikh Gurus (sa wikang Ingles). Chandigarh: Panjab Publishers. p. 148.
    95. ↑ "Sikhism rejects the view that any particular religious tradition has a monopoly regarding Absolute Truth. Sikhism rejects the practice of converting people to other religious traditions." Kalsi, Sewa Singh (2008). Sikhism. London: Kuperard. p. 24. ISBN 978-1-85733-436-4. (sa Ingles)
    96. ↑ Reichberg, Gregory M.; Syse, Henrik (2014). Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions (sa wikang Ingles). Cambridge University Press. pp. 672–674. ISBN 978-1-139-95204-0.
    97. ↑ "Sikh Reht Maryada – Method of Adopting Gurmatta" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Hunyo 2002. Nakuha noong 9 Hunyo 2006.
    98. ↑ Raj, Selva (2013). South Asian Religions: Tradition and Today (sa wikang Ingles). Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 232. ISBN 978-0-415-44851-2.
    99. 1 2 3 4 5 6 7 8 Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), Teachings of the Sikh Gurus, Abingdon-on-Thames, England: Routledge, ISBN 978-0-415-26604-8, pp. xvii–xx (sa Ingles)
    100. ↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, pp. 49–50 (sa Ingles)
    101. ↑ Trumpp, Ernest (2004) [1877]. The Ādi Granth or the Holy Scriptures of the Sikhs (sa wikang Ingles). Munshiram Manoharlal Publishers. p. xxxi. ISBN 978-81-215-0244-3.
    102. ↑ Grierson, George Abraham (1967) [1927]. The Linguistic Survey of India (sa wikang Ingles). Motilal Banarsidass. p. 624. ISBN 978-81-85395-27-2.
    103. ↑ Nesbitt, E. (2014). Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (mga pat.). The Oxford Handbook of Sikh Studies (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 360–369. ISBN 978-0-19-969930-8.
    104. 1 2 Shapiro, Michael (2002). Songs of the Saints from the Adi Granth (sa wikang Ingles). Journal of the American Oriental Society. pp. 924, 925.
    105. ↑ Gulati, Mahinder (2008). Comparative Religious and Philosophies: Anthropomorphism and Divinity (sa wikang Ingles). Atlantic. p. 302. ISBN 978-81-269-0902-5.
    106. ↑ Singha, H. S. (2009). The Encyclopedia of Sikhism (sa wikang Ingles). Hemkunt Press. p. 8. ISBN 978-81-7010-301-1.
    107. 1 2 Mann, Gurinder Singh (2001). The Making of Sikh Scripture (sa wikang Ingles). Oxford University Press. p. 19. ISBN 978-0-19-513024-9.
    108. ↑ Eraly, Abraham (2015). The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate (sa wikang Ingles). Penguin UK. ISBN 978-93-5118-658-8. The main thrust of Kabir's mission was to unite Hindus and Muslims in a common quest for god realisation. 'Hindus and Muslims have the same god, he held. 'God is the breath of all breath ... Look within your heart, for there you will find [God] ... All men and women in the world are his living forms.' Although many of his sayings had a strong Hindu flavour in them—presumably because of Ramananda's influence—he made no distinction between Hinduism and Islam Similarly, though he usually referred to god as Hari or Rama, he used those words as synonyms of god, and not as the names of particular deities. 'I am not Hindu nor Muslim; Allah-Ram is the breath of my body,' he stated, and went on to declare that All that lives and dies, they are all one. The this and that haggling, is done.
    109. ↑ Susanne, Scholz (2013). God Loves Diversity and Justice (sa wikang Ingles). Lexington Books. p. 16. ISBN 978-0-7391-7318-3. The Sikh Divine comprises every imaginable theological ideal! Hindu, Buddhist, Tantric, and Islamic views that were current in medieval India come together in the wide-ranging literary spectrum of the GGS. The stereotypical oppositions between the Indic and Abrahamic worldviews of the day are transcended: "Some call it Rama, some call it Khuda; some worship it as Vishnu, some as Allah" (GGS: 885). Interestingly, even the atheistic Buddhist Nirvana is not omitted: "Itself Nirvana, It itself relishes pleasures" (GGS: 97). "God" or "gods" or "no god" alike are recognized as part of the infinite One! "Always, always you alone are the One Reality – sada sada tun eku hai" (GGS: 139). Persian terminology is used to emphasize the unity of being: "asti ek digari kui ek tui ek tui – Only the One is, there is none other; Only you, you only" (GGS: 144). Again, "hindu turk ka sahib ek  – Hindus and Muslims share the One sovereign" (GGS: 1158). (The term "Turk" referred to all Muslims in this period.) Since everything is a manifestation of That One being, all the manifestations would be a part of it. No god, no body, and no thing is excluded from this all pervasive being
    110. ↑ Anna S. King and JL Brockington (2005), The Intimate Other: Love Divine in Indic Religions, Orient Blackswan, ISBN 978-81-250-2801-7, pp. 359–361 (sa Ingles)
    111. 1 2 Torkel Brekke (2014), Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-45038-6, pp. 673, 675, 672–686 (sa Ingles)
    112. ↑ Mandair, Arvind (2008). Pemberton, Kelly (pat.). Shared Idioms, Sacred Symbols, and the Articulation of Identities in South Asia (sa wikang Ingles). Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 61. ISBN 978-0-415-95828-8.
    113. 1 2 Fenech, Louis, at William Hewat McLeod (2014). Historical Dictionary of Sikhism (Ika-3 ed.). Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-3600-4. pp. 17, 84–5. (sa Ingles)
    114. ↑ James, William (2011). God's Plenty: Religious Diversity in Kingston. McGill–Queen's University Press. ISBN 978-0-7735-3889-4. pp. 241–42. (sa Ingles)
    115. ↑ Jane Bingham (2007), Sikhism, Atlas of World Faiths, ISBN 978-1-59920-059-0, pp. 19–20 (sa Ingles)
    116. ↑ Brekke, Torkel (2014). Reichberg, Gregory M.; Syse, Henrik (mga pat.). Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions (sa wikang Ingles). Cambridge University Press. p. 675. ISBN 978-0-521-45038-6.
    117. 1 2 Kristina Myrvold (2016). "Making the Scripture a Person: Reinventing Death Rituals of Guru Granth Sahib in Sikhism", pp. 134–136, 142–143, 152–155; In: Kristina Myrvold (2016), The Death of Sacred Texts: Ritual Disposal and Renovation of Texts in World Religions, Abingdon-on-Thames, England: Routledge (sa Ingles)
    118. ↑ "What is the Concept of Evil in Sikhism?". Learn Religions (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2025-08-17.
    119. ↑ "Understanding Sikhism's Monotheistic View of God • Philosophy Institute" (sa wikang Ingles). 2023-10-21. Nakuha noong 2025-08-17.
    120. ↑ Nirbhai Singh (1990). Philosophy of Sikhism : reality and its manifestations (sa wikang Ingles). Internet Archive. New Delhi : Atlantic Publishers & Distributors.
    121. ↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, p. 157 (sa Ingles)
    122. ↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, p. 40 (sa Ingles)
    123. ↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices (sa wikang Ingles). Sussex Academic Press. pp. 155–156. ISBN 978-1-898723-13-4.
    124. 1 2 Deol, J. (2000). Mandair, Arvind-Pal Singh; Shackle, Christopher; Singh, Gurharpal (mga pat.). Sikh Religion, Culture and Ethnicity (sa wikang Ingles). Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 31–33. ISBN 978-0-7007-1389-9.
    125. ↑ Robert Zaehner (1988), The Hutchinson Encyclopedia of Living Faiths, Hutchinson, ISBN 978-0-09-173576-0, pp. 426–427 (sa Ingles)
    126. ↑ Shackle, Christopher; Mandair, Arvind-Pal Singh (2005). Teachings of the Sikh Gurus (sa wikang Ingles). Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. xx. ISBN 978-0-415-26604-8.
    127. ↑ William McLeod (2009), The A to Z of Sikhism, Toronto: Rowman & Littlefield, ISBN 978-0-8108-6828-1, p. 151 (sa Ingles)
    128. ↑ Sethi, Chitleen K. (21 Oktubre 2021). "The 3 granths in Sikhism & the debate surrounding Sarbloh Granth & Dasam Granth". ThePrint (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Pebrero 2023. Nakuha noong 22 Pebrero 2023.
    129. ↑ "A dictionary of Indian literature" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Nobyembre 2023. Nakuha noong 19 November 2023.
    130. ↑ "Debating the Dasam Granth" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Nobyembre 2023. Nakuha noong 19 Nobyembre 2023.
    131. ↑ "The encyclopaedia of Sikhism" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 20 Nobyembre 2023. Nakuha noong 19 Nobyembre 2023.
    132. ↑ "The A to Z of Sikhism" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Nobyembre 2023. Nakuha noong 19 Nobyembre 2023.
    133. ↑ "gurdwara". britannica.com (sa wikang Ingles). Encyclopædia Britannica, Inc. 5 Mayo 2024. Nakuha noong 28 Hunyo 2024.
    134. ↑ Parrinder, Geoffrey (1971). World Religions: From Ancient History to the Present (sa wikang Ingles). London: Hamlyn. p. 260. ISBN 978-0-87196-129-7.
    135. ↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, p. 148 (sa Ingles)
    136. ↑ McWilliams, Mark (2014). Food & Material Culture: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2013 (sa wikang Ingles). Oxford Symposium. p. 265. ISBN 978-1-909248-40-3.
    137. 1 2 Nesbitt, Eleanor (2016). Sikhism: A Very Short Introduction (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 122–123. ISBN 978-0-19-874557-0. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Abril 2023. Nakuha noong 6 Marso 2017.
    138. ↑ Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed (sa wikang Ingles). Bloomsbury Academic. pp. 128–130. ISBN 978-1-4411-0231-7. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Marso 2024. Nakuha noong 16 Mayo 2016.
    139. ↑ Nesbitt, Eleanor (2016). Sikhism: A Very Short Introduction (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 6, 124. ISBN 978-0-19-106276-6.
    140. ↑ McLeod, W. H. (2009). The A to Z of Sikhism (sa wikang Ingles). Scarecrow Press. p. 95. ISBN 978-0-8108-6344-6.
    141. ↑ Roy, Christian (2005). Traditional Festivals: A Multicultural Encyclopedia (sa wikang Ingles). ABC-CLIO. pp. 192–193. ISBN 978-1-57607-089-5.
    142. ↑ Wellman, James K. Jr.; Lombardi, Clark (2012). Religion and Human Security: A Global Perspective (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 112 note 18. ISBN 978-0-19-982775-6.
    143. ↑ Kaur Singh, Nikky-Guninder (2011). Sikhism: An Introduction (sa wikang Ingles). London / New York: I.B. Tauris. pp. 93–94. ISBN 978-1-84885-321-8.
    144. ↑ Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition (sa wikang Ingles). University of Chicago Press. pp. 43–49, 68, 327–328. ISBN 978-0-226-61592-9.
    145. ↑ Geaves, Ron (2011). Ferrari, Fabrizio (pat.). Health and Religious Rituals in South Asia: Disease, Possession and Healing (sa wikang Ingles). Abingdon-on-Thames, England: Taylor & Francis. pp. 48–51. ISBN 978-1-136-84629-8.
    146. ↑ Thursby, Gene R. (1992). The Sikhs (sa wikang Ingles). Brill Academic. pp. 17–18. ISBN 978-90-04-09554-0.
    147. ↑ Cole, W. O.; Sambhi, Piara Singh (2016). Sikhism and Christianity: A Comparative Study (sa wikang Ingles). Springer. pp. 134–135, 168. ISBN 978-1-349-23049-5.
    148. 1 2 Singha, H. S. (2000). The Encyclopedia of Sikhism (sa wikang Ingles). Hemkunt Press. pp. 7, 16, 27. ISBN 978-81-7010-301-1.
    149. ↑ Kaur Singh, Nikky-Guninder (2004). Sikhism (sa wikang Ingles). Infobase. pp. 100–101. ISBN 978-1-4381-1779-9.
    150. ↑ Thursby, Gene R. (1992). The Sikhs (sa wikang Ingles). Brill Academic. pp. 14–15. ISBN 978-90-04-09554-0.
    151. ↑ Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism (sa wikang Ingles). Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 5–6, 29, 60–61. ISBN 978-1-4422-3601-1.
    152. ↑ Loehlin, Clinton Herbert (1964) [1958]. The Sikhs and Their Scriptures (sa wikang Ingles) (ika-2 (na) labas). Lucknow Publishing. p. 42.
    153. ↑ Kaur Singh, Nikky-Guninder (2005). The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity (sa wikang Ingles). Albany: State University of New York Press. p. 189. ISBN 978-0-7914-6583-7. The name of the wedding ceremony, anand karaj (anand=bliss, karaj=event), is derived from Guru Amar Das's rapturous hymn Anand (bliss) and institutionalized by the fourth Sikh Guru, Guru Ram Das.
    154. ↑ Skinner Keller, Rosemary; Radford Ruether, Rosemary; Cantlon, Marie (2006). Encyclopedia of Women and Religion in North America (sa wikang Ingles). Indiana University Press. p. 700. ISBN 978-0-253-34687-2.
    155. 1 2 Haar, Kristen; Kalsi, Sewa Singh (2009). Sikhism (sa wikang Ingles). Infobase. pp. 10–11. ISBN 978-1-4381-0647-2.
    156. 1 2 Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism (sa wikang Ingles). Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 33–34, 220. ISBN 978-1-4422-3601-1.
    157. ↑ "Sikh Reht Maryada – Funeral Ceremonies (Antam Sanskar)" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Abril 2002. Nakuha noong 8 Hunyo 2006.
    158. ↑ Pashaura Singh (2005), Understanding the Martyrdom of Guru Arjan, Journal of Punjab Studies, 12(1), pp. 29–62 (sa Ingles)
    159. ↑ Gandhi, Surjit Singh (1 Pebrero 2008). History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 (sa wikang Ingles). New Delhi: Atlantic Publishers. pp. 676–677. ISBN 978-81-269-0857-8.
    160. 1 2 3 4 Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 23–24. ISBN 978-0-19-100411-7. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Marso 2024. Nakuha noong 16 Mayo 2016.
    161. ↑ Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism (sa wikang Ingles). Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 84–85. ISBN 978-1-4422-3601-1. Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Agosto 2023. Nakuha noong 16 Mayo 2016.
    162. ↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 23–24. ISBN 978-0-19-100411-7. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Marso 2024. Nakuha noong 16 Mayo 2016.
    163. ↑ Simmonds, David (1992). Believers All: A Book of Six World Religions (sa wikang Ingles). Cheltenham, England: Nelson Thornes. pp. 120–121. ISBN 978-0-17-437057-4.
    164. ↑ "Sikhs in Wolverhampton celebrate 550 years of Guru Nanak". BBC News (sa wikang Ingles). 12 Nobyembre 2019. Inarkibo mula sa orihinal noong 27 Enero 2021. Nakuha noong 21 Enero 2021.
    165. ↑ Preston, Charles (2 Hulyo 2024). "List of religious populations: Populations of world religions in 2020". Britannica (sa wikang Ingles). Nakuha noong 15 Agosto 2025.
    166. ↑ "Other Religions". Pew Research Center's Religion & Public Life Project (sa wikang Ingles). 2012-12-18. Inarkibo mula sa orihinal noong 1 Setyembre 2023.
    167. 1 2 Religion demographics: 2011 Census Naka-arkibo 2018-08-15 sa Wayback Machine., Office of the Registrar General & Census Commissioner, Ministry of Home Affairs, Government of India (sa Ingles)
    168. 1 2 3 Government of Canada, Statistics Canada (26 Oktubre 2022). "Religion by visible minority and generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts". www12.statcan.gc.ca (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Marso 2023. Nakuha noong 26 Oktubre 2022.
    169. ↑ "Population by religion community – 2011" (sa wikang Ingles). The Registrar General & Census Commissioner, India. Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Setyembre 2015.
    170. ↑ "Census of India 2011 – Chandigarh" (PDF) (sa wikang Ingles). Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 21 Agosto 2017. Nakuha noong 28 Hulyo 2017.
    171. ↑ "Explainer: Who are the Afghan Sikhs?". The Conversation (sa wikang Ingles). 20 Agosto 2014. Inarkibo mula sa orihinal noong 31 Marso 2020. Nakuha noong 20 Mayo 2020.
    172. ↑ Kosinski, L. A.; Elahi, K. M. (2012). Population Redistribution and Development in South Asia (sa wikang Ingles). Springer. pp. 186–203. ISBN 978-94-009-5309-3.
    173. ↑ Eltringham, Nigel; Maclean, Pam (2014). Remembering Genocide (sa wikang Ingles). Abingdon-on-Thames, England: Taylor & Francis. pp. 30–32. ISBN 978-1-317-75421-3.
    174. ↑ Pakistan's dwindling Sikh community wants improved security (sa Ingles) Naka-arkibo 2015-08-06 sa Wayback Machine., The Dawn, Pakistan (17 Abril 2017)
    175. ↑ Syan, Hardip Singh (2014). Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (mga pat.). The Oxford Handbook of Sikh Studies (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 170–180. ISBN 978-0-19-969930-8.
    176. 1 2 Takhar, Opinderjit Kaur (2014). Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (mga pat.). The Oxford Handbook of Sikh Studies (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 350–359. ISBN 978-0-19-969930-8.
    177. ↑ Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition (sa wikang Ingles). University of Chicago Press. pp. 24–25. ISBN 978-0-226-61592-9.
    178. 1 2 "Akalis/Nihangs". philtar.ac.uk (sa wikang Ingles). Nakuha noong 22 Pebrero 2023.
    179. ↑ "Nirmalas". philtar.ac.uk (sa wikang Ingles). Nakuha noong 22 Pebrero 2023.
    180. ↑ "Nirmal Home" (sa wikang Ingles). 15 Hunyo 2006. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Hunyo 2006. Nakuha noong 22 Pebrero 2023.
    181. ↑ "Udasis". philtar.ac.uk (sa wikang Ingles). Nakuha noong 22 Pebrero 2023.
    182. 1 2 3 Shriniwas, Geeta. "sevapanthi sampradaya itihash aur vikas." (sa Hindi)
    183. ↑ Mahal, Ramandeep. "Bhai Kanhaiya ji: A Humanitarian Soul." (sa Ingles)
    184. ↑ Singh, Nirbhai (1990). Philosophy of Sikhi: Reality and Its Manifestations (sa wikang Ingles). New Delhi: Atlantic Publishers. pp. 1–3.
    185. ↑ Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition (sa wikang Ingles). University of Chicago Press. pp. 78–80. ISBN 978-0-226-61592-9.
    186. ↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 375–377. ISBN 978-0-19-969930-8.
    187. ↑ Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism (sa wikang Ingles). Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 151, 273. ISBN 978-1-4422-3601-1.
    188. ↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 28–29, 73–76. ISBN 978-0-19-969930-8.
    189. ↑ Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed (sa wikang Ingles). Bloomsburg Academic. pp. 85–86. ISBN 978-1-4411-0231-7.
    190. ↑ "Sects and other groups: Sikhism", Encyclopaedia Britannica Online. (sa Ingles)
    191. ↑ "Sects in Sikhism", Encyclopædia Britannica Online. Kinuha noong 7 Agosto 2018. (sa Ingles)
    192. ↑ Kuiper, Kathleen. The Culture of India (sa wikang Ingles). Rosen. p. 141.
    193. 1 2 Haar, Kristen; Kalsi, Sewa Singh (2009). Sikhism (sa wikang Ingles). Infobase. pp. 9–14. ISBN 978-1-4381-0647-2.
    194. ↑ Dusenbery, Verne (2014). Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (mga pat.). The Oxford Handbook of Sikh Studies (sa wikang e). Oxford University Press. pp. 560–570. ISBN 978-0-19-969930-8.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
    195. ↑ Mooney, Nicola (2012). "Reading Weber Among the Sikhs: Asceticism and Capitalism in the 3HO/Sikh Dharma". Sikh Formations (sa wikang Ingles). 8 (3): 417–436. doi:10.1080/17448727.2012.745305. ISSN 1744-8727. S2CID 145775040.
    196. ↑ Jodhka, Surinder S (11–17 Mayo 2002). "Caste and Untouchability in Rural Punjab". Economic and Political Weekly (sa wikang Ingles). 37 (19): 1813–1823. JSTOR 4412102.
    197. ↑ Puri, Harish K. (2004). Dalits in Regional Context (sa wikang Ingles). Rawat Publications. ISBN 978-81-7033-871-0.
    198. ↑ Puri, Harish K. (2004). Dalits in Regional Context (sa wikang Ingles). Rawat Publications. ISBN 978-81-7033-871-0.
    199. ↑ Rawat, Ramnarayan S.; Satyanarayana, K. (2016-04-07). Dalit Studies (sa wikang Ingles). Duke University Press. p. 251. ISBN 978-0-8223-7431-2. OL 27435967M. They feared that the formation of a Sikh-majority province would further consolidate the power of the already dominant landowning Jat Sikhs, which would make their position in the rural society of Punjab even more vulnerable. After the 1966 reorganization of Punjab, the Jat Sikhs constituted nearly 60 percent of the population and the Hindus around 38 percent.
    200. ↑ Ram, Ronki (2004). "Untouchability in India with a Difference: Ad Dharm, Dalit Assertion, and Caste Conflicts in Punjab". Asian Survey (sa wikang Ingles). 44 (6): 897. doi:10.1525/as.2004.44.6.895. ISSN 0004-4687. JSTOR 10.1525/as.2004.44.6.895. Tradiyionally the majority of their followers have come from the Jat-Sikhs. According to an 1881 census, 66% of Sikhs were Jats, followed by Ramgarhia (carpenter) Sikhs (6.5%), and Chamar (cobbler and weaver) Sikhs (5.6%). The Khatris' share was only 2.2%.' Although Sikhs are prominently identified by a set of diacritical features, which they are supposed to follow according to the Rahatnama (the Sikh code of conduct), the Jat-Sikhs do not always observe them strictly.
    201. ↑ Refugees, United Nations High Commissioner for. "Refworld | India: Rajput Sikh religion". Refworld (sa wikang Ingles). Nakuha noong 4 Abril 2023.
    202. ↑ "Sikhism (religion)". Encyclopædia Britannica Online (sa wikang Ingles). Nakuha noong 25 Nobyembre 2014.
    203. ↑ McLeod, William Hewat. 2019 [1998]. "Sikhism". Encyclopædia Britannica Online (sa wikang Ingles). Nakuha noong 7 Agosto 2018.
    204. ↑ "Sikhs in Wolverhampton celebrate 550 years of Guru Nanak". BBC News (sa wikang Ingles). 12 Nobyembre 2019.
    205. ↑ Singh Kalsi, Sewa (2007). Sikhism (sa wikang Ingles). London: Bravo Ltd. p. 12. ISBN 978-1-85733-436-4.
    206. ↑ Government of Canada, Statistics Canada (26 Oktubre 2022). "The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity". www150.statcan.gc.ca (sa wikang Ingles). Nakuha noong 26 Oktubre 2022.
    207. ↑ "Religion, England and Wales – Office for National Statistics". ons.gov.uk (sa wikang Ingles). Nakuha noong 29 Nobyembre 2022.
    208. ↑ "Does the Census Bureau have data for religion?" (sa wikang Ingles). United States Census Bureau. Nakuha noong 18 Marso 2023.
    209. ↑ "Asian Indian Was The Largest Asian Alone Population Group in 2020" (sa wikang Ingles). United States Census Bureau. Nakuha noong 23 Setyembre 2023.
    210. ↑ "Census Profile, 2021 Census of Population" (sa wikang Ingles). Statistics Canada. 9 Pebrero 2022. Nakuha noong 23 Setyembre 2023.
    211. ↑ "Statistical Abstract of the United States: 2012 - Section 1: Population - Table 75: Self-Described Religious Identification of Adult Population: 1990, 2001, and 2008 (page 61)" (PDF) (sa wikang Ingles). United States Census Bureau. Nakuha noong 14 Abril 2023.
    212. ↑ "Statistical Abstract of the United States: 2012 - Section 1: Population - Table 75: Self-Described Religious Identification of Adult Population: 1990, 2001, and 2008 (page 61)" (PDF) (sa wikang Ingles). United States Census Bureau. Nakuha noong 14 Abril 2023.
    213. 1 2 "How Many U.S. Sikhs?" (sa wikang Ingles). Pew Research Center. 6 Agosto 2012. Nakuha noong 18 Marso 2023.
    214. ↑ "About Sikhs" (sa wikang Ingles). Sikh Coalition. Nakuha noong 14 Abril 2023.
    215. ↑ "H. RES. 275 - 118th Congress (2023-2024)" (sa wikang Ingles). United States Congress. 10 Abril 2023. Nakuha noong 14 Abril 2023.
    216. ↑ "Sikhism Reporter's Guide" (sa wikang Ingles). Sikh Coalition. Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Hulyo 2023. Nakuha noong 23 Hulyo 2023.
    217. ↑ "The Sikh Community Today" (sa wikang Ingles). Harvard University. Nakuha noong 28 Marso 2023. Today there are well over 500,000 Sikhs in the United States.
    218. ↑ "American Sikhs are targets of bigotry, often due to cultural ignorance" (sa wikang Ingles). Religion News Service. 10 Agosto 2022. Nakuha noong 28 Marso 2023. Scholars and government officials estimate the Sikh American population to number around 500,000.
    219. ↑ "Sikhs in America:A History of Hate" (sa wikang Ingles). ProPublica. 4 Agosto 2017. Nakuha noong 28 Marso 2023. There are an estimated 500,000 Sikhs living in the U.S., many in New York and California.
    220. ↑ "Abril 2022: Sikh Awareness and Appreciation Month" (sa wikang Ingles). State of Michigan Office of the Governor. Nakuha noong 28 Marso 2023. Sikhism is the fifth largest religion in the world, and, today, there are more than 30 million Sikhs worldwide and an estimated 500,000 Sikh Americans;
    221. ↑ "Want to know about Sikhism?" (sa wikang Ingles). WUWM. 23 Mayo 2022. Nakuha noong 28 Marso 2023. There are more than 500,000 Sikhs in the United States.
    222. ↑ "A Brief Introduction to Sikhism" (sa wikang Ingles). WTTW. 5 Mayo 2021. Nakuha noong 28 Marso 2023. Despite its relatively recent arrival in Chicago, Sikhism is the world's fifth-largest religion, with 25 to 30 million adherents around the globe and an estimated 500,000 in America today.
    223. ↑ [217][218][219][220][221][222]
    224. ↑ "Asian Americans: A Mosaic of Faiths" (sa wikang Ingles). Pew Research Center. 19 Hulyo 2012. Nakuha noong 14 Abril 2023.
    225. ↑ "2020 National Sikh American Survey: Key Findings" (sa wikang Ingles). Sikh American Legal Defense and Education Fund. 23 Oktubre 2020. Inarkibo mula sa orihinal noong 14 Abril 2023. Nakuha noong 14 Abril 2023.
    226. ↑ "DP05ACS DEMOGRAPHIC AND HOUSING ESTIMATES" (sa wikang Ingles). United States Census Bureau. Nakuha noong 14 Abril 2023.
    227. ↑ Glenn (6 Setyembre 2012). "2011 Australian Census – Fastest Growing Religions" (sa wikang Ingles). Blog.id.com.au. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Abril 2013. Nakuha noong 2 Setyembre 2022.
    228. ↑ "2071.0 – Census of Population and Housing: Reflecting Australia – Stories from the Census, 2016" (sa wikang Ingles). Australian Bureau of Statistics. 28 Hunyo 2017. Nakuha noong 14 Agosto 2021.
    229. ↑ Government of Canada, Statistics Canada (26 Oktubre 2022). "Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Brampton, City (CY) Ontario [Census subdivision] Total – Religion for the population in private households – 25% sample data". www12.statcan.gc.ca (sa wikang Ingles). Nakuha noong 31 Oktubre 2022.
    230. ↑ Government of Canada, Statistics Canada (26 Oktubre 2022). "Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Surrey, City (CY) British Columbia [Census subdivision] Total – Religion for the population in private households – 25% sample data". www12.statcan.gc.ca (sa wikang Ingles). Nakuha noong 31 Oktubre 2022.
    231. ↑ Government of Canada, Statistics Canada (26 Oktubre 2022). "Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Calgary, City (CY) Alberta [Census subdivision] Total – Religion for the population in private households – 25% sample data". www12.statcan.gc.ca (sa wikang Ingles). Nakuha noong 31 Oktubre 2022.
    232. ↑ Government of Canada, Statistics Canada (26 Oktubre 2022). "Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Abbotsford, City (CY) British Columbia [Census subdivision] Total – Religion for the population in private households – 25% sample data". www12.statcan.gc.ca (sa wikang Ingles). Nakuha noong 31 Oktubre 2022.
    233. ↑ Ballantyne, Tony (2006). Between Colonialism and Diaspora: Sikh Cultural Formations in an Imperial World (sa wikang Ingles). Duke University Press. pp. 69–74. ISBN 978-0-8223-3824-6.
    Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Sikhismo&oldid=2191993"