Pumunta sa nilalaman

Katandaan

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
(Idinirekta mula sa Lakay)
Ang mambabatok na sa Whang-od na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang Pilipino. 109 na siya ngayon.
Isang matandang babae

Ang katandaan ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na mga matanda, mga nakatatanda, mga senior citizen (o mamamayang seniyor), o mga nakatatandang nasa hustong gulang.[1] Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.[2] Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng pagtanda (senesensiya),[3] mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda (herontolohiya),[4] mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda (heriyatriko),[5] teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).

Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at diskriminasyon batay sa edad.[6][7]

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng kalungkutan, at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.[8] Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa Hilagang Amerika at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa telepono, liham, mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.[9]

Noong 2011, iminungkahi ng Mga Nagkakaisang Bansa ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.[10]

Mga depinisyon

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Old Woman Dozing ni Nicolaes Maes (1656). Royal Museums of Fine Arts (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), Brussels

Mga opisyal na depinisyon

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.[11]

Walang pangkalahatang opisyal na depinisyon ng katandaan. Itinuturing ng Mga Nagkakaisang Bansa na ang katandaan ay edad 60 pataas.[12] Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng Estados Unidos at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng WHO ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.[13] Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga umuunlad na bansa. Hindi tulad sa mga mauunlad na bansa, kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.[14] Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong Gitnang Panahon at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang Europeo depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.[15]

Tingnan din

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Mga sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition (American Psychological Association, 2009) ISBN 1433805618 (sa Ingles)
  2. ↑ Old age (sa wikang Ingles). Oxford Reference. 2006. doi:10.1093/acref/9780198568506.001.0001. ISBN 978-0-19-856850-6. Inarkibo mula sa orihinal noong Pebrero 25, 2021. Nakuha noong Abril 4, 2016.
  3. ↑ "Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary". Thefreedictionary.com (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong Abril 8, 2016. Nakuha noong Abril 4, 2016.
  4. ↑ "Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary". Thefreedictionary.com (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong Marso 31, 2016. Nakuha noong Abril 4, 2016.
  5. ↑ "Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary". Thefreedictionary.com (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong Marso 31, 2016. Nakuha noong Abril 4, 2016.
  6. ↑ "Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News". Bbc.co.uk (sa wikang Ingles). Oktubre 18, 2013. Inarkibo mula sa orihinal noong Abril 5, 2016. Nakuha noong Abril 4, 2016.
  7. ↑ "How can we reduce the toll of loneliness in older adults?". NIHR Evidence (Buod ng Simpleng Ingles) (sa wikang Ingles). Setyembre 30, 2021. doi:10.3310/collection_47889. Inarkibo mula sa orihinal noong Mayo 22, 2022. Nakuha noong Abril 20, 2022.
  8. ↑ Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J (Marso 2023). "Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023". University of Michigan National Poll on Healthy Aging (sa wikang Ingles). doi:10.7302/7011.{{cite journal}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  9. ↑ "10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) | Impactful Ninja" (sa wikang Ingles). 2024-02-29. Nakuha noong 2026-10-09.
  10. ↑ "Human rights of older persons". OHCHR.org (sa wikang Ingles). Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. Inarkibo mula sa orihinal noong Abril 28, 2021. Nakuha noong Oktubre 24, 2016.
  11. ↑ Barry, Patricia. "Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw..." AARP (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong Abril 13, 2016. Nakuha noong Abril 13, 2016.
  12. ↑ Scherbov, Sergei; Sanderson, Warren (2019). "New Measures of Population Ageing" (PDF). United Nations (sa wikang Ingles). Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong Disyembre 21, 2021. Nakuha noong Disyembre 21, 2021.
  13. ↑ Kowal, Paul; Peachey, Karen (Hunyo 2001). "Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa" (PDF). World Health Organization (ulat) (sa wikang Ingles). p. 9. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong Disyembre 8, 2021. Nakuha noong Disyembre 1, 2021.
  14. ↑ Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)
  15. ↑ Shahar, Shulamith (1993). "Who were Old in the Middle Ages?". Social History of Medicine (sa wikang Ingles). 6 (3): 313–341. doi:10.1093/shm/6.3.313. PMID 11639284.
Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Katandaan&oldid=2233409"