Monggo
| Munggo | |
|---|---|
.jpg) | |
| mga buto ng Munggo | |
Pag-uuring siyentipiko  | |
| Kaharian: | Plantae |
| Klado: | Tracheophytes |
| Klado: | Angiosperms |
| Klado: | Eudicots |
| Klado: | Rosids |
| Orden: | Fabales |
| Pamilya: | Fabaceae |
| Henero: | Vigna |
| Espesye: | V. radiata |
| Pangalang dalawahan | |
| Vigna radiata (L.) R. Wilczek | |
| Kasingkahulugan | |
| |
Ang munggo,[1] monggo,[1] o balatong (Ingles: mung bean) ay isang buto ng Vigna radiata, isang espesyeng halaman sa pamilyang legumbre.[2][3] Maliliit at luntian ang mga butil na ito na karaniwang ipinagbibiling tuyo at itinitimbang ng mga tindahan.[1] Pangunahing itinatanim ito sa Silangan, Timog-Silangan, at Timog Asya[4] at ginagamit bilang sangkap sa parehong malasang at matatamis na lutuin.
Tinatawag na toge, tawge, o tawgi (Ingles: mung bean sprout) ang mga gulaying panimulang usbong ng munggo. Tinatawag din itong patol.[5]
Paglalarawan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang halamang munggo ay isang taunang baging na may mga dilaw na bulaklak at mabalahibong kayumangging mga supot-buto. May taas itong humigit-kumulang 15–125 cm (6–49 in).[6]
Ang munggo ay may maayos na nabuong sistema ng ugat. Ang mga lateral na ugat ay marami at payat, na may mga bukol sa ugat.[7] Ang mga tangkay ay masanga at minsan ay pumupulupot sa dulo. Ang mga batang tangkay ay kulay lila o berde, at ang mga may gulang na tangkay ay kulay abo-dilaw o kayumanggi. Maaari itong uriin bilang tuwid (kumpol-kumpol ang pagtubo), bahagyang gumagapang, at gumagapang.[7] Ang mga ligaw na uri ay karaniwang gumagapang, samantalang ang mga nilinang na uri ay mas tuwid.[6]
Domestikasyon
[baguhin | baguhin ang wikitext]Nadomestika ang munggo sa Indiya, kung saan matatagpuan sa ligaw ang ninuno nito (Vigna radiata subsp. sublobata).[8][9]
Sa ika-4 na kabanata ng Yajurveda, isang eskritura mula noong ika-2 milenyo BK, binabanggit ang mudga (मुद्ग) bilang isa sa mga mahahalagang butil at humihiling kay Rudra na pagpalain ang ani nito (मु॒द्गाश्च॑ मे॒ खल्वा॑श्च मे) sa bahaging Rudradhyaya.[10][11] Nakalista ang munggo bilang isa sa siyam na mapalad na butil (navadhanya) sa astrolohiyang Vediko at iniuugnay sa planetang Budha (Merkuryo).[12][13][14]
Natuklasan ang mga karbonisadong munggo sa maraming pook arkeolohiko sa Indiya.[15] Kabilang sa mga lugar na may mga unang natuklasan ang silangang bahagi ng kabihasnang Harappan sa modernong Pakistan, gayundin sa kanluran at hilagang-kanlurang Indiya, kung saan ang mga ito ay may edad na humigit-kumulang 4,500 taon. Natagpuan din ang mga ito sa Timog Indiya, sa kasalukuyang estado ng Karnataka, kung saan ang mga ito ay may edad na mahigit 4,000 taon. Samakatuwid, hinihinuha ng ilang iskolar ang dalawang magkahiwalay na domestikasyon sa hilagang-kanluran at katimugan ng Indiya. Sa kabilang banda, isang kamakailang pag-aaral ang nagmungkahi ng isang pinagmulang henetiko na malamang na nag-ambag sa pagkawala ng kakayahang mabiyak ng supot-buto, isang pangunahing katangian ng domestikasyon sa mga legumbre.[16] Sa Timog Indiya, may ebidensya para sa ebolusyon ng munggong may mas malalaking buto 3,500 hanggang 3,000 taon na ang nakalilipas.[9] Pagsapit ng humigit-kumulang 3,500 taon na ang nakalilipas, malawakang itinanim ang munggo sa buong Indiya.
Kalaunan, kumalat ang nilinang na munggo mula sa Indiya patungong Tsina at Timog-silangang Asya. Ipinahihiwatig ng arkeobotanikong pananaliksik sa pook ng Khao Sam Kaeo sa timog Taylandiya na nakarating ang munggo sa Taylandiya nang hindi bababa sa 2,200 taon na ang nakalilipas.[17]
Ipinakita ng isang henetikong pag-aaral na, kasunod ng domestikasyon nito sa Timog Asya, kumalat ang munggo sa sunud-sunod na yugto patungong Timog-silangang Asya at Silangang Asya, at kalaunan ay sa Gitnang Asya, sa kabila ng heograpikal na kalapitan ng Timog at Gitnang Asya.[18] Iminumungkahi ng pag-aaral na ang maiikli at tuyong mga panahon ng pagtubo sa mga hilagang rehiyon ng Asya ay hindi angkop para sa mga kultibar sa timog, na pinalaki para sa mas mahabang siklo ng paglaki upang mapakinabangan ang ani. Itinatampok nito ang mahalagang papel ng mga salik na ekolohikal, tulad ng klima, sa paghubog ng ebolusyon ng mga pananim.[18]
Paggamit
[baguhin | baguhin ang wikitext]| Bilang ng nutrisyon sa bawat 100 g (3.5 oz) | |
|---|---|
| Enerhiya | 1,452 kJ (347 kcal) |
62.62 g | |
| Asukal | 6.6 g |
| Dietary fiber | 16.3 g |
1.15 g | |
28.86 g | |
| Bitamina | |
| Thiamine (B1) | (54%) 0.621 mg |
| Riboflavin (B2) | (19%) 0.233 mg |
| Niacin (B3) | (15%) 2.251 mg |
(38%) 1.91 mg | |
| Bitamina B6 | (29%) 0.382 mg |
| Folate (B9) | (156%) 625 μg |
| Bitamina C | (6%) 4.8 mg |
| Bitamina E | (3%) 0.51 mg |
| Bitamina K | (9%) 9 μg |
| Mineral | |
| Kalsiyo | (13%) 132 mg |
| Bakal | (52%) 6.74 mg |
| Magnesyo | (53%) 189 mg |
| Mangganiso | (49%) 1.035 mg |
| Posporo | (52%) 367 mg |
| Potasyo | (27%) 1246 mg |
| Sinc | (28%) 2.68 mg |
| Ang mga bahagdan ay pagtataya gamit ang US recommendations sa matanda. Mula sa: USDA Nutrient Database | |
| Bilang ng nutrisyon sa bawat 100 g (3.5 oz) | |
|---|---|
| Enerhiya | 126 kJ (30 kcal) |
5.94 g | |
| Asukal | 4.13 g |
| Dietary fiber | 1.8 g |
0.18 g | |
3.04 g | |
| Bitamina | |
| Thiamine (B1) | (7%) 0.084 mg |
| Riboflavin (B2) | (10%) 0.124 mg |
| Niacin (B3) | (5%) 0.749 mg |
(8%) 0.38 mg | |
| Bitamina B6 | (7%) 0.088 mg |
| Folate (B9) | (15%) 61 μg |
| Bitamina C | (16%) 13.2 mg |
| Bitamina E | (1%) 0.1 mg |
| Bitamina K | (31%) 33 μg |
| Mineral | |
| Kalsiyo | (1%) 13 mg |
| Bakal | (7%) 0.91 mg |
| Magnesyo | (6%) 21 mg |
| Mangganiso | (9%) 0.188 mg |
| Posporo | (8%) 54 mg |
| Potasyo | (3%) 149 mg |
| Sinc | (4%) 0.41 mg |
| Ang mga bahagdan ay pagtataya gamit ang US recommendations sa matanda. Mula sa: USDA Nutrient Database | |
| Bilang ng nutrisyon sa bawat 100 g (3.5 oz) | |
|---|---|
| Enerhiya | 441 kJ (105 kcal) |
19.15 g | |
| Asukal | 2 g |
| Dietary fiber | 7.6 g |
0.38 g | |
7.02 g | |
| Bitamina | |
| Thiamine (B1) | (14%) 0.164 mg |
| Riboflavin (B2) | (5%) 0.061 mg |
| Niacin (B3) | (4%) 0.577 mg |
(8%) 0.41 mg | |
| Bitamina B6 | (5%) 0.067 mg |
| Folate (B9) | (40%) 159 μg |
| Bitamina C | (1%) 1 mg |
| Bitamina E | (1%) 0.15 mg |
| Bitamina K | (3%) 2.7 μg |
| Mineral | |
| Kalsiyo | (3%) 27 mg |
| Bakal | (11%) 1.4 mg |
| Magnesyo | (14%) 48 mg |
| Mangganiso | (14%) 0.298 mg |
| Posporo | (14%) 99 mg |
| Potasyo | (6%) 266 mg |
| Sinc | (9%) 0.84 mg |
| Ang mga bahagdan ay pagtataya gamit ang US recommendations sa matanda. Mula sa: USDA Nutrient Database | |
Halagang nutrisyonal
[baguhin | baguhin ang wikitext]Kilala ang munggo dahil sa mataas nitong halagang nutrisyonal. Ang munggo ay naglalaman ng humigit-kumulang 55–65% karbohidrata (katumbas ng 630 g/kg sa tuyong timbang) at mayaman sa protina, bitamina, at mineral.[19] Binubuo ito ng humigit-kumulang 20–50% protina ng kabuuang tuyong timbang, kung saan ang globulin (60%) at albumin (25%) ang mga pangunahing protinang imbakan (tingnan ang talahanayan). Ang munggo ay itinuturing na isang mahalagang pinagkukunan ng protina sa diyeta. Mas mataas pa ang proteolitikong paghahati ng mga protinang ito habang sumisibol. Ang mga karbohidrata ng munggo ay madaling matunaw, na nagdudulot ng mas kaunting kabag sa mga tao kumpara sa iba pang mga legumbre. Ang mga buto at usbong ng munggo ay may mas mababang kaloriya kumpara sa iba pang mga sereales, na ginagawa itong mas mainam na pagpipilian para sa mga taong may labis na timbang at may diyabetes.[20]
Pagluluto
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang buong nilutong munggo ay karaniwang inihahanda mula sa pinatuyong munggo sa pamamagitan ng pagpapakulo hanggang lumambot. Ang munggo ay may mapusyaw na dilaw na kulay kapag tinanggal ang balat nito.[2] Ang palamang munggo ay maaaring gawin sa pamamagitan ng pagtatanggal ng balat, pagluluto, at pagdurog ng mga buto hanggang maging isang tuyong palaman.[2]
Timog-silangang Asya
[baguhin | baguhin ang wikitext]Sa Pilipinas, ang ginisang munggo, na kilala rin bilang munggo gisado o balatong, ay isang malasang putahe na gawa sa buong munggo na may hipon o isda. Karaniwan itong inihahain tuwing mga Biyernes ng Kuwaresma, kung kailan ang karamihan sa mga Katolikong Pilipino ay umiiwas sa pagkain ng karne. Ang mga baryasyon ng ginisang munggo ay maaari ring gawin gamit ang manok o baboy.[21][22][23] Ginagamit din ang munggo sa panghimagas na Pilipino na ginataang munggo (kilala rin bilang balatong), isang lugaw na gawa sa bigas na may gata at asukal, at pinalalasahan ng dahon ng pandan o banilya.[24][25]
Mga sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- 1 2 3 Lacquian, Eleanor at Irene Sobreviñas (1977). "Monggo, munggo, mung beans". Filipino Cooking Here & Abroad (Lutuing Pilipino Dito at sa Labas ng Bansa).
- 1 2 3 Brief Introduction of Mung Bean. Vigna Radiata Extract Green Mung Bean Extract Powder Phaseolus aureus Roxb Vigna radiata L R Wilczek. MDidea-Extracts Professional. P054. http://www.mdidea.com/products/proper/proper05402.html Naka-arkibo 06-12-2018 sa Wayback Machine.
- ↑ "The World's Fastest Dictionary" [Ang Pinakamabilis na Diksiyonaryo sa Mundo] (sa wikang Ingles). Vocabulary.com. Nakuha noong Hunyo 29, 2011.
- ↑ "Rapidly Increasing Demand for Uzbekistani Mung Beans" [Mabilis na Pagtaas ng Demand para sa Monggo ng Usbekistan]. Tridge (sa wikang Ingles). Enero 6, 2020. Nakuha noong Pebrero 21, 2020.
- ↑ ""Patol," hard mung bean, Bansa.org". Inarkibo mula sa orihinal noong 2016-03-06. Nakuha noong 2008-07-08.
- 1 2 Lambrides, C. J.; Godwin, I. D. (2007), Kole, Chittaranjan (pat.), "Mungbean" [Munggo], Pulses, Sugar and Tuber Crops, Genome Mapping and Molecular Breeding in Plants (sa wikang Ingles), bol. 3, Berlin, Heidelberg: Springer, pp. 69–90, doi:10.1007/978-3-540-34516-9_4, ISBN 978-3-540-34516-9
{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link) - 1 2 Damme, Patrick Van (Abril 2007). "Plant Resources of Tropical Africa 1. Cereals and Pulses" [Mga Yaman ng Halaman ng Tropikal na Aprika 1. Mga Sereales at Pulso]. Economic Botany (sa wikang Ingles). 61 (1): 108. doi:10.1663/0013-0001(2007)61[108a:PROTAC]2.0.CO;2. ISSN 0013-0001. S2CID 198156564.
- ↑ Tomooka, N.; Vaughan, D. A.; Moss, H.; Mixted, N. (2003). The Asian Vigna: genus Vigna subgenus Ceratotropis genetic resources [Ang Asyanong Vigna: mga yamang henetiko ng henerong Vigna subhenerong Ceratotropis] (sa wikang Ingles). New York: Kluwer.
- 1 2 Fuller, D. Q. (2007). "Contrasting patterns in crop domestication and domestication rates: recent archaeobotanical insights from the Old World" [Magkasalungat na mga padron sa pagdodomestika ng pananim at mga antas ng domestikasyon: mga kamakailang arkeobotanikal na pananaw mula sa Lumang Mundo]. Annals of Botany (sa wikang Ingles). 100 (5): 903–924. doi:10.1093/aob/mcm048. PMC 2759199. PMID 17495986.
- ↑ "Sri Rudram - Complete Lyrics - Namakam and Chamakam with Meanings" [Sri Rudram - Kumpletong Liriko - Namakam at Chamakam na may Kahulugan]. TemplePurohit - Your Spiritual Destination | Bhakti, Shraddha Aur Ashirwad (sa wikang Ingles). 2020-12-10. Nakuha noong 2024-07-01.
- ↑ Arya, Raj Kumar. "Yajurveda/18/12 | Ved Portal - Search & Read". xn--j2b3a4c.com (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2024-07-01.
- ↑ "13 Ways to Increase the Power of Mercury in Astrology" [13 Paraan para Mapataas ang Kapangyarihan ng Merkuryo sa Astrolohiya]. wikiHow (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2024-07-01.
- ↑ "Sacred Navadhanyas - Names in multiple languages" [Mga Sagradong Navadhanya - Mga Pangalan sa Iba't Ibang Wika]. www.vedadhara.com (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2024-07-01.
- ↑ Krishna, Nanditha (2017). Hinduism and Nature [Hinduismo at Kalikasan]. Penguin Random House India (sa wikang Ingles). ISBN 978-9-387-32654-5.
- ↑ Fuller, D. Q.; Harvey, E. (2006). "The archaeobotany of Indian Pulses: identification, processing and evidence for cultivation" [Ang arkeobotanika ng mga Pulsong Indiyano: pagkakakilanlan, pagproseso at ebidensiya para sa paglilinang]. Environmental Archaeology (sa wikang Ingles). 11 (2): 219–246. Bibcode:2006EnvAr..11..219F. doi:10.1179/174963106x123232. S2CID 59135495.
- ↑ Lin YP, Chen HW, Yeh PM, Anand SS, Lin J, Li J, Noble T, Nair R, Schafleitner R, Samsonova M, Bishop-von-Wettberg E, Nuzhdin S, Ting CT, Lawn RJ, Lee CR (October 2023). "Demographic history and distinct selection signatures of two domestication genes in mungbean" [Kasaysayang demograpiko at natatanging mga lagda sa pagpili ng dalawang henong pandomestikasyon sa munggo]. Plant Physiology (sa wikang Ingles). 193 (2): 1197–1212. doi:10.1093/plphys/kiad356. PMID 37335936.
- ↑ Castillo, Cristina; Fuller, Dorian Q. (2010). "Still too fragmentary and dependent upon chance? Advances in the study of early Southeast Asian archaeobotany" [Masyado pa ring pira-piraso at umaasa sa pagkakataon? Mga pagsulong sa pag-aaral ng sinaunang arkeobotaniya ng Timog-silangang Asya]. Mula sa Bellina, B.; Bacus, E. A.; Pryce, O.; atbp. (mga pat.). 50 Years of Archaeology in Southeast Asia: Essays in Honour of Ian Glover [50 Taon ng Arkeolohiya sa Timog-silangang Asya: Mga Sanaysay bilang Pagpupugay kay Ian Glover] (sa wikang Ingles). Bangkok/ London: River Books. pp. 91–111. ISBN 978-616-7339-02-3.
- 1 2 Ong PW, Lin YP, Chen HW, Lo CY, Burlyaeva M, Noble T, Nair RM, Schafleitner R, Vishnyakova M, Bishop-von-Wettberg E, Samsonova M, Nuzhdin S, Ting CT, Lee CR (May 2023). "Environment as a limiting factor of the historical global spread of mungbean" [Ang kalikasan bilang isang naglilimitang salik sa makasaysayang pandaigdigang pagkalat ng munggo]. eLife (sa wikang Ingles). 12 e85725. doi:10.7554/eLife.85725. PMC 10299821. PMID 37204293.
- ↑ Tong, Li-Tao (2020-01-01), Hou, Gary G. (pat.), "Chapter 7 - Gluten-free noodles" [Kabanata 7 - Mga pansit na walang gluten], Asian Noodle Manufacturing (sa wikang Ingles), Woodhead Publishing, pp. 125–149, ISBN 978-0-12-812873-2, nakuha noong 2021-12-05
{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link) - ↑ Ganesan, Kumar; Xu, Baojun (2018-03-01). "A critical review on phytochemical profile and health promoting effects of mung bean (Vigna radiata)" [Isang kritikal na pagsusuri sa pitokimikong perpil at mga epekto ng munggo (Vigna radiata) sa kalusugan.]. Food Science and Human Wellness (sa wikang Ingles). 7 (1): 11–33. doi:10.1016/j.fshw.2017.11.002. ISSN 2213-4530. S2CID 90156426.
- ↑ "Ginisang Munggo". Filipino Chow. 2018-04-07. Nakuha noong 19 Abril 2019.
- ↑ "Ginisang Munggo (Sauteed Mung Beans) and a Bunch of Awards".
- ↑ "Ginisang Munggo at Tinapa". Kawaling Pinoy. 2017-06-26. Nakuha noong 19 Abril 2019.
- ↑ "Ginataang Munggo". Kawaling Pinoy. 9 Abril 2019. Nakuha noong 19 Abril 2019.
- ↑ "Lelot Balatong". Ang Sarap. 22 Mayo 2013. Nakuha noong 21 Abril 2019.