Pumunta sa nilalaman

Saribuhay

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
Ilang halimbawa ng kolatkolat ng inipon noong tag-init ng 2008 sa gubat ng Hilagang Saskatchewan, malapit sa La Ronge, na larawan ng saribuhay ng halamang-singaw. Sa larawang ito, mayroon ding mga lumot.

Ang saribuhay[1] (Ingles: biodiversity) ay ang pagkaiba-iba ng buhay sa daigdig. Sukatan ang saribuhay ng pagkaiba-iba sa mga antas ng henetika, espesye, at palamuhayan.[2]

Hindi pantay-pantay ang saribuhay sa mundo; mas sari-sari ito sa mga tropiko dahil sa mainit na klima at mataas na pangunahing pagyari sa rehiyon na malapit sa ekwador. Wala pang 10% ng rabaw ng mundo ang mga palamuhayan na tropikal na kagubatan at nilalaman ang mga ito ng 90% ng mga espesye sa daigdig. Mas mataas ang saribuhay ng dagat sa mga baybayin ng Kanlurang Paspiko, kung saan pinakamataas ang init-lamig[a] ng pinakaibabaw ng dagat, at sa bandang gitnang latitud sa lahat ng mga karagatan. Waring kumukumpol-kumpol ang saribuhay sa mga "kumpulan" (Ingles: hotspot), at tumataas ito sa paglipas ng panahon, ngunit malamang na babagal ito sa hinaharap bilang pangunahing hantong ng pagkaubos ng mga gubat. Sinasaklaw nito ang mga takbo sa pag-unlad, ekolohiya, at kagawian na tumutustos sa buhay.[3]

Bilang ng mga espesye

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ayon sa mga pagtatantiya nina Mora et al. (2011), mayroong humigit-kumulang 8.7 milyong espesye sa lupa at 2.2 milyong espesye sa karagatan. Binanggit ng mga may-akda na ang mga pagtatantiyang ito ay pinakatumpak para sa mga eukaryotikong organismo at malamang na kumakatawan sa mas mababang hangganan ng prokaryotikong saribuhay.[4]

Kabilang sa iba pang mga pagtatantiya ang:

  • 220,000 halamang baskular, tinantiya gamit ang pamamaraang ugnayang espesye–lugar[5]
  • 0.7–1 milyong espesye sa dagat[6]
  • 10–30 milyong insekto;[7] (kung saan humigit-kumulang 0.9 milyon ang kasalukuyang kilala)[8]
  • 5–10 milyong bakterya;[9]
  • 1.5-3 milyong halamang-singaw, mga pagtatantiyang batay sa datos mula sa mga tropiko, mga pangmatagalang pook na hindi tropikal, at mga pag-aaral na molekular na nagsiwalat ng tagong espesyasyon.[10] May humigit-kumulang 0.075 milyong espesye ng halamang-singaw ang naitala pagsapit ng 2001;[11]
  • 1 milyong tungaw[12]
  • Hindi pa lubos na matiyak ang bilang ng mga espesye ng mikrobyo, subalit malaki ang itinaas ng mga pagtatantiya ng henetikong pagkakaiba-iba dahil sa Global Ocean Sampling Expedition, na nakatukoy ng napakaraming bagong heno mula sa mga sampol ng plankton na malapit sa ibabaw ng dagat sa iba’t ibang lokasyon, lalo na noong 2004–2006.[13] Maaaring humantong ang mga natuklasang ito sa isang makabuluhang pagbabago sa paraan ng pagtukoy ng agham sa mga espesye at iba pang mga kategorya ng taksonomiya.[14][15]

Mga pananda

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ temperature

Mga sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ "saribuhay - Diksiyonaryo". Diksiyonaryo.ph (sa wikang Filipino). Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Marso 2023. Nakuha noong 8 Marso 2022.
  2. ↑ "What is biodiversity?" [Ano ang saribuhay?] (PDF) (sa wikang Ingles). United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 2021-08-29. Nakuha noong 2023-03-08.
  3. ↑ Tracy, Benjamin F. (2000). "Patterns of plant species richness in pasture lands of the northeast United States" [Mga huwaran ng kayamanan ng mga espesye ng halaman sa mga pastulan ng hilagang-silangang Estados Unidos]. Plant Ecology (sa wikang Ingles). 149 (2): 169–180. doi:10.1023/a:1026536223478. ISSN 1385-0237. S2CID 26006709.
  4. ↑ Mora, Camilo; Tittensor, Derek P.; Adl, Sina; Simpson, Alastair G. B.; Worm, Boris; Mace, Georgina M. (23 Agosto 2011). "How Many Species Are There on Earth and in the Ocean?" [Ilang Uri ng Hayop ang Mayroon sa Lupa at sa Karagatan?]. PLOS Biology (sa wikang Ingles). 9 (8) e1001127. doi:10.1371/journal.pbio.1001127. PMC 3160336. PMID 21886479.
  5. ↑ Wilson, J. Bastow; Peet, Robert K.; Dengler, Jürgen; Pärtel, Meelis (1 Agosto 2012). "Plant species richness: the world records" [Kayamanan ng mga uri ng halaman: mga talaan ng mundo]. Journal of Vegetation Science (sa wikang Ingles). 23 (4): 796–802. Bibcode:2012JVegS..23..796W. doi:10.1111/j.1654-1103.2012.01400.x.
  6. ↑ Appeltans, W.; Ahyong, S. T.; Anderson, G.; Angel, M. V.; Artois, T.; atbp. (2012). "The Magnitude of Global Marine Species Diversity" [Ang Kalakhan ng Pandaigdigang Pagkakaiba-iba ng mga Espesye ng Dagat]. Current Biology (sa wikang Ingles). 22 (23): 2189–2202. Bibcode:2012CBio...22.2189A. doi:10.1016/j.cub.2012.09.036. hdl:1942/14524. PMID 23159596.
  7. ↑ "Numbers of Insects (Species and Individuals)". Smithsonian Institution. Inarkibo mula sa orihinal noong Jan 15, 2024.
  8. ↑ Galus, Christine (5 Marso 2007). "Protection de la biodiversité: un inventaire difficile". Le Monde (sa wikang Pranses). Inarkibo mula sa orihinal noong Abr 1, 2023.
  9. ↑ Cheung, Louisa (2006-07-31). "Thousands of microbes in one gulp" [Libu-libong mikrobyo sa isang lunok]. BBC NEWS (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong Dec 23, 2022.
  10. ↑ Hawksworth, D. L. (24 Hulyo 2012). "Global species numbers of fungi: are tropical studies and molecular approaches contributing to a more robust estimate?" [Bilang ng mga pandaigdigang espesye ng halamang-singaw: nakakatulong ba ang mga tropikal na pag-aaral at mga pamamaraang molekular sa isang mas matibay na pagtatantiya?]. Biodiversity and Conservation (sa wikang Ingles). 21 (9): 2425–2433. Bibcode:2012BiCon..21.2425H. doi:10.1007/s10531-012-0335-x.
  11. ↑ Hawksworth, D (2001). "The magnitude of fungal diversity: The 1.5 million species estimate revisited" [Ang kalakhan ng pagkakaiba-iba ng halamang-singaw: Muling binalikan ang pagtatantiya ng 1.5 milyong espesye]. Mycological Research (sa wikang Ingles). 105 (12): 1422–1432. doi:10.1017/S0953756201004725.
  12. ↑ "Acari at University of Michigan Museum of Zoology Web Page". Insects.ummz.lsa.umich.edu. 10 Nobyembre 2003. Nakuha noong 21 Hunyo 2009.
  13. ↑ "Fact Sheet – Expedition Overview" [Papel ng Katotohanan – Pangkalahatang-ideya ng Ekspedisyon] (PDF) (sa wikang Ingles). J. Craig Venter Institute. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 29 Hunyo 2010. Nakuha noong 29 Agosto 2010.
  14. ↑ Mirsky, Steve (21 Marso 2007). "Naturally Speaking: Finding Nature's Treasure Trove with the Global Ocean Sampling Expedition; and Natural Products Chemistry" [Natural na Pagsasalita: Paghahanap ng Kayamanan ng Kalikasan gamit ang Global Ocean Sampling Expedition; at Kimika ng mga Likas na Produkto]. Scientific American (sa wikang Ingles).
  15. ↑ Gross, Liza (13 Marso 2007). "Untapped Bounty: Sampling the Seas to Survey Microbial Biodiversity" [Hindi Pa Napapakinabangang Yamang-Dagat: Pagsusuri sa mga Karagatan upang Suriin ang Mikrobiyal na Saribuhay]. PLOS Biology (sa wikang Ingles). 5 (3) e85. doi:10.1371/journal.pbio.0050085. PMC 1821062. PMID 20076663.
Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Saribuhay&oldid=2193181"