Mamalya

Mula sa Wikipediang Tagalog, ang malayang ensiklopedya
Tumalon sa: nabigasyon, hanapin
Mga mamalya
Hangganan ng fossil: Tignan ang teksto
Examples of various mammalian orders, click the image and scroll down for individual descriptions
Kauriang pang-agham e
Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Superclass: Tetrapoda
clade: Amniota
Class: Synapsida
Class: Mammalia
Linnaeus, 1758
Subgroups
Balyenang kuba (Humpback Whale).

Ang mga mamalya ang mga kasapi ng klaseng Mammalia. Ito ay mga bertebrado na inilalarawan ng pagkakaroon ng glandulang mamarya na nagpapahintulot sa paglikha ng gatas para sa mga kababaihan upang magkaroon ng pagkain ang supling, ang pagkakaroon ng tatlong mga gitnang mga buto ng tenga, ang pagkakaroon ng buhok o balahibo at pagkakaroon ng mga endotermikong katawan (mainit na dugo). Kinokontrol ng neokorteks ng utak ng mga ito ang mga endotermiko(mainit na dugo) at sistemang sirkulatoryo na nagpapakita ng mga selulang pulang dugo na walang mga nukleyus ng selula at isang puso na may apat na silid (chamber). Ang karamihan ng mga mamalya ay nag-aangkin rin ng mga glandula ng pawis at espesyalisadong mga ngipin. Ang pinakamalaking pangkat ng mga mamalya na mga placental ay may isang placenta na nagpapakain ng mga anak nito sa hestasyon. Ang mga mamalya ay may sukat mula 30–40 millimetro(1- to 1.5-pulgada) gaya ng paniking bumblebee hanggang sa 33 metro(108 talampakan) balyenang asul. Ang salitang "mammal" ay modernon mula sa pangalang siyentipiko na ''Mammalia na inimbento ni Carl Linnaeus noong 175 na hinango sa Latin na mamma(utong, suso). Ang lahat ng mga babaeng mamalya ay nagpapakain ng mga batang supling nito ng gatas na inilabas sa glandulang mamarya. Ayon sa Mammal Species of the World, ang 5,702 espesye ng Mammalia ay alam noong 2005. Ang mga ito ay ipinangkat sa 1,229 henera, 153 pamilya, at 29 orden.[1] Noong 2008 kinumpleto ng IUCN ang isang limang taong may 17,000 siyentipiko para sa Pulang Talaan ng IUCN na bumilang ng mga 5,488 espesyse sa wakas ng panahong ito.[2] Sa ilang mga klasipikasyon, ang mga mamalya ay nahahati sa dalawang mga subklase(hindi kabilang ang mga fossil): ang Protheria(orden ng mga monotreme) at ang Theria na binubuo ng mga impraklaseng Metatheria at Eutheria. Ang mga marsupial ay binubuo ng pangkat korona ng Metatheria at kaya ay kinabibilangan ng lahat ng mga nabubuhay na metatherian gayundin ang mga ekstinkt nito. Gayundin, ang Eutheria(mga placental) ay binubuo ng pangkat korona ng Eutheria. Maliban sa limang espesye ng mga monotreme na nangingitlog, ang lahat ng mga nabubuhay na mamalya ay nanganganak ng buhay na supling. Ang karamihan ng mga mamalya kabilang ang anim na pinakamayaman sa espesyeng mga ordern ay kabilang sa pangkat placental. Ang tatlong pinakamalalaking order sa pagkakasunod sunod na pababa ang Rodentia(mgga maliit na daga, daga, mga porcupine, mga beaver, mga capybara at mga ngumunguyang mga mamalya), Chiroptera(mga paniki) at ang Soricormpha(mga shrew, mga mole at mga solendon). Ang tatlong pinakamalalaking mga order na depende sa klasipikasyong ginagamit ang mga primado na kinabibilangan ng mga tao, ang Cetartiodactyla (na kinabibilangan ng mga ungguladong may paang even at mga balyena) at ang Carnivora(mga pusa, mga aso, mga weasel, mga oso, mga seal at mga kamag-anak nito).[1] Bagaman ng klasipikasyon ng mga mamalya sa lebel na pamilya ay relatibong matatag, ang mga iba ibang pagtrato sa mas mataas na mga lebl na subklase, impraklase at ordern ay lumilitaw sa mga panitikang magkakasabay lalao na para sa mga marsupyal. Ang karamihan ng mga kamakailang pagbabago ay nagrereplekta sa mga resulta ng analisis na kladistiko at henetikang molekular. Ang mga resulta mula sa henetikang molekular halimbawa ay tumungo sa pagggamit ng mga bagong pangkat gaya ng Afrotheria at ang paglisan sa mga tradisyonal na pangkat gaya ng Insectivora. Ang mga sinaunang ninuno ng mga mamalya na synapsida ang mga sphenacodont na pelikosauro na isang pangkat na kinabibilangan rin ng Dimetrodon. Sa wakas ng panahong Karboniperoso, ang pangkat na ito ay nag-diberhente mula sa linyang sauropsida na tumungo sa mga kasalukuyang nabubuhay na mga reptilya at ibon. Ito ay pinangunahan ng maraming mga dibersong pangkat ng mga hindi mamalyang synapsida(na minsang tinutukoy na mga tulad ng mamalyang reptilya) at ang mga unang mamalya ay unang lumitaw sa era na Simulang Mesosoiko. Ang mga modernong ordern ng mammalia ay lumitaw sa mga panahong Paleohene at Neohene ng era na Cenosoiko.

Ebolusyon[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang kladograma[3] na nagsasaaalang alang sa Mammalia na pangkat korona.



Tritylodontidae




Adelobasileus




Sinoconodon


Mammaliaformes

Morganucodontidae  

Morganucodon




Docodonta  

Haldanon


Mammalia
Monotremata

Ornithorhychus (Platypus)



Tachyglossidae (Echidna)



Theriiformes

Triconodonts, Multituberculates,
Marsupials, and Placentals











Ang Synapsida na isang pangkat na naglalaman ng mga mamalya at mga ekstinkt na kamag-anak nito ay nagmula sa panahong Pennsylvaniyano nang ang mga ito ay humiwalay mula sa lipi(lineage) na tumungo sa mga reptilya at ibon. Ang mga mamalyang pangkat korona ay nag-ebolb mula sa mas naunang mga mammaliaform sa panahong Simulang Hurasiko.

Ebolusyon mula sa mga amniota in sa era na Paleosoiko[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang orihinal na istraktura ng bungo ng synapsida ay naglalaman ng isang temporal fenestrae sa likod ng butas ng mata sa isang katamntamang mababang posisyon sa bungo(mababang kanan). Ito ay maaaring nakatulong sa mga masel ng panga na maaaring nagpataas ng lakas ng pagkagat ng mga ito.

Ang unang mga buong pang-lupaing bertebrado ang mga amniota. Tulad ng mga predesesor nitong ampibyan, ang mga ito ay may mga baga at biyas(hita). Gayunpaman ang mga itlog ng amniota ay may panloob na mga membrano na pumapayag sa umuunlad na embryo na huminga ngunit nagpapanitili ng tubig sa loob. Kaya ang mga amniota ay nangingitlog sa tuyong lupain samantalang ang mga ampibyan ay pangkalahatang nangangailangan na mangitlog sa tubig. Ang mga unang amniota ay maliwanag na lumitaw sa Pennsylvanian(Huling Karboniperoso_. Ang mga ito ay nag-ebolb mula sa mas naunang mga ampibyan na reptiliomorph [4] na nabuhay sa lupain na tinitirhan na ng mga insekto at ibang mga imbertebrado at ng mga fern, moss at iba pang mga halaman. Sa loob ng ilang mga milyogn taon, ang dalawang mga mahahalagang lipi ng amniota ay naghiwalay: ang mga synapsida na kinabibilangan ng mga mamalya at ang mga sauropsida na kinabibilangan ng mga pagong, mga butiki, mga ahas, mga crocodilia, mga dinosauro at mga ibon.[5] Ang mga synapsida ay may isang butas(temporal fenestra) na mababa sa bawat panig ng bungo. Ang isang pangkat synapsida na mga pelikosauro ay kinabibilangan ng pinakamalalaki at mababangis na mga hayop ng panahong Simulang Permiyano.[6] Ang mga therapsida ay nag-ebolb mula sa mga pelikosauro sa panahong Gitnang Permiyano mga 265 milyong taon ang nakalilipas at pumalit sa mga ito bilang mga nanaig na bertebradong pang-lupain.[7] Ang mga ito ay iba sa mga pelikosauro sa ilang mga katangian ng bungo at mga panga kabilang ang mas malaking temporal fenestrae at mga incisor na magkatumbas sa sukat.[8] Ang liping therapsida na tumungo sa mga mamalya ay dumaan sa ilang mga yugto na nagsimula sa mga hayop na labis na katulad ng mga ninuno nitong pelikosauro at nagwakas sa mga probainognathian cynodont na ang ilan ay madaling mapagkakamalang mga mamalya. Ang mga yugtong ito ay inilalarawan ng:

  • dahan dahang pag-unlad ng ikalawang mabutong matigas na ngala ngala.[9]
  • Ang pag-unlad ay nangyari tungo sa isang nakatayong postura ng hita na nagpataas ng stamina ng hayop sa pamamagitan ng paghadlang sa hangganan ni Carrier. Gayunpaman, ang prosesong ito ay mabagal at paiba iba. Halimbawa, ang lahat ng mga herbiborosong hindi mammaliaform na mga therapsida ay nagpakita ng mga napanatiling mga nakabukakang mga hita. Ang ilang mga kalaunang anyo ay maaaring may kalahating nakatayong mga likurang hita. Ang mga karniborosong mga therapsida ng panahong Permiyano ay may nakabukakang mga harapang hita at ang ilan nito sa Huling Permiyano ay mayroon ding kalahating nakabukakang likurang hita. Ang katunayan, ang mga modernong monotreme ay mayroon pa ring mga kalahating nakabukakang mga hita.
  • Ang dentaryo ay dahan dahang naging pangunahing buto ng mababang panga at sa panahong Triasiko ay umunlad sa isang buong panga ng mamalya(na ang binubuo lamang ng dentraryo) at gitnang tenga(na gawa sa mga buto na nakaraang ginagamit upang buuin ang mga panga ng mga reptilya.
  • May ilang ebidensiya ng buhok sa mga therapsida ng panahong Triasiko ngunit wala para sa mga therapsida ng panahong Permiyano.
  • Ang ilang mga therapsia ng panahong Triasiko ay nagpakita rin ng mga tanda ng laktasyon(paglalabas ng gatas).

Ang mga hindi mamalyang mga synapsidang ito ay minsang tinatawag na mga "tulad ng mamalyang mga reptilya"[7][10][11].

Paglitaw ng mga mamalya[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang pangyayaring ekstinksiyon na Permiyano-Triasiko na isang tumagal na pangyayari sanhi ng pagtitipon ng ilang mga pulsong ekstinksiyon ay nagwakas sa pananaig ng mga karnibora sa mga therapsida. Sa panahong Simulang Triasiko, ang lahat ng mga midyum hanggang malalaking niche ng mga karniborang pang-lupain ay pinalitan ng mga arkosauro na sa loob ng lumawig na panahon(35 milyong taon) ay kinabilangan ng mga crocodylomorph, mga pterosauro at mga dinosauro. Sa panahong Hurasiko, ang mga dinosauro ay nanaig din sa malalaking niche ng mga herbiborang pang-luapin. Ang mga unang mamalya(sa kahulugang ibinigay sa termino nina Kielan-Jawarowska et al.)[12] ay unang lumitaw sa Huling Triasiko mga 210 milyong taon ang nakalilipas na 60 milyong taon pagktapos ng paglitaw ng mga unang therapsida. Pinalaganap ng mga ito ang mga pang-gabing niche na insektibora nito mula sa gitnang Hurasiko at patuloy nito. Halimbawa, ang Castorocauda ay nagkaroon ng mga pag-aangkop para sa paglangyo, paghuhukay at paghuli ng isda.[13] Ang karamihan ng mga espesye ng mamalya na umnira sa era na Mesosoiko ay multituberculata, mga triconodont at mga spalacotheriid.[14] Ang pinakaunang mga alam na monotreme ang Teinolophos na nabuhay mga 123 milyong taon ang nakalilipas sa Australia. Ang mga monotreme ay may ilang mga katangian na maaaring namana mula sa mga orihinal na amniota:

  • Ang mga ito ay may bukasan upang umihi, tumae at magparami(ang "monotreme" ay nangangahulugang "isang butas") gaya ng mga butiki at ibon
  • Ang mga ito ay nangingitlog na makatad at hindi kalsipado tulad ng sa mga butiki, pagong at mga buwaya.

Hindi tulad ng ibang mga mamalya, ang mga babaeng monotreme ay walang mga utong at nagpapakin ng mga batang supling nito sa pamamagitan ng pagpapawis ng mga gatas mula sa mga patse sa mga tiyan nito. Ang pinakaunang alam na metatherian ang Sinodelphys na natagpuan sa 125 milyong taon na shale ng panahong Simulang Kretaseyoso sa probinsiyang Liaoning ng hilagang-silanganing Tsina. Ang fossil ay halos kumpleto at kinaibilangan ng mga kumpol ng balahibo at mga bakas ng mga malalambot na tisyu.[15] Ang pinakamatandang alam na fossil ng Eutheria("mga tunay na hayop") ang maliit na tulad ng shrew na Juramaia sinensis, o "Inang Hurasiko mula sa Tsina" na pinetsahan ng 160 milyong taon ang nakalilipas sa panahong Itaas na Hurasiko.[16] Ayon sa mananaliksik ng fossil na ito, ito ay maaaring isang placental na mamalaya at ang petsa nito ay umaayon sa mga analis na henomiko na naglalagay sa paghihiwalay ng dalawang pangkat ng mamalya na placental at marsupial sa mga 160 milyong taon ang nakalilipas.[17][18][19] Ang isang kalaunang eutherian na Eomaia na pinetsahan ng 125 milyong taon ang nakaliipas sa Mababang Kretaseyoso ay nag-aangkin ng ilang mga katangian na karaniwan sa mga marsupial ngunit hindi mga placental. Ito ay ebidensiya na ang mga katangiang ito ay umiiral sa huling karaniwang ninuno ng dalawang pangkat ngunit kalaunang naglaho sa liping placental.[20] Sa partikular:

  • Ang mga butong epipubiko ay lumalawig pasulong mula sa pelvis. Ang mga ito ay hindi matatagpuan sa anumang modernong placental ngunit matatagpuan sa mga marsupial, mga monotreme at mga hindi therian na mamalya tulad ng mga multituberculata gayundin sa Ukhaatherium na isang hayop na lumnitaw sa Itaas na Kretaseyoso sa orden na eutherian na Asioryctitheria.[21] Ang mga ito ay maliwanag na katangiang pang-ninuno ng kalaunang naglaho sa liping placental. Ang mga butong epipubikong ito ay tila gumagana sa pamamagitan ng pagpapatigas ng mga masel sa mga hayop na ito sa lokomosyon nito na nagbabawas ng halaga ng espayo na itinatanghal na kailangan ng mga placental upang ilaman ang mga fetus nito sa mga yugtong hestasyon.
  • Ang isang makitid na labasang pelvis ay nagpapakita na ang bata nito ay napakaliit sa kapanganakan at kaya ay ang pagbubuntis ay maikli gaya ng sa mga modernong marsupial. Ito ay nagmumungkahi na ang placenta ay isang kalaunang pag-unlad.

Pananaig sa era na Cenosoiko[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang mga mamalya ay nanaig sa midyum hanggang malaking sukat na mga niche na ekolohikal sa panahong Cenosoiko pagkatapos na ang pangyayaring ekstinksiyon na Kretaseyoso-Paleohene ay nag-ubos ng espasyong ekolohikal na minsang pinuno ng mga reptilya.[22] Pagkatapos nito ay mabilis na nag-dibersipika ang mga mamalya. Ang mga parehong mga ibon at mamalya ay nagpakita ng isang eksponesiyal na pagtaas sa dibersidad.[22] Halimbawa, ang pinaka-unang mga alam na paniki ay may petsang mula mga 50 milyong taon ang nakalilipas na mga 15 milyong taon lamang pagktapois ng ekstinksiyon ng mga dinosauro.[23]

Mga sanggunian[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. 1.0 1.1 Wilson, D. E.; Reeder, D. M., eds (2005). "Preface and introductory material". Mammal Species of the World (3rd ed.). Johns Hopkins University Press. p. xxvi. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494. http://www.bucknell.edu/msw3. 
  2. "Initiatives". The IUCN Red List of Threatened Species. IUCN. April, 2010. http://www.iucnredlist.org/initiatives. 
  3. Rougier, G. W.; Wible, J. R.; Hopson, J. A. (1996). "Basicranial Anatomy of Priacodon fruitaensis (Triconodontidae, Mammalia) from the Late Jurassic of Colorado, and a Reappraisal of Mammaliaform Interrelationships". American Museum Novitates (American Museum of Natural History) (3183). ISSN 0003-0082. http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/handle/2246/3639/N3183.pdf?sequence=1. 
  4. Ahlberg, P. E. and Milner, A. R. (April 1994). "The Origin and Early Diversification of Tetrapods". Nature 368 (6471): 507–514. Bibcode 1994Natur.368..507A. doi:10.1038/368507a0. http://www.nature.com/nature/journal/v368/n6471/abs/368507a0.html. Hinango noong 2008-09-06. 
  5. "Amniota – Palaeos". http://web.archive.org/web/20101220194106/http://palaeos.com/Vertebrates/Units/190Reptilomorpha/190.400.html#Amniota. 
  6. "Synapsida overview – Palaeos". http://web.archive.org/web/20101220193822/http://palaeos.com/Vertebrates/Units/390Synapsida/390.000.html. 
  7. 7.0 7.1 Kemp, T. S. (2006). "The origin and early radiation of the therapsid mammal-like reptiles: a palaeobiological hypothesis". Journal of Evolutionary Biology 19 (4): 1231–47. doi:10.1111/j.1420-9101.2005.01076.x. PMID 16780524. http://users.ox.ac.uk/~tskemp/pdfs/jeb2006.pdf. 
  8. "Therapsida – Palaeos". http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/400Therapsida/100.html. 
  9. Kermack, D.M.; Kermack, K.A. (1984). The evolution of mammalian characters. Croom Helm. ISBN 079915349. 
  10. Bennett, A. F. and Ruben, J. A. (1986) "The metabolic and thermoregulatory status of therapsids"; pp. 207–218 in N. Hotton III, P. D. MacLean, J. J. Roth and E. C. Roth (eds), "The ecology and biology of mammal-like reptiles", Smithsonian Institution Press, Washington.
  11. Estes, R. (1961). "Cranial anatomy of the cynodont reptile Thrinaxodon liorhinus". Bulletin of the Museum of Comparative Zoology (1253): 165–180. 
  12. Kielan-Jaworowska, Zofia; Cifelli, Richard L.; Luo, Zhe-Xi (2004). "Introduction". Mammals from the Age of Dinosaurs. New York: Columbia University Press. pp. 1–18. ISBN 0-231-11918-6. 
  13. "Jurassic "Beaver" Found; Rewrites History of Mammals". http://news.nationalgeographic.com/news/2006/02/0223_060223_beaver.html. 
  14. Luo, Zhe-Xi (2007). "Transformation and diversification in early mammal evolution". Nature 450: 1011–19. Bibcode 2007Natur.450.1011L. doi:10.1038/nature06277. PMID 18075580. http://carnegiemnh.net/assets/science/vp/Luo%202007%20%28Mesozoic%20mammal%20review%29%5B1%5D.pdf. 
  15. "Oldest Marsupial Fossil Found in China". National Geographic News. December 15, 2003. http://news.nationalgeographic.com/news/2003/12/1215_031215_oldestmarsupial.html. 
  16. Luo, Zhe-Xi; Yuan, Chong-Xi; Meng, Qing-Jin; Ji, Qiang (2011). "A Jurassic eutherian mammal and divergence of marsupials and placentals". Nature 476 (7361): 442–445. Bibcode 2011Natur.476..442L. doi:10.1038/nature10291. http://www.dtabacaru.com/secret.pdf. 
  17. http://www.livescience.com/15734-oldest-placental-mammal.html
  18. http://www.nytimes.com/2011/08/30/science/30obmammal.html
  19. http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/news/110901_earlymammals
  20. "Eomaia scansoria: discovery of oldest known placental mammal". http://www.evolutionpages.com/Eomaia%20scansoria.htm. 
  21. M. J. Novacek, G. W. Rougier, J. R. Wible, M. C. McKenna, D. Dashzeveg, and I. Horovitz (1997). "Epipubic bones in eutherian mammals fromthe Late Cretaceous of Mongolia". Nature 389: 483–486. Bibcode 1997Natur.389..483N. doi:10.1038/39020. 
  22. 22.0 22.1 Sahney, S., Benton, M.J. and Ferry, P.A. (2010). "Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land" (PDF). Biology Letters 6 (4): 544–547. doi:10.1098/rsbl.2009.1024. . PMID 20106856. http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/6/4/544.full.pdf+html. 
  23. "Rogue finger gene got bats airborne". Newscientist.com. http://www.newscientist.com/news/news.jsp?id=ns99996647. Hinango noong 2009-03-08.