New Zealand

Mula sa Wikipediang Tagalog, ang malayang ensiklopedya
Tumalon sa: nabigasyon, hanapin
New Zealand
Aotearoa
Pambansang Awit: 

Lokasyon ng New Zealand sa loob ng nasasakupan ng New Zealand
Kabisera Wellington
41°17′S 174°27′E / 41.283°N May mali sa ekspresyon: Hindi inaasahang < na operator / 41.283; May mali sa ekspresyon: Hindi inaasahang * na operator
Pinakamalaking lungsod Auckland
Opisyal na wika
Pangkat etniko (2013)
Pangalang-
turing
Pamahalaan Unitary parliamentary constitutional monarchy
 -  Monarch Elizabeth II
 -  Governor-General Jerry Mateparae
 -  Prime Minister John Key
Lehislatura Parliament
(House of Representatives)
Independence from the United Kingdom 
 -  Self-government 17 January 1853 
 -  Dominion 26 September 1907 
 -  Statute of Westminster Adoption Act 25 November 1947 
 -  Current constitution 13 December 1986 
Lawak
 -  Kabuuan 268,021 km2 (75th)
103,483 sq mi 
 -  Katubigan (%) 1.6[n 3]
Populasyon
 -  Pagtataya ng June 2014 4,537,081[6] (123rd)
 -  Senso ng 2013 4,242,048[7] 
 -  Kakapalan 16.5/km2 (205th)
42.7/sq mi
KGK (KLP) Pagtataya ng 2013
 -  Kabuuan $122.193 billion[8] 
 -  Per capita $30,493[8] 
KGK (nominal) Pagtataya ng 2013
 -  Kabuuan $181.3 billion[8] 
 -  Per capita $40,481[8] 
Gini (1997) 36.2 
TKT (2013) 0.910 (7th)
Salipi New Zealand dollar (NZD)
Pook ng oras NZST[n 4] (UTC+12)
 -  Tag-araw (DST) NZDT (UTC+13)
(Sep to Apr)
Anyo ng Petsa dd/mm/yyyy
Nagmamaneho sa left
Internet TLD .nz
Kodigong pantawag +64
Ang watawat ng New Zealand.

Ang New Zealand (Ingles: New Zealand, na nagmula sa salitang Olandes na Nova Zeelandia)[9] o Aotearoa (Māori para sa Lupain ng Mahabang Puting Ulap), ay isang bansa ng dalawang malalaking pulo na Hilagang Pulo (Ingles: North Island, Māori: Te Ika-a-Māui) at Timog Pulo (Ingles: South Island, Māori: Te Wai Pounamu) at maraming mas maliliit na mga pulo sa timog-kanlurang Karagatang Pasipiko. Sa mga bansa sa Timog Pasipiko, ang New Zealand ang may pinakamalaki at pinaka-industrialisadong ekonomiya at pumapangalawa lamang ang populasyon nito sa Papua New Guinea. Natatangi ang New Zealand sa kanyang pagkabukod, nakahiwalay sa Australya sa hilaga-kanluran sa pamamagitan ng Dagat Tasman, mga 2,000 km ang pagitan. Ang New Caledonia, Fiji at Tonga ang malalapit na mga kapitbahay. Binubuo ng karamihan sa populasyon sa New Zealand ng mga taong nagmula sa Europa, kasama ang katutubong Māori na kabilang sa pinakamalaking minorya. Ang mga taong hindi Māori na Polinesyo at Asyano ang mga mahahalagang minorya, lalo na sa mga lungsod.

Pinanggalingan ng salitang "New Zealand"[baguhin]

Ang salitang "New Zealand" ay galing sa wikang Olandes. Tinawag itong "Nove Zeelandia", pero iningles ito ni James Cook, isang kilalang eksplorador na bumisita sa New Zealand noong 1769. Bagamat ito ang kalimitang ginagamit na pangalan ng bansang ito, may iba namang pangalan ang mga katutubo doon para sa bansa nila.

Kasaysayan[baguhin]

Ang unang mga tao na dumating sa New Zealand ay mga Polynesian na ngayon ay tinatawag na Māori. 'Di tiyak ang maraming mga detalye ng kanilang pagdating. Bagamat may mga kuwento ang mga Māori tungkol dito, hindi masisigurado na tunay ang mga ito. Ayon sa mga Māori, ang ninuno nilang si Kupe ay naglakbay mula sa Hawaiiki hanggang nakarating siya sa New Zealand. Ang unang ekspedisyon ng mga Europeo na nakarating sa New Zealand ay pinangunahan ng taga-Olanda na si Abel Tasman. Pumunta siya doon noong taong 1642. Ang ilan sa mga kasama niya ay pinatay ng mga Māori, kaya bumalik sina tasman sa Olanda. Ang susunod na European na pumunta sa New Zealand ay si Capitan James Cook, na dumaan doon noong paglalakbay niya noong 1768-1771. Gumawa si Cook ng mga maayos na mapa ng New Zealand. Pagkatapos niya, dumami ang mga taga-Europa na pumunta doon. Ang karamihan sa kanila ay mga manghuhuli ng balyena at seal, at mga mangangalakal. Susunod na dumating ang mga misyonero. Maraming mga Māori ay tumalikod sa kanilang tradisyonal na pananampalataya at naging mga Kristyano.

Habang dumadami ang mga lumilipat sa New Zealand mula sa Europa, natakot ang mga Māori. Ang iba sa mga Pakeha, o puting taga-New Zealand ay gumagawa ng mga masasamang bagay. Gusto ng mga Māori na pangasiwaan ng reyna ng Inglatera ang mga Pakeha para maparusahan ang mga masasama. Natatakot naman ang mga taga-Inglatera na kukunin ng Pransiya ang New Zealand. Noong 6 Pebrero 1840, pinirmahan ng mga Māori ang Treaty (o usapan) ng Waitangi. Ayon sa usapang ito, mamumuno ang Inglatera sa New Zealand. Ngunit may mga problema ang salin ng usapang ito, at hanggang ngayon ay kontrobersiyal pa ang usapang ito.

Talababa[baguhin]

  1. "God Save the Queen" is officially a national anthem but is generally used only on regal and vice-regal occasions.[1][2]
  2. Language percentages add to more than 100% because some people speak more than one language. They exclude unusable responses and those who spoke no language (e.g. too young to talk).[3]
  3. The proportion of New Zealand's area (excluding estuaries) covered by rivers, lakes and ponds, based on figures from the New Zealand Land Cover Database,[5] is (357526 + 81936) / (26821559 – 92499–26033 – 19216) = 1.6%. If estuarine open water, mangroves, and herbaceous saline vegetation are included, the figure is 2.2%.
  4. The Chatham Islands have a separate time zone, 45 minutes ahead of the rest of New Zealand.


Mga sanggunian[baguhin]

  1. "New Zealand's National Anthems". Ministry for Culture and Heritage. http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/national-anthems. Hinango noong 17 February 2008. 
  2. "Protocol for using New Zealand's National Anthems". Ministry for Culture and Heritage. http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/national-anthems. Hinango noong 17 February 2008. 
  3. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang SpokenLanguage); $2
  4. "2013 Census - Cultural Diversity". Statistics New Zealand. http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/quickstats-about-national-highlights/cultural-diversity.aspx. 
  5. "The New Zealand Land Cover Database". New Zealand Land Cover Database 2. New Zealand Ministry for the Environment. 1 July 2009. http://www.mfe.govt.nz/issues/land/land-cover-dbase/index.html. Hinango noong 26 April 2011. 
  6. "Estimated resident population of New Zealand". Statistics New Zealand. 30 January 2014. http://www.stats.govt.nz/tools_and_services/tools/population_clock.aspx. Hinango noong 30 January 2014. 
  7. "Number of Electorates and Electoral Populations: 2013 Census – Media Release". 2013 Census. Statistics New Zealand. http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/population/census_counts/NumberofElectoratesandElectoralPopulations_MR2013Census.aspx. Hinango noong 7 October 2013. 
  8. 8.0 8.1 8.2 8.3 "New Zealand". International Monetary Fund. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=57&pr.y=12&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=196&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=. Hinango noong 20 April 2012. 
  9. Mallari, Emilio S. (16 Agosto 1935). "Kasaysayan ng Daigdig". Liwayway (Maynila: Ramon Roces Publications, Inc.) XIII (40): 24, 32-33. "...naririyan ang maraming hayop na makakain at ang hinahangaang "ave del paraiso", mga inaaning napapagbilhan ng maraming salapi, bakit nito lamang taong nagdaan, ang kolonya ay nakapagbili ng kalakal sa Australia, Bagong Selanda, Inglatera at Olanda ng angaw-angaw na librang esterlina?" 



Mga bansa sa Oceania
OceaniaAustralia.png Australia : Australia · Pulo ng Norfolk
Melanesia.png Melanesia : Fiji · New Caledonia · Papua New Guinea · Solomon Islands · East Timor · Vanuatu
Micronesia.png Micronesia : Guam · Kiribati · Marshall Islands · Northern Mariana Islands · Federated States of Micronesia · Nauru · Palau
OceaniaPolynesia.png Polynesia : American Samoa · Cook Islands · French Polynesia · New Zealand · Niue · Pitcairn · Samoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis and Futuna