Tako

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
Tako
Tatlong baryante ng tako (pataknaan mula kaliwa): carnitas, carne asada, at al pastor. Gaya ng nakaugalian, binudburan ang mga ito ng sariwang unsoy at hiniwang sibuyas, at inihahain na may kasamang lima na pampalasa ayon sa kagustuhan ng kakain.
UriKukutin
LugarMehiko
Pangunahing Sangkap
Karagdagang Sangkap
  • Gulay
  • Keso
  • Sarsa

Ang tako ay isang tradisyonal na pagkaing Mehikano na binubuo ng isang tortillang gawa sa mais o trigo na pinalamanan. Binibilot o tinitiklop sa palibot ng palaman ang tortilla at kinakamay kapag kakainin na. Ilan sa mga karaniwang palaman ng tako ang giniling na baka, baboy, manok, pagkaing-dagat, bins, gulay, at keso,[1] at sinasahugan ng iba't ibang kondimento, tulad ng sarsa, guacamole, o kremang maasim, at gulay, tulad ng letsugas, sibuyas, kamatis, at mga sili. Isang karaniwang anyo ng anojito o pagkaing-kalye ng mga Mehikano ang mga tako, na kumalat na sa buong mundo.

Maaaring ihambig ang mga tako sa mga kahawig na pagkain tulad ng mga burrito, na kadalasang mas malaki at nirorolyo sa halip na binibilot; mga taquito, na nirorolyo at piniprito; o mga chalupa/tostada, kung saan piniprito muna ang tortilla bago palamanan.

Kasaysayan[baguhin | baguhin ang wikitext]

Pinagdedebatihan ang pinagmulan ng tako sa Mehiko, ikinakatuwiran ng iba na umiral na ang tako bago dumating ang mga Kastila sa Mehiko, dahil may ebidensyang antropolohikal na kumain ng mga tako na pinalamanan ng maliit na isda ang mga katutubong tao na nakatira sa may lawa ng Lambak ng Mehiko.[2] Nagsulat noong panahon ng mga Kastilang mananakop, dinokumento ni Bernal Díaz del Castillo ang unang salusalo ng tako na tinamasa ng mga Europeo, isang piging na hinanda ni Hernán Cortés para sa mga kapitan niya sa Coyoacán.[3][4] Ikinakatuwiran naman ng iba na mas kamakailan lamang ang paglikha ng tako, isa sa mga popular na teorya rito ay inimbento ito ng mga minero ng pilak noong ika-18 siglo.[2]

Nanggaling sa isang aklat-luto noong 1836 ang isa sa mga pinakalumang pagbanggit ng tako —Nuevo y sencillo arte de cocina, reposteria y refrescos— ni Antonia Carrillo; sa isang resipi para sa nirolyong lomo ng baboy (lomo de cerdo enrollado), tinagubilinan niya ang mga mambabasa na irolyo ang lomo na parang "taco de tortilla".[5]

Binanggit din ang salitang taco sa nobelang —El hombre de la situación (1861)— ng Mehikanong manunulat na si Manuel Payno:[6]

“Pinalibutan nila ang higaan ng ama, at siya, na naglagay ng unan sa kanyang mga binti, na nagsilbing mesa, ay nagsimulang magbigay ng halimbawa, at nabuo ang isang masayang pagtitipon, na kinumpleto ng ina, na laging huling pumasok, kumakaway gamit ang isang kamay (mula kanan pakaliwa) ng isang malaking tasa ng puting atole, habang sa kabilang kamay, hinawak niya papsok sa kanyang bibig, ang isang tako na tortilla na pinalamanan ng palaman na pulang sili." (Isinalin mula sa Ingles)

Inunahan nitong mga pagbanggit ang teorya na unang binanggit ang salitang taco sa Mehiko noong 1891 sa nobelang Los bandidos de Río Frío ni Manuel Payno.[7]

Mga tradisyonal na baryasyon[baguhin | baguhin ang wikitext]

Maraming mga tradisyonal na baryante ng tako:

Mga tacos al pastor na gawa sa karneng adobada
  • Tacos al pastor ("estilong pastol") o tacos de adobada: gawa sa maninipis na isteyk na baboy na tinimpla sa adobo, at tinuhog at pinagpatong-patong sa isang patayo na asador at niluluto sa apoy habang umiikot ito.[8][9]
  • Tacos de asador (takong inasador): maaaring ibuo ng alinman sa mga sumusunod: mga tacos de carne asada; tacos de tripita ("tinako na goto"), na inihaw hanggang malutong; at, chorizo asado. Inihahain ang bawat uri sa dalawang maliliit na tortilla na magkakapatong at sinasahugan minsan ng guacamole, sarsa, sibuyas, at unsoy. Bukod dito, inihahanda rin sa ihawan ang sinandwits na tako na tinatawag na mulita ("munting mula") na gawa sa karneng inihain sa dalawang tortilla at sinasahugan ng keso ng Oaxaca. Ginagamit ang mulita upang ilarawan itong mga sinandwits na tako sa mga Hilagang Estado ng Mehiko habang kilala naman ang mga ito bilang gringas sa katimugan ng Mehiko kung saan ginagamit ang mga tortillang gawa sa trigo. Maaari ring ipares sa sarsa.[8][9]

Mga di-tradisyonal na baryasyon[baguhin | baguhin ang wikitext]

Malutong na tako[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang malutong o hard-shell taco ay isang tradisyon na nilinang sa Estados Unidos. Pinakakaraniwan na tako sa Amerika ang bersiyon na may matigas at hugis-U na pambalot, na unang inilarawan sa isang kukbuk noong 1949.[10] Tipikal na inihahain itong uri ng tako bilang piniritong tortilla na yaring-mais na pinalamanan ng pikadilyo, keso, letsugas, at minsan kamatis, sibuyas, sarsa, kremang maasim, at abokado, o guacamole.[11] Ibinebenta ang ganitong tako ng mga restoran at paspudan, habang maibibili naman ang mga kit sa karamihan ng mga supermarket. Kilala minsan ang mga malutong na tako bilang tacos dorados ("mga gintong tako") sa Kastila,[12] isang pangalan na tumutukoy rin sa mga taquito.

Mga sanggunian[baguhin | baguhin ang wikitext]

  1. Gaboy, Luciano L. Taco, tako - Gabby's Dictionary: Praktikal na Talahuluganang Ingles-Filipino ni Gabby/Gabby's Practical English-Filipino Dictionary, GabbyDictionary.com.
  2. 2.0 2.1 Magazine, Smithsonian. "Where Did the Taco Come From?" [Saan Nagmula ang Taco?]. Smithsonian Magazine (sa Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2022-11-24. Nakuha noong 2023-01-28.
  3. "History of Mexican Cuisine" [Kasaysayan ng Lutuing Mehikano] (sa Ingles). Margaret Parker. Inarkibo mula sa ang orihinal noong 2 May 2008. Nakuha noong 30 Enero 2015.
  4. "A Thumbnail History of Mexican Food". Jim Conrad. Inarkibo mula sa ang orihinal noong 11 Agosto 2007. Nakuha noong 30 Enero 2015.
  5. Carrillo, Antonia (1836). Nuevo y sencillo arte de cocina, reposteria y refrescos (sa Kastila). Mexico: Imprenta de Santiago Perez. p. 108. Nakuha noong 19 Nobyembre 2023.
  6. Payno, Manuel (1861). El hombre de la situacion (sa Kastila). Mexico: Juan Abadiano. p. 147. Nakuha noong 19 Nobyembre 2023.
  7. Yvonne "Taco Tuesday: The incomplete history of Tacos" [Martes ng Tako: Ang di-kumpletong kasaysayan ng mga Taco"] (sa wikang Ingles) Autostraddle (Set. 3, 2015) Naka-arkibo 2022-11-24 sa Wayback Machine. (Accessed Nov. 24, 2022)
  8. 8.0 8.1 Graber, Karen Hursh. "Wrap It Up: A Guide to Mexican Street Tacos (Part One of Two)" [I-wrap Up: Isang Gabay sa mga Kalyeng Taco ng Mehiko (Una sa Dalawang Bahagi)] (sa Ingles). Mexico Connect. Inarkibo mula sa orihinal noong 2009-02-20. Nakuha noong 2008-07-07.
  9. 9.0 9.1 Graber, Karen Hursh. "Wrap It Up: A Guide to Mexican Street Tacos Part II: Nighttime Tacos" [I-wrap Up: Isang Gabay sa mga Kalyeng Taco ng Mehiko Bahagi II: Mga Taco sa Gabi] (sa Ingles). Mexico Connect. Inarkibo mula sa orihinal noong 2009-03-01. Nakuha noong 2008-07-07.
  10. Freedman, Robert L. (1981). Human food uses: a cross-cultural, comprehensive annotated bibliography [Mga paggamit ng pagkaing tao: isang bibliograpiyang kros-kultural, komprehensibo at anotado] (sa Ingles). Westport, CT: Greenwood Press. p. 152. ISBN 0-313-22901-5. Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Enero 2023. Nakuha noong 27 Disyembre 2011.
  11. Gilb, Dagoberto (2006-03-19). "Taco Bell Nation" [Bayan ng Taco Bell]. Los Angeles Times (sa Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2008-09-19. Nakuha noong 2008-07-24.
  12. "An Oral History of Hard-Shell Tacos". MEL Magazine (sa Ingles). 2019-10-10. Inarkibo mula sa orihinal noong 2019-10-16. Nakuha noong 2019-10-16.