California

Mula sa Wikipediang Tagalog, ang malayang ensiklopedya
(Idinirekta mula sa Kaliporniya)
Tumalon sa: nabigasyon, hanapin
Estado ng California
Watawat ng California Pang-estadong sagisag ng California
Watawat ng California Sagisag ng California
Mga palayaw: Ang Ginintuang Estado
Mga motto: Eureka[1]
Kilala bilang Republika ng California bago ng pag-eestado Original Todd bear flag.jpg
Map of the United States with California highlighted
Opisyal na wika Ingles
Kabisera Sacramento
Pinakamalaking lungsod Los Angeles
Area  Inuuri bilang 3rd
 - Kabuuan 158,302 sq mi
(410,000 km²)
 - Lapad 250 miles (400 km)
 - Haba 770 miles (1,240 km)
 - % tubig 4.7
 - Latitud 32°30'N to 42°N
 - Longhitud 114°8'W to 124°24'W
Populasyon  Inuuri bilang 1st
 - Kabuuan (2000) 33,871,648
 - Densidad 217.2/sq mi 
83.85/km² (12th)
 - Kalagitnaang sahod  $49,894 (13th)
Kataasan  
 - Pinakamataas ng tuktok Mount Whitney[2]
14,505 ft  (4,421 m)
 - Karaniwan 2,900 ft  (884 m)
 - Pinakamababa na tuktok Death Valley[2]
-282 ft  (-86 m)
Pagtanggap sa Unyon  9 Setyembre 1850 (31st)
Gobernador Jerry Brown (D)
Mga senador pang-Estados Unidos Dianne Feinstein (D)
Barbara Boxer (D)
Time zone Pacific: UTC-8/-7
Mga daglat CA Calif. US-CA
Websayt www.ca.gov

Ang California /ka·li·for·nya/ ay isang estado na matatagpuan sa kanlurang pampang ng Estados Unidos. Ito ang pinakamataong estado sa Estados Unidos, at kung magiging independeng bansa, magiging pang-anim sa pinamalaking ekonomiya sa buong mundo, pagkatapos ng Pransiya na halos magkalapit lamang at nilagpasan ang lahat ng mga pinagsamang bansa. Marahil ang pinaka-ibang estado sa bansa sa pisikal at demograpikal na anyo, "Ang Ginuntuang Estado" o The Golden State ang kanyang opisyal na palayaw. Kadalasang inaakalang pantukoy sa Gold Rush (Dagsa ng Ginto) ng California noong 1849 ngunit sa katotohanan tumutukoy ito sa sa mga natural na damo na nagiging ginto ang kulay tuwing panahon ng tag-araw. CA ang opisyal na daglat pangkoreo ng California, at sa Associated Press, Calif. naman ang daglat nito.

Pinagmulan ng pangalan[baguhin | baguhin ang batayan]

Orihinal na tumutukoy ang salitang California sa buong rehiyon na bumubuo sa Tangway ng Baja California ng Mehiko, at ng mga kasalukuyang mga estado ng California, Nevada, at ng Utah, at ilang bahagi ng Arizona, Bagong Mehiko at Wyoming.

Mas kadalasang pinaniniwalaan na ang California ay hango sa isang kathang-isip na paraiso na tinitirahan ng mga Amasona na pinamumunuan ni Reyna Calafia.[3][4] Nakatala ang kuwento ni Calafia isang gawa noong 1510 na Ang mga Pagsasamantala ng Esplandian, isinulat bilang kasunod ng Amadis de Gaula ng Kastilang manunulat at abentura na si Garci Rodríguez de Montalvo.[5][6][7] Ayon kay Montalvo, isang malayong lupain ang kaharian ni Reyna Calafia, na tinitirahan ng mga gripon at ng iba pang mga kakaibang mga halimaw, at mayaman sa ginto.

Ika-5 ang salitang California sa mga lumang salitang panglugar ng mga Europeo sa Estados Unidos at dating ginagamit sa ngayong pinakatimog na dulo ng tangway ng Baja California bilang Pulo ng California ng mga Kastilang manlalayag na pinamumunuan ni Diego de Becerra at Fortún Ximénez, na dumaong doon noong 1533 sa utos ni Hernán Cortés.[8]

Demograpiya[baguhin | baguhin ang batayan]

Populasyon[baguhin | baguhin ang batayan]

Historical population
Year Pop. ±%
1850 92,597 —    
1860 379,994 +310.4%
1870 560,247 +47.4%
1880 864,694 +54.3%
1890 1,213,398 +40.3%
1900 1,485,053 +22.4%
1910 2,377,549 +60.1%
1920 3,426,861 +44.1%
1930 5,677,251 +65.7%
1940 6,907,387 +21.7%
1950 10,586,223 +53.3%
1960 15,717,204 +48.5%
1970 19,953,134 +27.0%
1980 23,667,902 +18.6%
1990 29,760,021 +25.7%
2000 33,871,648 +13.8%
2010 37,253,956 +10.0%
2017 39,536,653 +6.1%
Mga pinagmulan: 1790–1990, 2000, 2010, 2016[9][10][11]
Hindi kabilang sa tsart ang katutubong populasyon.
Ipinapahiwatig ng mga pag-aaral na ang populasyon
ng Katutubong Amerikano sa California noong 1850
ay halos 150,000 katao bago
bumaba sa 15,000 katao pagsapit ng 1900.[12][13]

Mga pinakamalaking lungsod[baguhin | baguhin ang batayan]

Silipin din: Talaan ng mga lungsod at bayan sa California at Talaan ng mga pinakamalaking lungsod sa California ayon sa populasyon

May 482 mga nasaping lungsod at bayan, kung saang 460 ay mga lungsod at 22 ay mga bayan. Sa ilalim ng batas ng California, ang mga katagang "city" at "town" ay malinaw na mapagpapalit; ang pangalan ng isang nasaping munisipalidad sa estado ay maaaring "City of (Pangalan)" o "Town of (Pangalan)".[14]

Naging kauna-unahang nasaping lungsod ang Sacramento noong ika-27 ng Pebrero, 1850.[15] Magkatablang mga pangalawang nasaping lungsod ang San Jose, San Diego at Benicia, bawat isa ay nakatanggap ng pagiging lungsod na katayuan noong ika-27 ng Marso, 1850.[16][17][18] Ang Jurupa Valley ay naging pinakahuling nasaping lungsod ng estado at ika-482 nasaping munisipalidad noong ika-1 ng Hulyo, 2011.[19][20]

Karamihan sa mga lungsod at bayan na ito ay nasa loob ng isa sa limang mga kalakhang pook: ang Los Angeles Metropolitan Area, ang San Francisco Bay Area, ang Riverside-San Bernardino Area, ang San Diego metropolitan area, o ang Sacramento metropolitan area.

Mga Sanggunian[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. "GOVERNMENT CODE SECTION 420-429.8". Official California Legislative Information. http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&group=00001-01000&file=420-429.8. Hinango noong 2007-02-26. 
  2. 2.0 2.1 "Elevations and Distances in the United States". U.S Geological Survey. 29 Abril 2005. http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest. Hinango noong 3 Nobyembre 2006. 
  3. Putnam, Ruth (1917). "Appendix A: Etymology of the Word "California": Surmises and Usage". In Herbert Ingram Priestley. California: the name. Berkeley: University of California. pp. 356–361. http://www.archive.org/details/cu31924008278347. 
  4. Vogeley, Nancy (20 Abril 2001). "How Chivalry Formed the Myth of California". Modern Language Quarterly (University of Washington) 62 (2): 165–188. doi:10.1215/00267929-62-2-165. http://mlq.dukejournals.org/cgi/pdf_extract/62/2/165. 
  5. Gudde, Erwin G. and William Bright. 2004. California Place Names: The Origin and Etymology of Current Geographical Names. p.59–60
  6. Lavender, David (1987). California: Land of New Beginnings. University of Nebraska Press. p. 27. ISBN 0-8032-7924-8. OCLC 15315566. 
  7. "Online Etymology Dictionary". Etymonline.com. 24 Hunyo 1957. http://www.etymonline.com/index.php?search=california&searchmode=none. Hinango noong 2 Hulyo 2010. 
  8. Stewart, George (1945). Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States. New York: Random House. pp. 11–17. 
  9. "CALIFORNIA GREW BY 356,000 RESIDENTS IN 2013". Sininop mula sa orihinal na pahina noong 2 Mayo 2014. https://web.archive.org/web/20140502002520/http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-1/documents/E-1_2014_Press_Release.pdf. Hinango noong 26 Setyembre 2016. 
  10. "1990 Census of Population and Housing, Unit Counts, United States, 1990 CPH-2-1". Population and Housing Unit Counts, Population Estimates 1790–1990, pages 26–27. United States Census Bureau, U.S. Department of Commerce Economics and Statistics Administration. 20 Agosto 1993. https://www.census.gov/prod/cen1990/cph2/cph-2-1-1.pdf. Hinango noong 1 Enero 2012. 
  11. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang CensusQuickFacts); $2
  12. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang cabrillo1); $2
  13. "American Indian Civics Project: Indians of Northern California: A Case Study of Federal, State, and Vigilante Intervention, 1850–1860". Americanindiantah.com. Sininop mula sa orihinal na pahina noong 17 Marso 2012. https://web.archive.org/web/20120317041607/http://americanindiantah.com/lesson_plans/ml_indians_in_northern_california.html. Hinango noong 21 Marso 2012. 
  14. "CA Codes (gov:34500-34504)". California State Senate. Sininop mula sa orihinal na pahina noong 27 Agosto 2009. https://web.archive.org/web/20090827062453/http://info.sen.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&group=34001-35000&file=34500-34504. Hinango noong 29 Enero 2010. 
  15. "Instant City: Sacramento". California State Library. Sininop mula sa orihinal na pahina noong 28 Enero 2010. https://web.archive.org/web/20100128231357/http://www.library.ca.gov/goldrush/sec08.html. Hinango noong 29 Enero 2010. 
  16. "San Jose at a Glance". City of San Jose. http://www.sanjoseca.gov/about.asp. Hinango noong 29 Enero 2010. 
  17. "A History of San Diego Government". City of San Diego. Sininop mula sa orihinal na pahina noong 28 Mayo 2010. https://web.archive.org/web/20100528081607/http://www.sandiego.gov/city-clerk/geninfo/history.shtml. Hinango noong 29 Enero 2010. 
  18. "California State Parks: 1846 to 1854". California State Parks. 23 Mayo 2007. http://www.parks.ca.gov/?page_id=1096. Hinango noong January 29, 2010. 
  19. "Jurupa Valley Becomes California's 482nd City". League of California Cities. 11 Marso 2011. http://newsletter.cacities.org/e_article002045084.cfm. Hinango noong 21 Agosto 2011. 
  20. Stokley, Sandra (14 Hunyo 2011). "JURUPA VALLEY: Rushing to meet a July 1 incorporation". The Press-Enterprise. http://www.pe.com/localnews/riverside/stories/PE_News_Local_D_wcode15.40e71cc.html. Hinango noong 21 Agosto 2011. [patay na kawing]
  21. "Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places: April 1, 2010 to July 1, 2015". US Census. 7 Mayo 2016. https://www.census.gov/popest/data/cities/totals/2015/SUB-EST2015.html. Hinango noong 7 Enero 2017. 



Estados Unidos Ang lathalaing ito na tungkol sa Estados Unidos ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.