Prikatibo

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
Jump to navigation Jump to search

Ang mga prikatibo ay mga katinig na ginawa sa pamamagitan ng pagpuwersa ng hangin sa pamamagitan ng isang makitid na kanal na ginawa sa pamamagitan ng paglalagay ng dalawang articulator na malapit. Ito ay maaaring ang ibabang labi laban sa itaas na ngipin, sa kaso ng [f] ; ang likod ng dila laban sa malambot na ngalangala, sa kaso ng Aleman [x] (ang pangwakas na katinig ng Bach); o ang gilid ng dila laban sa mga molare, sa kaso ng Gales [ɬ] (lumilitaw nang dalawang beses sa pangalang Llanelli). Ang magulong airflow na ito ay tinatawag na frication .

Ang isang partikular na subset ng mga prikatibo ay ang mga sibilante . Kapag bumubuo ng isang sibilante, pinipilit pa rin ng isang tao ang hangin sa pamamagitan ng isang makitid na kanal, ngunit bilang karagdagan, ang dila ay pinulupot nang pahaba upang idirekta ang hangin sa gilid ng mga ngipin. Ang Ingles na [s], [z], [ʃ], at [ʒ] ay mga halimbawa ng mga sibilante.

Ang paggamit ng dalawang iba pang mga termino ay hindi gaanong naestandardisado: ang "Spirant" ay isang mas matandang termino para sa mga prikatibo na ginamit ng ilang mga Amerikano at Europeong phonetician at phonologist. Ang "Strident" ay maaaring mangahulugang "sibilante" lamang, ngunit ang ilang mga may-akda  isama rin labyodental at ubular na mga prikatibo sa klase.

Mga uri[baguhin | baguhin ang batayan]

Mga sibilante[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang lahat ng mga sibilante ay koronal, ngunit maaaring dental, albeyolar, postalveolar, o palatal (retroflex) sa loob ng saklaw na iyon. Gayunpaman, sa postalveolar na lugar ng artikulasyon, ang dila ay maaaring tumagal ng maraming mga hugis: domed, laminal, o apikal, at ang bawat isa sa mga ito ay binibigyan ng magkakahiwalay na simbolo at isang magkakahiwalay na pangalan. Ang mga prototypical retroflex ay subapical at palatal, ngunit kadalasan ay nakasulat sila na may parehong simbolo tulad ng mga apical postalveolars. Ang mga alveolar at dental ay maaari ding alinman sa mga apikal o nakalamina, ngunit ang pagkakaiba na ito ay ipinahiwatig ng mga diacritics kaysa sa magkakahiwalay na mga simbolo.

Mga prikatibo na gitnang hindi sibilante[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto ay mayroon ding mga titik para sa mga epiglotang prikatibo,

na may allophonic trilling, ngunit ang mga ito ay maaaring mas mahusay na pag-aralan bilang pharyngeal trills.[2]

Mga lateral prikatibo[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang lateral na prikatibo ay nangyayari bilang ll ng Welsh, tulad ng sa Lloyd, Llewelyn, at Machynlleth ( [maˈxənɬɛθ], isang bayan), bilang hindi ma-enganyo na 'hl' at binibigkas ang 'dl' o 'dhl' sa maraming wika ng Timog Africa ( tulad ng Xhosa at Zulu), at sa Mongolian.

Ang mga titik ng IPA na ginamit para sa parehong prikatibo at mga approximant[baguhin | baguhin ang batayan]

Walang wika na nakikilala ang tinining na mga fricative mula sa mga approximant sa mga lugar na ito, kaya ang parehong simbolo ay ginagamit para sa pareho. Para sa pharyngeal, ang mga approximant ay mas maraming kaysa sa prikatibo. Ang isang pagkasira ng pagkabuhay ay maaaring tukuyin sa pamamagitan ng pagdaragdag ng uptack sa mga titik, [ʁ̝, ʕ̝] . Gayundin, ang downtack ay maaaring idagdag upang tukuyin ang isang approximant realization, [ʁ̞, ʕ̞] .

(Ang bilabial approximant at dental approximant ay hindi rin nakatuon na mga simbolo at [β̞, ð̞] sa isang katulad na paraan: [β̞, ð̞] . Gayunpaman, ang mga pangunahing titik ay nauunawaan na partikular na tumutukoy sa mga fricatives)

Pseudo-fricatives[baguhin | baguhin ang batayan]

Sa maraming mga wika, tulad ng Ingles, ang glottal na mga "prikatibo" ay walang kasamang mga estado ng phonation ng glottis, nang walang kasamang paraan, fricative o kung hindi man. Gayunpaman, sa mga wika tulad ng Arabe, ang mga ito ay totoong mga prikatibo.[Pahina'y kailangan]

Bilang karagdagan, ang [ʍ] ay karaniwang tinatawag na isang " voiceless labial-velar fricative", ngunit ito ay talagang isang malapit. Ang tunay na doble na binibigkas na fricatives ay maaaring hindi mangyari sa anumang wika; ngunit tingnan ang walang boses palatal-velar fricative para sa isang putative (at sa halip kontrobersyal) na halimbawa.

Mga aspirinong fricatives[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang mga fricatives ay karaniwang binibigkas, kahit na ang mga cross-linguistically na binibigkas na fricatives ay hindi halos karaniwan sa mga tenuis ("payak") na fricatives. Ang iba pang mga phonation ay pangkaraniwan sa mga wikang mayroong mga phonation na iyon sa kanilang mga stop consonant. Gayunpaman, ang mga phicemically aspirated fricatives ay bihirang. [sʰ] naiiba sa [s] sa Koreano ; ang mga hinahangad na fricatives ay matatagpuan din sa ilang mga wikang Sino-Tibetano, sa ilang mga wikang Oto-Manguean, sa wikang Siouan na Ofo ( /sʰ/ at /fʰ/ ), at sa (gitnang? ) Mga wikang Chumash ( /sʰ/ at /ʃʰ/ ). Ang record ay maaaring Wikang Choni, na mayroong apat na magkakaibang aspirated fricatives: /sʰ/ /ɕʰ/, /ʂʰ/, at /xʰ/.[3]

Nasalised fricatives[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang mga phonemically nasalized fricatives ay bihirang. Ang ilang mga wikang Timog Arabian ay mayroong /z̃/, ang Umbundu ay mayroong /ṽ/, at ang Kwangali at Souletin Basque ay mayroong /h̃/ . Sa Coatzospan Mixtec, lilitaw ang allofonical na [β̃, ð̃, s̃, ʃ̃] bago ang isang patinig ng ilong, at sa Igbo nasality ay isang tampok ng pantig; kapag /f v s z ʃ ʒ/ naganap sa mga pantig ng ilong sila mismo ang nasalize. [4]

Mga uri ng fricative [a]
bilabial labio-
ngipin
linguo-
labial
inter-
ngipin
ngipin denti-
alveolar
alveolar post-
alveolar
palatal /
retroflex
velar uvular pharyn-
geal
glottal
hindi kapatid β fv
fʰ vʱ
ð̼ θ̟ ð̟ (θ̪͆ ð̪͆) ð ð̠ θ͇ ð͇ (laminal)
ɹ̝̊ ɹ̝ (apical)
ɹ̠˔ ç ʝ ( nakalamina )
ɻ̝̊ ɻ̝ (apical)
x ɣ
xʰ ɣʱ
ʁ̝ ʕ̝
ɦ̝
lateral fricative ɮ̪ ɮ
ɮʱ
ɮ̠ Padron:PUA ʎ̝ (laminal)
ꞎ ɭ˔ (apical)
 ʟ̝
laminal sibilant s̻̪ z̻̪ s̄ z̄ (s̟ z̟) s͇ z͇
s͇ʰ z͇ʱ
s̠ z̠ (s̻̠ z̻̠)
ʃ̻ ʒ̻ (domed)
ŝ ẑ (ʆ ʓ) (closed)
ʑ
ɕʰ
apical sibilant s̺̪ z̺̪ s̺ z̺ ṣ ẓ (s̺̠ z̺̠)
ʒ̺
ʒʱ
ʐ
ʂʰ
fricative trill r̝̊ r̝ ʀ̝ ʢ
fricative flap ɾ̞
nasalized fricative β̃ f̃ ṽ ð̃ s̃ z̃ ʃ̃ ʒ̃

Bigkas[baguhin | baguhin ang batayan]

  • Ang tunog na /s/,/z/ ay nalilikha sa pamamagitan ng bahagyang paglapat ng katawan ng dila sa ngala-ngala at pagbuga ng hangin sa pagitan ng mga ito.
  • Ang tunog na /f/ at /v/ ay nlilikha sa pamamagitan ng paglalapat ng babang labi at ng mga itaas na ngipin.
  • Ang tunog na /θ/ at /ð/ ay nalilikha sa pamamagitan ng bahagyang pag-ipit ng dila pagitan ng itaas at ibabang mga ngipin at pagpapadaloy ng hangin sa pagitan ng dila at ngipin.
  • Ang tunog na /ʃ/ at /ʒ/ ay nalilikha sa pamamagitan ng paglalapat ng likod na bahagi ng dila sa likod na bahagi ng bubong ng bibig bago ang velum.
  • Ang tunog na /h/ ay nalilikha sa pamamagitan ng pagpapa-alingasngas ng hangin habang dumadaan ito sa “glottis” o sa ngala-ngala na parang humihinga. Itinuturing na isang pseudo-fricative o di ganap na maalingasngas ang /h/ dahil relatibong mas maluwag ang pagdaloy ng hangin sa paglikha ng tunog na /h/ kaysa sa ibang mga tunog. Ngunit, sa ibang wika tulad ng Arabik, ang tunog na /h/ ay isang ganap na fricative o maalingasngas.
  • Ang mga tunog na /s/, /f/, /θ/, /ʃ/ at /h/ ay mga voiceless na tunog o hindi ma-ugong. Samantalang ang mga tunog na /z/, /v/, /ð/ at /ʒ/ ay voiced o ma-ugong.

Pangyayari[baguhin | baguhin ang batayan]

Hanggang sa pagkalipol nito, ang Ubykh ay maaaring ang wika na may pinakamaraming mga fricatives (29 hindi kasama /h/ ), ang ilan sa mga ito ay walang mga nakatuon na simbolo o diacritics sa IPA. Talagang nalalagpasan ng bilang na ito ang bilang ng lahat ng mga consonant sa Ingles (na may 24 na consonant). Sa kabaligtaran, humigit-kumulang na 8.7% ng mga wika sa mundo ang wala ring phonemic fricatives. [5] Ito ay isang tipikal na tampok ng Australian Aboriginal wika, kung saan ang ilang fricatives na umiiral na resulta mula sa mga pagbabago sa mga plosibo o approximants, ngunit din ay nangyayari sa ilang mga katutubong wika ng Bagong Ginea at Timog Amerika na mayroon lalo na maliliit na bilang ng consonants. Gayunpaman, samantalang ang [h] ay lubos na hindi kilala sa mga katutubong Australian wika, karamihan sa mga iba pang mga wika na walang tunay na fricatives kailangang [h] sa kanilang mga katinig imbentaryo.

Ang mga pagkakaiba sa boses sa mga fricative ay higit na nakakulong sa Europa, Aprika, at Kanlurang Asya. Ang mga wika sa Timog at Silangang Asya, tulad ng Mandarin Chinese, Koreano, Dravidian at Austronesian na mga wika, ay karaniwang walang tinig na fricatives tulad ng [z] at [v], na pamilyar sa maraming nagsasalita ng Europa. Ang mga binibigkas na fricatives na ito ay medyo bihira din sa mga katutubong wika ng Amerika. Sa pangkalahatan, ang pagbibigkas ng mga kaibahan sa mga fricative ay mas kakaunti kaysa sa mga plosive, na matatagpuan lamang sa halos isang katlo ng mga wika sa buong mundo kumpara sa 60 porsyento para sa mga malalaking pagkakaiba sa pagbibigkas.[6]

Halos 15 porsyento ng mga wika sa buong mundo, gayunpaman, ay may hindi nakapares na binibigkas na fricatives, ibig sabihin, isang tinining na fricative nang walang walang kaparehong walang boses. Dalawang-katlo ng mga ito, o 10 porsyento ng lahat ng mga wika, ay may mga hindi pares na binibigkas na fricatives ngunit walang kaibahan na binibigkas sa pagitan ng anumang pares ng fricative. [7]

Ang hindi pangkaraniwang bagay na ito ay nangyayari sapagkat ang binibigkas na mga fricative ay nabuo mula sa lenition ng mga plosive o fortition ng mga lumalapit. Ang hindi pangkaraniwang bagay na ito ng mga hindi pares na binibigkas na fricatives ay nakakalat sa buong mundo, ngunit nakakulong sa mga walang katuturang mga fricative na may pagbubukod sa isang pares ng mga wika na mayroong [ʒ] ngunit kulang [ʃ]. (Kaugnay nito, maraming wika ang may tinining na affricate [dʒ] ngunit kulang [tʃ], at kabaliktaran). Ang mga fricative na nangyayari nang madalas nang walang walang kapalit na katapat ay - sa pagkakasunud-sunod ng ratio ng mga hindi pares na pangyayari sa kabuuang mga pangyayari - [ʝ], [β], [ð], [ʁ] at [ɣ].

Ang mga fricative na karaniwang matatagpuan sa mga wika sa Pilipinas ay ang /s/ at /h/. Sa ilang wika sa Kordilyera ay may tunog na /f/ at /v/. Sa impluwensiya ng Ingles sa edukasyon, at sa bias na rin ng bagong alpabetong Filipino, nariyan rin ang tunog na /z/,/θ/, /ð/, /ʃ/ at /ʒ/.

Mga Acoustics[baguhin | baguhin ang batayan]

Fricatives lilitaw sa waveforms tulad ng random na ingay na sanhi ng magulong airflow, kung saan ang isang pana-panahong mga pattern ay naka-overlay kung tininigan. Ang mga fricative na ginawa sa harap ng bibig ay may posibilidad na magkaroon ng konsentrasyon ng enerhiya sa mas mataas na mga frequency kaysa sa mga ginawa sa likuran. Ang gitna ng grabidad, ang average na dalas ng isang spectrum na may timbang na amplitude, ay maaaring magamit upang matukoy ang lugar ng articulation ng isang fricative na may kaugnayan sa iba pa.

Tingnan din[baguhin | baguhin ang batayan]

  • Apical consonant
  • Hush consonant
  • Katinig ng laminal
  • Listahan ng mga paksang phonetics

Mga tala[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. There are likely to be more aspirated, murmured and nasal fricatives than shown here. Padron:Angbr IPA are not IPA transcription

Mga Sanggunian[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. Pountain (2014) Exploring the Spanish Language, p. 18
  2. John Esling (2010) "Phonetic Notation", in Hardcastle, Laver & Gibbon (eds) The Handbook of Phonetic Sciences, 2nd ed., p 695.
  3. Guillaume Jacques 2011. A panchronic study of aspirated fricatives, with new evidence from Pumi, Lingua 121.9:1518-1538
  4. Laver (1994: 255–256) Principles of Phonetics
  5. Maddieson, Ian. 2008. "Absence of Common Consonants". In: Haspelmath, Martin & Dryer, Matthew S. & Gil, David & Comrie, Bernard (eds.) The World Atlas of Language Structures Online. Munich: Max Planck Digital Library, chapter 18. Accessed on 2008-09-15.
  6. Maddieson, Ian. "Voicing in Plosives and Fricatives", in Martin Haspelmath et al. (eds.) The World Atlas of Language Structures, pp. 26–29. Oxford: Oxford University Press, 2005. ISBN 0-19-925591-1.
  7. Maddieson, Ian. Patterns of Sounds. Cambridge University Press, 1984. ISBN 0-521-26536-3.

Mga panlabas na kawing[baguhin | baguhin ang batayan]