Anarkismo

Tungkol sa pilosopiyang pampolitika ang artikulo na ito. Para sa ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad, tingnan ang Anarkiya.

Ang anarkismo ay isang pilosopiyang pampulitika at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng awtoridad, pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang estado at kapitalismo. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang sosyalista (libertaryong sosyalismo).

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong Panahon ng Kaliwanagan. Sa huling kalahati ng ika-19 na dantaon at sa mga unang dekada ng ika-20 dantaon, umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga manggagawa para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa Komuna ng Paris, Digmaang Sibil sa Rusya, at Digmaang Sibil sa Espanya, na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang rebolusyonaryo o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan

Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista

Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong anarkhia (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping an- ("walang") at ng salitang arkhos ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping -ismo ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya. Lumitaw ang salitang anarchisme sa wikang Ingles noong 1642 at ang anarchy naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan. Sa panahon ng Rebolusyong Pranses, iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga anarkista, bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang anarkista o anarkismo upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: anarchiste) at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong dekada 1890, at nagsimula sa Pransiya, ang salitang libertaryanismo ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng Estados Unidos. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa indibiduwalistang pilosopiya ng malayang pamilihan, at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang ideolohiya, kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na liberal sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga kalayaang sibil. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang anarkismo at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang lipunang walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.

Simbolismo

Ang bilog na A (circle-A) ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.

Simbolong bilog na A

Naka-istilong Bilog na A na punk

Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (circle-A), ang itim na watawat, at ang itim na pusa. Karaniwan din ang mga watawat na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-peminismo, ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng ika-21 dantaon, naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa kulturang popular, kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-globalisasyon at ng subkulturang punk.

Mga paaralan ng kaisipan

Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad. Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong kalayaan sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari. Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa kapitalismo, pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng pamayanan at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo. Karamihan sa mga pananaw nito sa ekonomiya at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika, kabilang ang kolektibismo, komunismo, indibiduwalismo, mutuwalismo, at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang sosyalismo. Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo, umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya. Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang pang-uri, isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon. Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at desentralisasyon.

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis. Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo, maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang moral na tungkulin ang mga mamamayan na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal. Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado. Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang etika sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa nihilismong pampolitika.

Klasiko

Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado", pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na kontrata, pederasyon, at repormang pananalapi sa parehong kredito at salapi na pamamahalaan ng isang bangko ng sambayanan. Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo. Sa What Is Property? (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin. Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na rebolusyon, at naniniwalang dapat bayaran ang mga manggagawa ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga produkto ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng Marxismo, subalit tinanggihan nito ang diktadura ng proletaryado, sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan. Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan." Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng Rebolusyong Pranses, subalit unang nabuo bilang isang natatanging doktrina sa seksiyong Italyano ng Unang Internasyonal. Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni Peter Kropotkin, na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.

Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga manggagawa bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang demokratikong pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.

Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang malayang pagpapasya kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos. Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at Henry David Thoreau. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng sining at mga intelektuwal, gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.

Pos-klasiko at kontemporaryo

Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming pilosopiya at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.

Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan. Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.

Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, monarkiya, kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, Bolshevismo, pyudalismo, pang-aalipin, at iba pa), mga awtokratikong relihiyon (halimbawa, pundamentalistang Islam, Simbahang Katoliko Romano, at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at imperyalismo. Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.

Kasaysayan

Sinaunang panahon at gitnang panahon

Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa Tsina at Gresya. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong Taoista na sina Zhuang Zhou at Laozi. Kasama ng estoisismo, sinasabing ang Taoismo ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.

Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga mandudulang trahedya at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina Eskilo at Sopokles ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa Atenas at iginiit ang karapatan ng indibiduwal sa kalayaan ng budhi. Tinanggihan ng mga Siniko ang batas ng tao (nomos) at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (physis). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.

Sa Imperyong Sasanida (224–651 CE), nanawagan si Mazdak para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I. Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado. Sa Gitnang Panahon sa Europa, walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa. Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang Muslim, ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.

Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong Renasimyento at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong Repormasyon ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng Panahon ng Kaliwanagan sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.

Anarkismo ni Rizal

Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "El Filibusterismo".

Nakilala umano ni Rizal si Francisco Pi y Margall, isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, paghihiwalay ng simbahan at gobyerno, ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

La Liga Filipina

Ang La Liga Filipina ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni Andres Bonifacio ng Katipunan.

El Filibusterismo

Salin ng salita:

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed

Inilarawan si Simoun, ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang Bapor Tabo bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "Propaganda ng Gawain" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.

"Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala"

~Isagani

"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"

~Padre Florentino

Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas

Nagsalin si Isabelo de los Reyes ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang Fra Contadini ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang Dalawang Magbubukid. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang Anarkistang syndikalismo at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong Unión Obrera Democrática Filipina. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng Marxismo–Leninismo sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si Ferdinand Marcos kasama ang kulturang Punk noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism".

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025.

Mga Konsepto

Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic.

Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit.

Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.

Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta,

"Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan."

Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

Lahat ng pulis ay tarantado (All Cops Are Bastards, a.k.a. ACAB)

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya.

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

Perspektibong Pangekonomiya

Komunismo (Communism)

Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga unyon ng mga manggagawa o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism)

Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay nagtutulungan para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si Peter Kropotkin, ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong patas na pakikipagpalitan at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy)

Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing birtud at mabuting pagrerelasyon, nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

Aklatang Ekonomiya (Library Economy)

Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

Counter-Economics

Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan

Rebolusyon sa Catalonia

Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

Komunidad sa Manchuria

Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

Kilusang Makhno (Makhnovschina)

Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

Zomia

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado.

Exarcheia ng Greece

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw

Liberalismo

Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

Pasismo at Pagmamakabansa

Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan.

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

Sosyalistang Pamahalaan

Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

Teokrasya

Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

Pangmaramihang Demokrasya

Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

Kapitalismo at Merkadong Lipunan

Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo)

Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

Meritokrasya at Kakistokrasya

Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

Minarkismo

Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

Tingnan din

• Komunismo
• Mutualismo
• Sosyalismo

Mga talababa

• Marshall, Peter (1992). Demanding the Impossible: A History of Anarchism. London: HarperCollins. ISBN 978-0-0021-7855-6.
• Cohn, Jesse (2009). "Anarchism". Mula sa Ness, Immanuel (pat.). The International Encyclopedia of Revolution and Protest (sa wikang Ingles). Oxford: John Wiley & Sons. pp. 1–11. doi:10.1002/9781405198073.wbierp0039. ISBN 978-1-4051-9807-3.
• Levy, Carl; Adams, Matthew S., mga pat. (2018). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Palgrave Macmillan. ISBN 978-3-3197-5619-6.
• Arvidsson, Stefan (2017). The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 (sa wikang Ingles) (ika-1st (na) labas). London: Routledge. ISBN 978-0-3673-4880-9.
• Otero, Carlos Peregrín (1994). Noam Chomsky: Critical Assessments (sa wikang Ingles). Bol. 2–3. London: Routledge. ISBN 978-0-4150-1005-4.
• Guérin, Daniel (1970). Anarchism: From Theory to Practice (sa wikang Ingles). Monthly Review Press. ISBN 978-0-8534-5128-0. Inarkibo mula sa orihinal noong 14 Hulyo 2020. Nakuha noong 16 Pebrero 2013.
• Bates, David (2017). "Anarchism". Mula sa Wetherly, Paul (pat.). Political Ideologies (sa wikang Ingles). Oxford University Press. ISBN 978-0-1987-2785-9. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2021. Nakuha noong 28 Pebrero 2019.
• Long, Roderick T. (2013). Gaud, Gerald F.; D'Agostino, Fred (mga pat.). The Routledge Companion to Social and Political Philosophy (sa wikang Ingles). Routledge. ISBN 978-0-4158-7456-4. Inarkibo mula sa orihinal noong 9 Agosto 2020. Nakuha noong 28 Pebrero 2019.
• "Definition of Anarchism". Merriam-Webster (sa wikang Ingles). 2019. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2021. Nakuha noong 28 Pebrero 2019.
• Sylvan, Richard (2007). "Anarchism". Mula sa Goodin, Robert E.; Pettit, Philip; Pogge, Thomas (mga pat.). A Companion to Contemporary Political Philosophy. Blackwell Companions to Philosophy (sa wikang Ingles). Bol. 5 (ika-2 (na) labas). Blackwell Publishing. ISBN 978-1-4051-3653-2.
• Joll, James (1964). The Anarchists (sa wikang Ingles). Harvard University Press. OCLC 65683373.
• Carlson, Andrew R. (1972). Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement (sa wikang Ingles). Metuchen, New Jersey: Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-0484-5.
• Kahn, Joseph (5 Agosto 2000). "Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement". The New York Times (sa wikang Ingles). p. B9. ISSN 0362-4331.
• Baker, Zoe (2023), Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States (sa wikang Ingles), Edinburgh: AK Press, ISBN 978-1-84935-498-1
• Nettlau, Max (1996). A Short History of Anarchism]] (sa wikang Ingles). Freedom Press. ISBN 978-0-9003-8489-9.
• —— (2004). Anarchism: A Very Short Introduction (sa wikang Ingles). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-1928-0477-8. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Marso 2021. Nakuha noong 12 Marso 2019.
• Goodway, David (2006). Anarchist Seeds Beneath the Snow (sa wikang Ingles). Liverpool Press. ISBN 978-1-8463-1025-6.
• Skirda, Alexandre (2002). Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 (sa wikang Ingles). AK Press. ISBN 978-1-9025-9319-7.
• Fernández, Frank (2009) [2001]. Cuban Anarchism: The History of A Movement (sa wikang Ingles). Sharp Press.
• Morris, Christopher W. (2002). An Essay on the Modern State (sa wikang Ingles). Cambridge University Press. ISBN 978-0-5215-2407-0. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Enero 2021. Nakuha noong 15 Setyembre 2018.
• Osgood, Herbert L. (Marso 1889). "Scientific Anarchism". Political Science Quarterly (sa wikang Ingles). 4 (1). The Academy of Political Science: 1–36. doi:10.2307/2139424. JSTOR 2139424.
• Newman, Michael (2005). Socialism: A Very Short Introduction (sa wikang Ingles). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-1928-0431-0.
• —— (2015). Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader (sa wikang Ingles). Marshall, Peter (ika-illustrated (na) labas). Oakland: PM Press. ISBN 978-1-6048-6093-1.
• Walter, Nicholas (2002). About Anarchism (sa wikang Ingles). London: Freedom Press. ISBN 978-0-9003-8490-5.
• Jennings, Jeremy (1993). "Anarchism". Mula sa Eatwell, Roger; Wright, Anthony (mga pat.). Contemporary Political Ideologies (sa wikang Ingles). London: Pinter. pp. 127–146. ISBN 978-0-8618-7096-7.
• Gay, Kathlyn; Gay, Martin (1999). Encyclopedia of Political Anarchy (sa wikang Ingles). ABC-CLIO. ISBN 978-0-8743-6982-3.
• Morris, Andrew (2008). "Anarcho-capitalism". Mula sa Hamowy, Ronald (pat.). The Encyclopedia of Libertarianism (sa wikang Ingles). SAGE; Cato Institute. pp. 13–14. doi:10.4135/9781412965811.n8. ISBN 978-1-4129-6580-4. OCLC 191924853. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 February 2021. Nakuha noong 2 Setyembre 2020.
• Johnson, Charles (2008). "Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism". Mula sa Long, Roderick T.; Machan, Tibor R. (mga pat.). Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? (sa wikang Ingles). Ashgate Publishing. pp. 155–188. ISBN 978-0-7546-6066-8.
• Franks, Benjamin (Agosto 2013). "Anarchism". Mula sa Freeden, Michael; Stears, Marc (mga pat.). The Oxford Handbook of Political Ideologies (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 385–404. doi:10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001. ISBN 978-0-19-958597-7.
• McLaughlin, Paul (2007). Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism (sa wikang Ingles). Aldershot: Ashgate. ISBN 978-0-7546-6196-2.
• Jun, Nathan (Setyembre 2009). "Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary". WorkingUSA (sa wikang Ingles). 12 (3): 505–519. doi:10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x. ISSN 1089-7011.
• McLean, Iain; McMillan, Alistair (2003). The Concise Oxford Dictionary of Politics (sa wikang Ingles). Oxford University Press. ISBN 978-0-1928-0276-7.
• Gabardi, Wayne (1986). "Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat])". American Political Science Review (sa wikang Ingles). 80 (1): 300–302. doi:10.2307/1957102. JSTOR 446800. S2CID 151950709.
• Ostergaard, Geoffrey (2003). "Anarchism". Mula sa Outhwaite, William (pat.). The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought (sa wikang Ingles) (ika-2nd (na) labas). Malden, Massachusetts: Blackwell Publishing. ISBN 978-0-6312-2164-7. OCLC 49704935. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Abril 2021. Nakuha noong 15 Agosto 2020.
• Harrison, Kevin; Boyd, Tony (2003). Understanding Political Ideas and Movements (sa wikang Ingles). Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-6151-6. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Marso 2021. Nakuha noong 7 Marso 2019.
• Brooks, Frank H. (1994). The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) (sa wikang Ingles). Transaction Publishers. ISBN 978-1-5600-0132-4.
• Backes, Uwe. "Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension". Sa Zúquete (2023a), pp. 3–22.
• Krüusselmann, Katharina; Weggemans, Daan. "Radicalization and Left-Wing Extremism". Sa Zúquete (2023a), pp. 55–68.
• Zúquete, José Pedro, pat. (2023a). The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism (sa wikang Ingles). Bol. 1. Palgrave Macmillan. ISBN 978-3-031-30896-3.
• —— (1993). Demanding the Impossible: A History of Anarchism (sa wikang Ingles). Oakland, California: PM Press. ISBN 978-1-6048-6064-1.
• Avrich, Paul (1996). Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America (sa wikang Ingles). Princeton University Press. ISBN 978-0-6910-4494-1.
• Angelbeck, Bill; Grier, Colin (2012). "Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast". Current Anthropology (sa wikang Ingles). 53 (5): 547–587. doi:10.1086/667621. ISSN 0011-3204. S2CID 142786065. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Hulyo 2018. Nakuha noong 24 Hunyo 2021.
• Egoumenides, Magda (2014). Philosophical Anarchism and Political Obligation (sa wikang Ingles). New York: Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-4411-2445-6. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2021. Nakuha noong 21 Pebrero 2022.
• Klosko, George (2005). Political Obligations (sa wikang Ingles). Oxford University Press. ISBN 978-0-1995-5104-0. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Nobyembre 2020. Nakuha noong 7 Marso 2019.
• Wilbur, Shawn (2019). "Mutualism". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. ISBN 978-3-3197-5620-2.
• Miller, David (1991). The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought (sa wikang Ingles). Wiley. ISBN 978-0-6311-7944-3. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Agosto 2020. Nakuha noong 7 Marso 2019.
• Pierson, Christopher (2013). Just Property: Enlightenment, Revolution, and History (sa wikang Ingles). Oxford University Press. ISBN 978-0-1996-7329-2. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Marso 2021. Nakuha noong 8 Marso 2019.
• Morris, Brian (1993). Bakunin: The Philosophy of Freedom (sa wikang Ingles). Black Rose Books. ISBN 978-1-8954-3166-7. Inarkibo mula sa orihinal noong 25 Pebrero 2021. Nakuha noong 8 Marso 2019.
• Shannon, Deric (2019). "Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. pp. 91–106. ISBN 978-3-3197-5620-2.
• Heywood, Andrew (2017). Political Ideologies: An Introduction (sa wikang Ingles) (ika-6 (na) labas). Macmillan International Higher Education. ISBN 978-1-1376-0604-4. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2021. Nakuha noong 13 Marso 2019.
• Bakunin, Mikhail (1990) [1873]. Shatz, Marshall (pat.). Statism and Anarchy. Cambridge Texts in the History of Political Thought (sa wikang Ingles). Sinalin ni Shatz, Marshall. Cambridge, England: Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139168083. ISBN 978-0-5213-6182-8. LCCN 89077393. OCLC 20826465.
• Mayne, Alan James (1999). From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms (sa wikang Ingles). Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-2759-6151-0. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Abril 2021. Nakuha noong 20 Setyembre 2010.
• Turcato, Davide (2019). "Anarchist Communism". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. ISBN 978-3-3197-5620-2.
• Graham, Robert (2005). Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism (sa wikang Ingles). Montréal: Black Rose Books. ISBN 978-1-5516-4250-5.
• Pernicone, Nunzio (2009). Italian Anarchism, 1864–1892 (sa wikang Ingles). Princeton University Press. ISBN 978-0-6916-3268-1. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Agosto 2020. Nakuha noong 8 Marso 2019.
• Levy, Carl (8 Mayo 2011). "Social Histories of Anarchism". Journal for the Study of Radicalism (sa wikang Ingles). 4 (2): 1–44. doi:10.1353/jsr.2010.0003. ISSN 1930-1197. S2CID 144317650.
• Van der Walt, Lucien (2019). "Syndicalism". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. pp. 249–264. ISBN 978-3-3197-5620-2.
• Ryley, Peter (2019). "Individualism". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. pp. 225–236. ISBN 978-3-3197-5620-2.
• Imrie, Doug (1994). "The Illegalists". Anarchy: A Journal of Desire Armed (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Setyembre 2015. Nakuha noong 9 Disyembre 2010.
• Parry, Richard (1987). The Bonnot Gang (sa wikang Ingles). Rebel Press. ISBN 978-0-9460-6104-4.
• —— (2018). "Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements". Sociology Compass (sa wikang Ingles). 12 (6) e12582. Wiley. doi:10.1111/soc4.12582. ISSN 1751-9020.
• Coutinho, Steve (3 Marso 2016). "Zhuangzi" (sa wikang Ingles). Internet Encyclopedia of Philosophy. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Marso 2016. Nakuha noong 5 Marso 2019.
• Crone, Patricia (2000). "Ninth-Century Muslim Anarchists" (PDF). Past & Present (sa wikang Ingles) (167): 3–28. doi:10.1093/past/167.1.3. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 28 Agosto 2020. Nakuha noong 3 Enero 2022.