Pumunta sa nilalaman

Medisina

baguhin ang mga link
Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
(Idinirekta mula sa Panggagamot)
Paggamot ng mga doktor at nars sa isang pasyenteng sanggol sa isang modernong ospital.

Medisína o panggagamót ang agham at gawain na sumesentro sa pagpapanumbalik ng kalusugan at kagalingan. Kabilang rito ang pangangalaga sa mga maysakit at pamamahala sa dayagnosis at prognosis, gayundin sa pag-iiwas, pagpapagaling, at pagsasaayos sa kanilang pinsala sa katawan o karamdaman upang umayos ang kanilang lagay. Isang malawak na larangan ang medisina na may samu't saring sangay na nakatuon sa isang partikular na aspeto ng kalusugan. Ginagamit sa kontemporaryong medisina ang mga biomedikal na agham at pananaliksik, henetika, at teknolohiya upang makapagbigay ng dayagnosis, pagalingin, at makaiwas sa pinsala sa katawan o karamdaman, sa pamamagitan ng gamot, operasyon, o terapiya kagaya ng sikoterapiya.

Isinasagawa na ang medisina noon pa. Para sa malaking bahagi ng kasaysayan, itinuturing ito bilang isang sining at karaniwang ikinokonekta sa relihiyon at pilosopiya. Halimbawa, maaaring gumamit ang isang arbularyo ng mga halaman at magdasal bilang bahagi ng pagpapagaling. Isa ring tanggap na agham noon sa maraming kultura partikular na sa Europa ang pagpapadugo upang balansehin ang sinasabing apat na humor ng katawan. Sa modernong panahon, itinuturing rin bilang sining ang medisina sa ilang aspeto, partikular na sa pag-oopera, kung saan isang sining ang pagtatahi na isinasagawa ng isang siruhano tuwing operasyon.

Nananatili pa ring talamak ang paggamit sa tradisyonal na medisina sa maraming rehiyon ng mundo. Ito ang uri ng alternatibong panggagamot na walang kaakibat na basehan sa agham, at maaaring ituring bilang isang seudosiyensiya kagaya ng kiropraktika at akupungtura.

Etimolohiya

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Nagmula ang salitang medisina sa wikang Kastila medicina,[1] na nagmula naman sa wikang Latin medicīna.[2] Ito ang anyong pambabae ng pang-uri na medicīnus, na tumutukoy naman sa pangngalang medicus, ang salitang Latin para sa mga doktor. [3] Samantala, nagmula naman sa salitang-ugat na gamot ang panggagamot, na ginagamit bilang isang pandiwa ("gumagamot ng bata") o pangngalan ("pambatang gamot"). Nagmula ito sa protowikang Pilipino *ʀamut, na tumutukoy sa mga mauugat na halamang-ugat, na ginagamit noon bilang panlunas sa sakit. Nanatili ang kahulugang nitong "ugat" sa ibang mga wika sa Pilipinas, partikular na sa wikang Sebwano gamot at Ilokano ramot.

Kasaysayan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Sinaunang panahon

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Estatwa ni Imhotep, kinikilala bilang ang unang doktor ng sinaunang panahon na natukoy na may pangalan. Sinamba siya kalaunan na parang diyos sa sinaunang Ehipto makalipas ng ilang milenyo.

Ilan sa mga unang anyo ng medisina noong sinaunang panahon ang paggamit sa mga halamang nakakalunas ng mga sakit, gayundin sa mga bahagi ng hayop at maging mga bato at mineral na pinaniniwalaan nakakatulong o nakakagaling sa mga karamdaman ng isang tao. Karaniwang pinapangunahan ito ng mga tradisyonal na doktor kagaya ng mga arbularyo, na nag-aalay din ng mga dasal at seremonya bilang bahagi ng pagpapagaling sa maysakit. Naging bahagi ito ng kultura ng maraming mga lipunan sa mundo, at nananatili pa rin magpahanggang ngayon ang mga ganitong gawain, lalo na sa mga liblib na lugar na hindi agad mararating ng modernong medisina.

Nakita sa sinaunang lungsod ng Ebla sa modernong Sirya ang mga pinakamatatandang tekstong pangmedisina. Napetsahan ang mga ito bilang nagawa noong bandang 2500 BKP.[4][5] Nakita rin sa iba't ibang panig ng mundo ang mga matatandang teksto sa medisina na naglalarawan sa kani-kanilang sistema ng pagpapagaling at pilosopiya ng panggagamot, kagaya ng sa sinaunang Ehipto, Babilonya, at mga alternatibong medisina ng India, tinatawag na Ayurveda, at Tsina, na kolektibong kilala sa tawag na tradisyonal na medisinang Tsino. Meron ding mga tekstong pangmedisina na nagawa sa sinaunang Gresya at Roma.

Pawang nagsisilbi rin bilang mga pari ang mga tradisyonal na doktor noon. Si Imhotep ang kinikilala bilang ang pinakaunang doktor na natukoy na may nakatalang pangalan. Namuhay siya sa sinaunang Ehipto noong ika-27 siglo BKP bilang isang pari para sa diyos ng Araw na si Ra, bukod sa pagiging isang arkitekto rin. Samantala, napetsahan naman ang isang papiro sa hinekolohiya noong bandang 1825 BKP sa kasagsagan ng ika-12 dinastiya ng sinaunang Ehipto. Napetsahan naman noong bandang 1600 BKP ang isang papiro na maagham na nagtatalakay sa pagsasagawa ng operasyon sa iba't ibang panig ng katawan bunsod ng pinsala rito, itinuturing bilang ang pinakamatandang teksto ng pag-oopera sa mundo. Maikukumpara naman sa isang aklat ng medisina ang nilalaman ng isang papiro na napetsahan noong bandang 1550 BKP at nagtatalakay sa lagpas 800 katutubong panlunas para sa karamdaman at pinsala sa katawan.[6]

Sa Tsina, may mga arkeolohikong ebidensiya ng sinaunang medisina ng mga Tsino simula pa noong dinastiyang Shang noong Panahon ng Bronse, batay sa mga binhing ginagamit bilang panlunas gayundin sa mga kagamitang ipinagpapalagay na ginamit para sa pag-oopera.[7] Isinulat noong ikalawang siglo BKP ang tekstong pangmedisina na Huangdi Neijing, na ipinagpapalagay naman na isang saligang teksto ng sinaunang medisina sa naturang rehiyon.[8] Samantala, isinulat naman sa India ang Sushruta Samhita ng surihanong si Sushruta at naglalarawan sa mga kaparaanang ginagamit sa pag-oopera, kabilang na ang unang paglalarawan sa operasyong kosmetiko gayundin sa esterilisasyon ng mga kagamitang pang-operasyon.[9] May mga patunay naman ng mga gusaling ginagamit bilang pagamutan sa bundok ng Mihintale sa Sri Lanka.

Rebulto ni Hipokrates sa isang paaralang pangmedisina sa Brisbane.

Sa sinaunang Gresya, inilatag ng medikong si Hipokrates ang isang makatuwirang pananaw sa medisina; kilala siya sa Kanluraning Mundo sa taguring "Ama ng Medisina" dahil dito.[10] Sa kanya nagmula ang panunumpang Hipokratiko para sa mga doktor, na ginagamit pa rin hanggang sa ngayon, gayundin sa maraming mga konseptong medikal at sa pag-uuri sa mga karamdaman bilang maikli, matagal, endemiko, at epidemya.[11][12] Kilala naman ang surihanong si Galen bilang isa sa pinakamagagaling na surihano ng sinaunang mundo dahil sa pagsasagawa niya ng mga operasyong itinuturing na delikado o imposibleng magawa noong panahon niya kagaya ng sa mata at utak. Naging maimpluwensiya ang medisinang Griyego sa Europa hanggang noong bumagsak ang Imperyong Romano, bagamat napanatili ang tradisyong ito sa sumunod na Imperyong Bisantino, ang silangang bahagi ng imperyo.

Karamihan sa kaalamang taglay sa kasalukuyan ukol sa sinaunang medisina ng mga Hudyo ay nakabatay sa mga nakatala sa Torah, na naglalaman ng samu't saring mga batas at ritwal na may kinalaman sa kalusugan.[13]

Gitnang Kapanahunan

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Itinuturing din bilang "Ama ng Medisina" si Avicenna tulad ni Hipokrates at Imhotep.

Bago ang Gitnang Kapanahunan sa Europa, madalas na tinitingnan ang mga ospital bilang isang lugar kung saan hinihintay na lamang ng isang pasyente ang kanyang kamatayan. Nagsimula lamang ito ituring bilang isang lugar para subukang gamutin ang mga pasyente sa Imperyong Bisantino dahil na rin sa impluwensiya ng turo ng Kristiyanismo ukol sa pag-aaruga sa mga maysakit.[14] Bagamat alam na noon pang panahon ni Galen ang uroskopiya o ang pagsusuri sa ihi upang matukoy ang sakit ng isang tao, hindi ito nakikita noon bilang mahalaga sa pagtutukoy sa karamdaman. Nagsimula lamang ito gamitin ng mga doktor sa Imperyong Bisantino bilang pantukoy ng sakit, na kalauna'y lumaganap sa Europa.[15]

Samantala, pagsapit ng taong 750 KP, nakarating na sa mga Muslim ang mga gawa nina Hipokrates, Galen, at Sushruta sa pamamagitan ng mga pagsasalin sa mga gawa nila sa wikang Arabo. Mula sa mga ito nagsimula ang pananaliksik ng mga Muslim sa medisina. Itinuturing ang polimatang si Avicenna bilang "Ama ng Medisina" rin tulad nina Imhotep at Hipokrates dahil sa mga ambag niya sa medisina,[16] kagaya ng pag-akda niya sa Ang Kanon ng Medisina, na naging pamantayang aklat sa medisina sa maraming mga pamantasan sa Europa noon.[17][18] Bukod sa kanya, ilan sa mga kilalang iskolar ng medisina sa mundong Muslim ay sina Averroes at Ibn al-Nafis.[19][20] Unang tinuligsa ng Persyanong doktor na si Rhazes ang teorya ng humorismo ng mga Griyego, bagamat nanatili pa rin itong sentro ng parehong Kanluranin at Islamikong medisina noong panahong medyebal.[21] Ginamit rin bilang mga aklat sa mga pamantasan sa Europa ang ilang mga bolyum ng kanyang gawa na Al-Mansuri, partikular na yung tungkol sa pag-oopera at terapiya.[22] Inilalarawan din siya bilang "doktor ng mga doktor",[23] "ama ng pediatrika", at isa sa mga tagapagtaguyod ng optalmolohiya dahil sa kanyang pagtukoy sa pagliit o paglaki ng balintataw ng mata depende sa liwanag.[24] Isa sa mga unang halimbawa naman ng pampublikong ospital ang mga ospital na Bimaristan sa Persia.[25][26]

Si Andreas Vesalius, isa sa mga pinakamaimpluwensiyang iskolar ng anatomiya.

Iniutos ni Carlomagno ang pagkakaroon ng mga ospital sa bawat katedral at monasteryo. Inihalintulad ng historyador na si Geoffrey Blainey ang mga gawain ng Simbahang Katoliko sa pangangalagang pangkalusugan noong Gitnang Kapanahunan sa isang maagang anyo ng isang estadong nangangalaga dahil sa pagtatayo nito ng mga ospital para sa mga matatanda at bahay-ampunan para naman sa mga bata, gayundin sa mga hospisyo para sa mga maysakit mapaanuman ang edad, matutuluyang lugar para sa mga may ketong, at mga bahay-pahingaan para sa mga dumadayong peregrino. Nagsusuplay sila ng pagkain tuwing taggutom at namamahagi ng pagkain sa mga mahihirap. Nagmumula ang pondo para rito mula sa mga kinokolektang buwis gayundin sa kita mula sa mga lupain at taniman na pagmamay-ari nito. Partikular na kilala ang ordeng Benediktino sa mga itinayo nitong mga ospital sa loob ng kanilang mga monasteryo, gayundin sa pagtatanim nila ng mga halamang-gamot at pagsisilbi nila bilang mga doktor ng kanilang lugar. Nagtayo rin ang Simbahang Katoliko ng mga paaralan at pamantasan para sa medisina kagaya ng Schola Medica Salernitana sa lungsod ng Salerno sa Italya, na itinuturing bilang isa sa mga nangungunang paaralang pangmedisina sa Europa noong panahong yon.[27]

Gayunpaman, winasak ng Itim na Salot noong ika-14 at ika-15 siglo ang malaking bahagi ng Europa at Gitnang Silangan.[28] Dito nagsimulang magbago ang pananaw sa medisina ng mga iskolar, kung saan itinuturing na otoridad ang mga tradisyong minana mula sa mga doktor ng nakaraan. Nagsimulang tuligsain ng mga iskolar sa panahong ito ang mga nananaig na teorya ukol sa medisina at pangangalaga. Sinimulang suriin ng mga iskolar kagaya ni Andreas Vesalius ang mga bangkay ng tao upang mailarawan ang anatomiya; inakda niya ang aklat na De humani corporis fabrica, itinuturing bilang isa sa mga mahahalagang aklat sa anatomiya ng tao. Samantala, naobserbahan sa unang pagkakataon ang mga bakterya at mikroorganismo gamit ang mga mikroskopyong ginawa ni Antonie van Leeuwenhoek noong 1676.[29] Itinuturing naman bilang "ama ng modernong dentistriya" si Pierre Fauchard dahil sa pag-akda niya sa pinakaunang maagham na akda sa larangan, ang Le Chirurgien Dentiste noong 1728.[30]

Modernong panahon

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Bakuna kontra bulutong. Dahil sa pandaigdigang kampanya sa pagbabakuna noong ika-20 siglo, bulutong ang kauna-unahang sakit na likas na nalipol.

Unang itinuturing bilang hiwalay sa medisina ang beterinarya noong 1761, nang itinatag ni Claude Bourgelat ang kauna-unahang paaralang pangbeterinarya sa Lyon, Pransiya. Bago ito, parehong sakop ng medisina ang panggagamot sa tao at hayop. Nagsimula rin ang maagham na pananaliksik sa medisina noong ika-16 na siglo sa Europa, kung saan unti-unti na'ng umaalis ang mga iskolar sa pananaw ng herbalismo at ang teorya ng apat na humor. Gayunpaman, maituturing na nagsimula ang modernong medisina sa pagtuklas ni Edward Jenner sa bakuna kontra bulutong noong dulo ng ika-18 siglo.[31] Natuklasan naman ni Robert Koch ang bakterya bilang sanhi ng mga sakit noong 1880,[32] na humantong kalaunan sa pagtuklas ni Paul Ehrlich sa arsepenamina (salvarsan) noong 1908, ang unang antibiotiko na natuklasan.[33] Tuluyang nalipol ang likas na bulutong noong dekada 1970s dahil sa inilunsad na pandaigdigang kampanya sa pagbabakuna, ang kauna-unahang sakit na nalipol ng tao.[34]

Simula noon, naging sopistikado ang parmakolohiya. Dahil sa bioteknolohiya, nagagawa na'ng gumawa ng mga gamot na nakadisenyo para sa isang partikular na proseso ng katawan upang mapababa ang mga masasamang epekto na maaaring maranasan ng tao. Partikular na umusad nang matindi ang henomika dahil sa kaalaman sa henetika ng tao at sa mga hene na sanhi ng mga diperensiyang henetiko. Gayunpaman, nananatili pa ring isyu ang pagtuklas ng mga lunas sa ilan sa mga pinakanakakamatay na sakit ng tao, lalo na ang mga kanser at sa sakit na Alzheimer's.[35][36]

Sangay

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Malawak na larangan ang medisina. Nagtataglay ito ng mga sangay na ginagamit din sa ibang mga larangan. May mga espesyalidad din na kinukuha ng mga propesyonal na tumututok lamang sa isang partikular na bagay kagaya ng gawain, bahagi ng katawan, o klase ng pasyente.

Pangunahing agham

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Pinag-aaralan sa lahat ng mga mag-aaral ng medisina ang mga sumusunod na agham na kinokonsiderang mahalaga para sa larangan.

  • Anatomiya, pag-aaral sa estraktura ng katawan ng mga organismo.
  • Biokimika, pag-aaral sa mga prosesong kemikal sa loob ng mga organismo.
  • Biolohiyang molekular, pag-aaral sa mga gawain at proseso ng mga molekula sa katawan ng mga organismo.
  • Biomekanika, pag-aaral sa proseso ng paggalaw ng mga organismo.
  • Biopisika, pag-aaral na gumagamit sa mga konsepto ng pisika sa konteksto ng biolohiya.
  • Bioestadistika, pag-aaral na gumagamit sa mga konsepto ng estadistika sa konteksto ng biolohiya.
  • Embriyolohiya, pag-aaral sa proseso ng paggawa at paglaki ng sanggol sa sinapupunan.
  • Endokrinolohiya, pag-aaral sa mga proseso at epekto ng hormona sa katawan.
  • Epidemiyolohiya, pag-aaral sa mga pagkalat ng mga nakakahawang sakit ng mga tao, lalo na sa mga epidemya at pandemya.
  • Henetika, pag-aaral sa mga hene at ang mga proseso ng pagkakaiba at pagmamana ng mga katangian.
  • Hinekolohiya, pag-aaral sa sistemang pangreproduksiyon ng mga babae.
  • Histolohiya, pag-aaral sa estraktura ng mga selula at tisyu ng mga organismo.
  • Mikrobiolohiya, pag-aaral sa mga mikroorganismo.
  • Neurosiyensiya, pag-aaral sa utak at ang mga proseso nito.
  • Parmakolohiya, pag-aaral sa mga droga at gamot at ang mga epekto nito.
  • Patolohiya, pag-aaral sa mga sakit at karamdaman.
  • Pisyolohiya, pag-aaral sa mga proseso ng katawan.
  • Sitolohiya, pag-aaral sa mga selula.

Espesyalidad

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Dahil sa lawak ng larangan, pumipili ang mga propesyonal ng kanilang espesyalidad. Tumutukoy ito sa isang partikular na bahagi ng medisina na kanilang pinagtutuunan ng pansin. Maigugrupo ang mga ito ayon sa gawain, klase ng pasyente, bahagi ng katawan, o problema.

Ayon sa gawain

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  • Anestisiyolohiya, espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga bago, habang, at pagkatapos ng isang operasyon.
  • Medisinang agaran, espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga sa mga pasyenteng kailangan agad matugunan ng pangangalagang medikal.
  • Medisinang pampalakasan, espesyalidad na nakatuon sa pagpapanatili at pagpapagaling sa katawan ng mga atleta.
  • Medisinang pampamilya, espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga at pagpapagaling sa mga karaniwang karamdaman ng isang indibiduwal o pamilya.
  • Medisinang pantrabaho, espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga at pagpapagaling sa mga karaniwang pinsala o karamdaman na dulot ng trabaho.
  • Medisinang pang-estetika, espesyalidad na nakatuon sa pagsasaayos sa mga hindi ninanais na hitsura ng bahagi ng katawan kagaya ng peklat, kulubot, o taba.
  • Medisinang pang-ospital, espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga sa mga pasyente sa ospital, lalo na sa mga pasyenteng may mga maiikling karamdaman.
  • Pag-oopera, malawak na espesyalidad na nakatuon sa pagsasaayos sa mga kondisyon ng katawan, pagtama sa mga proseso ng katawan, pagsasaayos sa hitsura ng isang bahagi ng katawan, o pagtanggal sa mga bagay tulad ng nasirang tisyu ng katawan o bukol.
  • Parmasiya, espesyalidad na nakatuon sa pamamahagi, pagrerebyu, paghahanda, at paggawa sa mga gamot.
  • Radyolohiya, espesyalidad na nakatuon sa pag-iimahe sa katawan ng tao tulad halimbawa ng x-ray upang makita ang mga problema sa loob ng katawan.

Ayon sa pasyente

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  • Androlohiya, espesyalidad na nakatuon sa mga karamdaman ng mga kalalakihan.
  • Beterinarya, espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga at pagpapagaling sa mga karamdaman ng mga hayop lalo na sa mga mahahalaga para sa tao kagaya ng aso, pusa, at mga hayop sa bukid.
  • Heriyatriko, espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga sa mga matatanda.
  • Hinekolohiya, espesyalidad at pag-aaral na nakatuon sa sistemang pangreproduksiyon ng mga kababaihan gayundin sa mga karamdaman na karaniwang nararanasan nila.
  • Medisinang legal, espesyalidad na nakatuon sa paggamit sa medisina sa mga usaping legal, kagaya ng pagsasagawa ng otopsiya.
  • Neonatolohiya, espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga sa mga bagong-silang na sanggol.
  • Obstretika, espesyalidad na nakatuon sa pagbubuntis, panganganak, at mga karamdaman pagkatapos manganak.
  • Pedyatriya, espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga at pagpapagaling sa mga karamdaman na nararanasan ng mga bata.

Ayon sa bahagi ng katawan

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  • Angiolohiya, espesyalidad na nakatuon sa sistemang sirkulatoryo at limpatiko ng tao.
  • Dermatolohiya, espesyalidad na nakatuon sa balat ng tao.
  • Endokrinolohiya, espesyalidad na nakatuon sa sistemang endokrino ng tao, lalo na sa mga hormona.
  • Estomatolohiya, espesyalidad na nakatuon sa mga problema sa bibig.
  • Gastroenterolohiya, espesyalidad na nakatuon sa sistemang pangtunaw ng tao.
  • Hematolohiya, espesyalidad na nakatuon sa mga problema sa dugo ng tao.
  • Immunolohiya, espesyalidad na nakatuon sa sistemang panlaban ng tao.
  • Kardiolohiya, espesyalidad na nakatuon sa puso ng tao at mga proseso nito.
  • Koloproktolohiya, espesyalidad na nakatuon sa bituka at puwit ng tao.
  • Neprolohiya, espesyalidad na nakatuon sa bato ng tao at mga problema nito.
  • Neurolohiya, espesyalidad na nakatuon sa sistemang nerbiyos ng tao.
  • Optalmolohiya, espesyalidad na nakatuon sa mga mata at paningin ng tao.
  • Ortopedika, espesyalidad ng pag-oopera na nakatuon sa sistema ng buto at kalamnan ng tao.
  • Otorinolaringolohiya, espesyalidad na nakatuon sa ulo at leeg ng tao.
  • Pagdedentista, espesyalidad na nakatuon sa ngipin ng tao.
  • Pulmonolohiya, espesyalidad na nakatuon sa sistema ng paghinga ng tao.
  • Reumatolohiya, espesyalidad na nakatuon sa mga problema sa pamamaga ng buto, kasu-kasuan, at kalamnan.
  • Urolohiya, espesyalidad na nakatuon sa sistemang pang-ihi gayundin sa sistemang pangreproduksiyon ng mga kalalakihan.

Ayon sa problema

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  • Adiktolohiya, espesyalidad na nakatuon sa mga karaniwang sanhi at epekto ng adiksiyon ng tao tulad ng alak, sigarilyo, at droga.
  • Alerholohiya, espesyalidad na nakatuon sa mga alerhiya ng tao.
  • Benereolohiya, espesyalidad na nakatuon sa mga sakit na nakukuha mula sa pagtatalik.
  • Diyabetolohiya, espesyalidad na nakatuon sa diyabetes.
  • Impektolohiya, espesyalidad na nakatuon sa mga nakakahawang sakit.
  • Onkolohiya, espesyalidad na nakatuon sa iba't ibang uri ng kanser ng tao.
  • Sikiyatriya, espesyalidad na nakatuon sa pag-iisip ng tao.
  • Toksikolohiya, espesyalidad na nakatuon sa epekto ng mga nakakalasong kemikal at droga sa tao.
  • Traumatolohiya, espesyalidad na nakatuon sa mga biglaang pinsala sa katawan kagaya ng saksak o bali sa buto.

Proseso

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Isa sa mga unang isinasagawang pagsusuri tuwing konsultasyon sa doktor ang paggamit sa estetoskopyo upang masuri ang paghinga ng pasyente.

Sa modernong medisina, personal na sinusuri ng mga propesyonal ang pasyente upang matukoy ang karamdaman at nang mapagaling ito sa paraang pinakamabisa. Karaniwan itong nagsisimula sa pagsusuri sa mga medikal na rekord at kasaysayan ng pasyente kung meron man, na sinusundan ng isang panayam sa pasyente ukol sa mga hinaing at iniinda nito, at pisikal na eksaminasyon kung kinakailangan. Ginagamit sa puntong ito ang mga pangunahing kagamitang medikal tulad ng estetoskopyo.[37] Matapos masuri para sa mga senyales at sintomas, maaaring magpagawa ang doktor ng mga test kagaya ng test sa dugo o magreseta ng mga paunang gamot. Madalas na kinakailangan sa maraming huridiksiyon ang pagtatala sa bawat bisita ng pasyente sa doktor sa rekord nito para magamit sa hinaharap bilang batayan.[38] Bagamat karaniwang mabilis at kaunti ang karamihan sa mga isinasagawang konsultasyon sa maraming kaso ng mga pasyente, may ilan na nangangailangan ng mahaba-habang serye ng konsultasyon upang maisaayos ang isyu sa katawan.

Madalas na hinahanap sa mga panayam ng doktor sa pasyente ang mga sumusunod:[37]

Etika

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Etikang medikal ang sistema ng mga moral na prinsipyo na naglalapat sa mga pinapahalagahan ng medisina. May anim na pangunahing prinsipyong sinusunod sa larangan:

  • kalayaan, ang karapatan ng pasyente sa pagtanggi o pagpili sa paggamot sa kanya.
  • benepisyo, dapat umakto ang manggagamot sa pinakamabuting interes ng pasyente.
  • katarungan, ang pagsiguro na walang pinipili kung sino ang gagamutin ng manggagamot batay sa katayuan nito sa buhay
  • kawalang-malisya, ang pagtalima sa kasabihang, "pinakauna sa lahat, wag kang gagawa ng bagay na ikasasama ng pasyente".
  • respeto sa dignidad, ang karapatan ng pasyente na magamot nang may dignidad.
  • katapatan, ang karapatan ng pasyente na malaman ang katotohanan ukol sa lahat ng aspeto ng panggagamot sa kanya, lalo na sa mga usaping kinakailangan ang kanyang pagsang-ayon kagaya sa pagsasailalim sa kanya sa mga eksperimental na gamot o operasyon.

Sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ "medisina". Diksiyonaryo.ph. Nakuha noong 14 Agosto 2026.
  2. ↑ "medicina" [medisina]. «Diccionario de la lengua española» - Edición del Tricentenario (sa wikang Kastila). Real Academia Española. Nakuha noong 14 Agosto 2026.
  3. ↑ "medicina" [medisina]. buenospanish.com (sa wikang Ingles). Nakuha noong 14 Agosto 2026.
  4. ↑ Radner, Karen; Robson, Eleanor (22 Setyembre 2011). The Oxford Handbook of Cuneiform Culture [Ang Handbook ng Oxford sa Kultura ng Kuniporme] (sa wikang Ingles). OUP Oxford. ISBN 978-0-19-955730-1. Inarkibo mula sa orihinal noong 27 Pebrero 2024.
  5. ↑ Vogel, Wolfgang H.; Berke, Andreas (2009). Brief History of Vision and Ocular Medicine [Maikling Kasaysayan ng Medisina ng Paningin at Mata] (sa wikang Ingles). Kugler Publications. ISBN 978-90-6299-220-1. Inarkibo mula sa orihinal noong 27 Pebrero 2024.
  6. ↑ Ackerknecht, Erwin (1982). A Short History of Medicine [Maikling Kasaysayan ng Medisina] (sa wikang Ingles). JHU Press. p. 22. ISBN 978-0-8018-2726-6.
  7. ↑ Hong, Francis (2004). "History of Medicine in China" [Kasaysayan ng Medisina sa Tsina] (PDF). McGill Journal of Medicine (sa wikang Ingles). 8 (1): 7984. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 1 Disyembre 2013.
  8. ↑ Unschuld, Pual (2003). Huang Di Nei Jing: Nature, Knowledge, Imagery in an Ancient Chinese Medical Text [Huang Di Nei Jing: Kalikasan, Kaalaman, Paglalarawan sa isang Sinaunang Tekstong Pangmedisinang Tsino] (sa wikang Ingles). University of California Press. p. ix. ISBN 978-0-520-92849-7. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Abril 2016.
  9. ↑ Dave, Tirth; Habte, Alexander; Vora, Vidhi; Sheikh, Mahin Qudeer; Sanker, Vivek; Gopal, Sri Vengadesh (5 Abril 2024). "Sushruta: The Father of Indian Surgical History" [Sushruta: Ang Ama ng Kasaysayan ng Pag-oopera sa India]. Plastic and Reconstructive Surgery - Global Open (sa wikang Ingles). 12 (4) e5715. doi:10.1097/GOX.0000000000005715. ISSN 2169-7574. PMC 11000756. PMID 38596573.
  10. ↑ Grammaticos PC, Diamantis A (2008). "Useful known and unknown views of the father of modern medicine, Hippocrates and his teacher Democritus" [Magagamit na alam at di-alam na pananaw ng ama ng modernong medisina, si Hipokrates at ang guro niyang si Demokrito]. Hellenic Journal of Nuclear Medicine (sa wikang Ingles). 11 (1): 2–4. PMID 18392218.
  11. ↑ Garrison, Fielding H. (1966). History of Medicine [Kasaysayan ng Medisina] (sa wikang Ingles). Philadelphia: W.B. Saunders Company. p. 97.
  12. ↑ Martí-Ibáñez, Félix (1961). A Prelude to Medical History [Panimula sa Kasaysayan ng Medisina] (sa wikang Ingles). New York: MD Publications, Inc. p. 90. LCCN 61-11617.
  13. ↑ Vaisrub, Samuel; A. Denman, Michael; Naparstek, Yaakov; Gilon, Dan (2008). "Medicine" [Medisina]. Encyclopaedia Judaica (sa wikang Ingles). The Gale Group. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Mayo 2015.
  14. ↑ Lindberg, David (1992). The Beginnings of Western Science [Ang Simula ng Kanluraning Agham] (sa wikang Ingles). University of Chicago Press. p. 349. ISBN 978-0-226-48231-6.
  15. ↑ Prioreschi, Plinio (2004). A History of Medicine: Byzantine and Islamic medicine [Kasaysayan ng medisina: medisinang Bisantino at Islamiko] (sa wikang Ingles). Horatius Press. p. 146.
  16. ↑ Becka J (Enero 1980). "Otec lékarů Avicenna v nasí vĕdĕ a kulture. Abú Alí ibn Síná (980-1037)" [Ang ama ng medisina, Avicenna, sa ating agham at kultura. Abu Ali ibn Sina (980-1037)]. Cas Lek Cesk (sa wikang Tseko). 119 (1): 17–23. PMID 6989499.
  17. ↑ "Avicenna 980–1037" (sa wikang Ingles). Hcs.osu.edu. Inarkibo mula sa orihinal noong 7 Oktubre 2008.
  18. ↑ Flannery, Michael (2008). "Avicenna". Encyclopædia Britannica (sa wikang Ingles). Nakuha noong 18 Agosto 2026.
  19. ↑ Martín-Araguz A, Bustamante-Martínez C, Fernández-Armayor Ajo V, Moreno-Martínez JM (1 Mayo 2002). "La neurociencia en Al Andalus y su influencia en la medicina escolástica medieval" [Neurosiyensiya sa Al Andalus at ang impluwensiya nito sa medyebal na eskolastikang medisina]. Revista de Neurología (sa wikang Kastila). 34 (9): 877–892. doi:10.33588/rn.3409.2001382. PMID 12134355.
  20. ↑ "Chairman's Reflections: Traditional Medicine Among Gulf Arabs, Part II: Blood-letting" [Mga Pagninilay ng Pinuno: Tradisyonal na Medisina sa mga Arabo sa Golpo, Bahagi II: Pagpapadugo]. Heart Views (sa wikang Ingles). 5 (2): 74–85. 2004. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Marso 2013.
  21. ↑ Pormann, Peter E.; Savage-Smith, Emilie (2007). "On the dominance of the Greek humoral theory, which was the basis for the practice of bloodletting" [Ukol sa dominasyon ng teorya ng humorismo ng mga Griyego, na naging basehan sa pagsasagawa ng pagpapadugo]. Medieval Islamic medicine [Medyebal na medisinang Islamiko] (sa wikang Ingles). Washington DC: Georgetown University. pp. 10, 43–45. OL 12911905W.
  22. ↑ Iskandar, Albert (2006). "Al-Rāzī". Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures (sa wikang Ingles) (ika-2 (na) labas). Springer. pp. 155–156.
  23. ↑ Ganchy, Sally (2008). Islam and Science, Medicine, and Technology [Islam at Agham, Medisina, at Teknolohiya] (sa wikang Ingles). New York: Rosen Pub.
  24. ↑ Elgood, Cyril (2010). A Medical History of Persia and The Eastern Caliphate [Isang Medikal na Kasaysayan ng Persia at ang Kalipato ng Silangan] (sa wikang Ingles) (ika-1 (na) labas). London: Cambridge. pp. 202–203. ISBN 978-1-108-01588-2.
  25. ↑ Micheau F (1996). "The Scientific Institutions in the Medieval Near East" [Ang mga Siyentipikong Institusyon sa Medyebal na Malapit na Silangan]. Mula sa Rashed R, Morelon R (mga pat.). Encyclopedia of the History of Arabic Science (sa wikang Ingles). Routledge. pp. 991–992.
  26. ↑ Barrett, Peter (2004). Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding [Agham at Teolohiya Magmula kay Copernicus: Ang Paghahanap sa Pag-unawa] (sa wikang Ingles). Continuum International Publishing Group. p. 18. ISBN 978-0-567-08969-4.
  27. ↑ Blainey, Geoffrey (2011). A Short History of Christianity [Maikling Kasaysayan ng Kristiyanismo] (sa wikang Ingles). Penguin Viking. pp. 214–215. OCLC 793902685.
  28. ↑ Dols, Michael W. (1977). The Black Death in the Middle East [Ang Itim na Salot sa Gitnang Silangan] (sa wikang Ingles). Princeton. pp. 119, 285–290. OCLC 2296964.
  29. ↑ Madigan M, Martinko J, mga pat. (2006). Brock Biology of Microorganisms [Biolohiya ng mga Mikroorganismo ni Brock] (sa wikang Ingles) (ika-11 (na) labas). Prentice Hall. ISBN 978-0-13-144329-7.
  30. ↑ Lynch CD, O'Sullivan VR, McGillycuddy CT (Disyembre 2006). "Pierre Fauchard: the 'father of modern dentistry'" [Pierre Fauchard: ang 'ama ng modernong dentistriya']. British Dental Journal (sa wikang Ingles). 201 (12): 779–781. doi:10.1038/sj.bdj.4814350. PMID 17183395.
  31. ↑ Rhodes, Philip; Thomson, William Archibald Robson; Underwood, E. Ashworth; Richardson, Robert G.; Guthrie, Douglas James (24 Hulyo 2026). "History of medicine" [Kasaysayan ng medisina]. www.britannica.com (sa wikang Ingles). Nakuha noong 20 Agosto 2026.
  32. ↑ "Robert Koch". The Nobel Prize (sa wikang Ingles). The Nobel Foundation. Nakuha noong 20 Agosto 2026.
  33. ↑ Hutchings, Michael I.; Truman, Andrew W.; Wilkinson, Barrie (Oktubre 2019). "Antibiotics: past, present and future" [Antibiotika: nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap]. Current Opinion in Microbiology (sa wikang Ingles). 51: 72–80. doi:10.1016/j.mib.2019.10.008.
  34. ↑ "History of smallpox vaccination" [Kasaysayan ng pagbabakuna kontra bulutong] (sa wikang Ingles). WHO. Nakuha noong 20 Agosto 2026.
  35. ↑ Arafah, Azher; Khatoon, Saima; Rasool, Iyman; Khan, Andleeb; Rather, Mashoque Ahmad; Abujabal, Khaled Abdullah; Faqih, Yazid Abdullilah Hassan; Rashid, Hina; Rashid, Shahzada Mudasir; Bilal Ahmad, Sheikh; Alexiou, Athanasios (25 Enero 2023). "The Future of Precision Medicine in the Cure of Alzheimer's Disease" [Ang Hinaharap ng Medisinang Tumpak sa Lunas sa Sakit na Alzheimer's]. Biomedicines (sa wikang Ingles). 11 (2): 335. doi:10.3390/biomedicines11020335. ISSN 2227-9059. PMC 9953731. PMID 36830872.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (link)
  36. ↑ Molla, Getnet; Bitew, Molalegne (28 Agosto 2025). "The Future of Cancer Diagnosis and Treatment: Unlocking the Power of Biomarkers and Personalized Molecular-Targeted Therapies" [Ang Hinaharap ng Dayagnosis at Pagpapagaling sa Kanser: Pagbubukas sa Kapangyarihan ng mga Biomarker at Personalisadong Terapiyang Molekular]. Journal of Molecular Pathology (sa wikang Ingles). 6 (3): 20. doi:10.3390/jmp6030020. ISSN 2673-5261.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (link)
  37. 1 2 Coulehan, John L.; Block, Marian R. (2005). The Medical Interview: Mastering Skills for Clinical Practice [Ang Medikal na Panayam: Pagmamaster sa mga Kasanayan para sa Gawaing Pangklinika] (sa wikang Ingles) (ika-5 (na) labas). F. A. Davis. ISBN 978-0-8036-1246-4. OCLC 232304023.
  38. ↑ Addison K, Braden JH, Cupp JE, Emmert D, Hall LA, Hall T, Hess B, Kohn D, Kruse MT, McLendon K, McQueary J, Musa D, Olenik KL, Quinsey CA, Reynolds R, Servais C, Watters A, Wiedemann LA, Wilkins M, Wills M, Vogt NE (Setyembre 2005). "Update: guidelines for defining the legal health record for-disclosure purposes" [Update: mga gabay sa pagtukoy sa legal na rekord ng kalusugan para sa mga kadahilanang pangpagsisiwalat]. Journal of AHIMA (sa wikang Ingles). 76 (8): 64A–64G. PMID 16245584. Inarkibo mula sa orihinal noong 9 Marso 2008.
Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Medisina&oldid=2221666"