Pumunta sa nilalaman

Taytay, Rizal

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
Taytay

Bayan ng Taytay
Bayan
Mapa ng Rizal na nagpapakita sa bayan ng Taytay.
Mapa ng Rizal na nagpapakita sa bayan ng Taytay.
Map
Taytay is located in Pilipinas
Taytay
Taytay
Lokasyon sa Pilipinas
Mga koordinado: 14°34′09″N 121°07′57″E / 14.56917°N 121.1325°E / 14.56917; 121.1325
Bansa Pilipinas
RehiyonCalabarzon (Rehiyong IV-A)
LalawiganRizal
Distrito— 0405813000
Mga barangay5 (alamin)
Pamahalaan
 • Punong-bayanAllan Martine S. De Leon
 • Manghalalal161,880 botante (2025)
Lawak
 [1]
 • Kabuuan38.80 km2 (14.98 milya kuwadrado)
Populasyon
 (Senso ng 2024)
 • Kabuuan397,111
 • Kapal10,000/km2 (27,000/milya kuwadrado)
 • Kabahayan
92,234
Ekonomiya
 • Kaurian ng kitaika-1 klase ng kita ng bayan
 • Antas ng kahirapan9.81% (2021)[2]
 • Kita₱ 1,658 million (2022)
 • Aset₱ 3,671 million (2022)
 • Pananagutan₱ 677.3 million (2022)
 • Paggasta₱ 1,368 million (2022)
Kodigong Pangsulat
1920
PSGC
0405813000
Kodigong pantawag2
Uri ng klimaTropikal na monsoon na klima
Mga wikaTagalog
Websayttaytayrizal.gov.ph

Ang Taytay (pagbigkas: tay•táy) ay isang bayan sa lalawigan ng Rizal, sa paanan ng Antipolo sa may dakong silangan ng Lungsod ng Maynila sa Pilipinas. Napapaligiran ito ng Cainta sa hilaga, Lungsod ng Pasig sa kanluran, Lungsod ng Antipolo sa silangan, Angono sa timog, at Taguig sa timog-kanluran.

Kilala ang Taytay sa pagawaan ng kahoy at mga kasangkapan na pambahay (furnitures) at tahian ng mga damit pangkasuotan at binansagang "Kapital ng Kasuotan sa Pilipinas".

Ayon sa senso ng 2024, ito ay may populasyon na 397,111 sa may 92,234 na kabahayan.

Kasaysayan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Taytay ay isang pamayanan na matatagpuan sa baybayin ng silangang bahagi ng Laguna de Bay na bahagi ng Kaharian ng Namayan, na kilala rin bilang Kaharian ng "Sapa", na pinamunuan ni Lakan Tagkan. Ang nasabing teritoryo ang kilala natin ngayon bilang distrito ng Santa Ana, Maynila.

Pagdating ng mga misyonerong Franciscano noong Hulyo 2, 1578, sa Maynila, ipinangaral nila ang ebanghelyo sa mga naninirahan sa Namayan at inorganisa ito sa isang pueblo at pinangalanan itong Visita Santa Ana de Sapa. Binubuo nito ang mga komunidad ng Meycatmon, Calatongdongan, Dongos, Dibag, Pinacauasan, Yamagtogon, Meysapan (Pasay), Malate, Dilao (Paco), Pandacan, Quiapo, Sampaloc, San Miguel, San Juan del Monte, San Felipe Neri (Mandaluyong), San Pedro Macati, at Taytay.<ref| Estodestico, Historico Religioso, de la Santa y Apostolica Provincia de San Gregorio Magno, de religiosos menores de scalzos de la regular y más estrecha observancia de N.S.P.S. Francisco, sa mga isla ng Filipinas.|last=de Huerta|first=Felix|publisher=Imprenta de M. Sánchez y Cía, Maynila.|year=1865|pages=50, 53}}</ref>

Dahil dito, ang distrito ng Santa Ana de Sapa ay naging sentral na istasyon ng misyon ng mga Franciscano.

Noong 1579, pormal na itinatag ang Taytay bilang isang bayan at Simbahan sa isang simbiyotikong ugnayan, ibig sabihin, ipinapalagay nito na ang isa ay hindi maaaring umiral nang wala ang isa. Isang simbahan ang itinayo mula sa mga magaan na materyales at tinawag itong "Visita de Santa Ana de Sapa". Ang Taytay—ngayon ay isang mas malaking nayon, isang pueblo, isang bayan—ay nabuo, bilang isang huridikal na entidad pati na rin isang aktwal na yunit ng teritoryo.

Si San Juan Bautista ay naging patron ng bayan at ng parokya sa ilalim ng ministeryo ng mga Franciscano.

Ang eklesyal na hurisdiksyon ng Taytay, kasama ang visita ng Cainta, na isang annex ng Taytay, ay inilipat sa bagong dating na mga misyonerong Jesuit noong 1591. Naglingkod sila hanggang 1768—sa loob ng 177 taon.[3]

Si Fray Pedro Chirino, isang kilalang mananalaysay, ang naging unang Jesuit na kura paroko ng Taytay. Ipinagdiwang niya ang kanyang unang Banal na Misa bilang misyonero sa swampy resettlement area noong Marso 25, 1591, ang kapistahan ng Annunciation.[4]

Dahil sa walang humpay na pagbaha, inilipat ang bayan sa mas mataas na lugar. Sinundan ito ng mga tao pagkatapos na muling itayo ang simbahan sa ibabaw ng burol. Ang bayan ng Taytay ay inialay kay Saint John the Baptist at bininyagan ang "San Juan del Monte" [na ang ibig sabihin ay "Saint John of the Mountain"].[5][6] Ang "San Juan" ay may tag na "del Monte" na tumutukoy sa maburol na lupain ng bagong lugar ng paglilipatan ng bayan.

Gayunpaman, patuloy na tinawag ng mga taga-bayan ang kanilang bayan na Taytay, at nanatili ito hanggang sa araw na ito.[7]

Ito ang parehong lokasyon kung saan matatagpuan ang kasalukuyang St John the Baptist Parish Church nakatayo pa rin.[8]

Ang mga uri ng encomienda ay yaong sa Royal Crown (encomienda de la real corona), at yaong sa mga pribadong tao (encomienda de perticulares).[9] Noong 1591, ang encomienda ng Taytay na kasama sa malawak na distrito ng Santa Ana de Sapa, ay pag-aari ng Royal Crown.[10]

Ang baybayin ng lawa na bayan ng Taguig sa Kanluran ay nasa tapat ng Taytay sa Silangan ng Laguna de Bay. Pareho silang "encomienda" sa ilalim ng saklaw ng "Santa Ana de Sapa". Pinaghiwalay sila ng isang makitid na dulong bahagi ng bayan ng Pasig. Katabi ng Pasig ang lugar na matatagpuan sa baybayin ng lawa ng Barangay Santa Ana ng Taytay. Ito ay isang lupain ng lupang pang-agrikultura na itinuturing na isang "friar estate" na kilala pa rin ngayon bilang "Lupang Arenda". na ngayon ay naging isang lugar ng paglipat at muling pagtira.

Ang Arenda ay isang pag-upa ng mga fixed asset o ng mga prerogative, tulad ng lupa, o ng mga espesyal na karapatan na may kinalaman sa agrikultura, pagmimina, pangongolekta ng mga tungkulin at buwis. Ang mga karapatan ng "Arenda" ay direktang nauugnay sa "encomienda."

Ayon sa dating Mayor ng Taytay na si Felix M. Sanvictores (1925-1931), ang "Lupang Arenda" ay ipinagkaloob nina Don Juan Valerio Gonzales at Don Cristobal Paramdam sa "Municipio" noong 1740. Bukod sa kanilang sariling mga lupang sakahan, nakikinabang din ang mga magsasaka ng Taytay sa pagsasaka sa "arenda" pati na rin sa pangingisda sa malalawak na ilog na dumadaloy sa lawa at sa malalawak na binaha na lupang sakahan malapit sa lawa tuwing tag-ulan.”[11]

Noong Pebrero 23, 1853, isang atas ng Superior Government ang lumikha ng isang distrito na binubuo ng mga bayan ng Taytay, Antipolo, Bosoboso, at Cainta. [mula sa Lalawigan ng Tondo], at ang mga bayan ng Morong, Baras, Tanay, Pililla, Angono, Binangonan, Cardona, at Jalajala [mula sa Lalawigan ng La Laguna], kung saan ang Morong ang kabisera nito.[12] Ito ay tinawag na Distrito Politico-Militar de Morong.

Panakop ng mga Amerikano

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Nagtamo ng matinding kaswalti ang Taytay noong Digmaang Pilipino-Amerikano noong 1899, kung saan muntik nang masunog ang simbahan at halos tuluyang nawasak ang bayan.[8]

Noong Hunyo 11, 1901, naging bahagi ang Taytay ng bagong likhang Lalawigan ng Rizal sa bisa ng isang Batas Blg. 137 na ipinatupad ng Unang Komisyon ng Pilipinas. Noong 1903, ang Taytay ay pinagsama sa mga kalapit na bayan ng Cainta at Angono sa bisa ng Batas Blg. 942. Hindi ito nagtagal dahil ang Angono ay hiniwalay upang pagsamahin sa Binangonan nang huling bahagi ng taong iyon at ang Cainta ay naging isang malayang bayan muli noong 1914.[13]

Noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang Taytay ay sinakop ng mga puwersang Hapones noong 1942. Ang mga lokal na sundalo ng 42nd Infantry Division ng Philippine Commonwealth Army at 4th Constabulary Regiment ng Philippine Constabulary ay nagpalaya at pumasok sa Taytay noong 1945 upang tulungan ang mga kinikilalang gerilyang mandirigma na talunin at salakayin ang Japanese Imperial Army.

Kalayaan ng Pilipinas

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Noong Nobyembre 7, 1975, sa bisa ng Presidential Decree No. 824, na lumikha ng Metro Manila, ang Taytay ay kabilang sa mga bayan na nanatili sa loob ng lalawigan ng Rizal.[kailangan ng sanggunian]

Kontemporaryong panahon

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Hinirang ng National Competitiveness Council ang Taytay bilang "Ika-2 Pinakamapagkumpitensyang Munisipalidad (Una at Ikalawang Klase) mula 2016 hanggang 2017",[14][15] mula sa ika-10 pwesto noong 2014[16] at ika-3 pwesto noong 2015.[17] Sa Taong 2018, ang Munisipalidad ng Taytay ay umangat mula sa "Ikalawang Pinakamapagkumpitensya" Munisipalidad" tungo sa "Unang Pinakamapagkumpitensyang Munisipalidad (Una at Ikalawang Klase)

Noong gabi ng Abril 28, 2023, sina Dexter Capuyan, mga aktibista ng karapatang pantao, at Gene Roz Jamil "Bazoo" de Jesus ay kakasakay lang ng tricycle palabas ng SM City Taytay mall nang sila ay dukutin ng mga armadong lalaki.[18][19][20] Ang 57-taong-gulang na si Capuyan, isang miyembro ng katutubong mga taga-Cordillera, ay dating inakusahan bilang miyembro ng New People's Army, habang ang 27-taong-gulang na Si de Jesus ay miyembro ng Philippine Task Force for Indigenous Peoples' Rights na may mga nakabinbing kaso sa korte sa Cordillera at Ifugao; kapwa alumni ng Unibersidad ng Pilipinas, Baguio.[18][21] Noong Mayo 2023, sinimulan ng Komisyon sa Karapatang Pantao ang isang imbestigasyon sa kanilang pagkawala,[18] habang ang kanilang mga pamilya ay patuloy na nananawagan para sa kanilang pagpapalaya sa mga sumunod na taon.[21] Noong Nobyembre 2024, ang Korte Suprema ay naglabas ng writ of amparo at writ of habeas data pabor sa mga pamilya ng mga biktima, habang binibigyan din sila ng pansamantalang utos ng proteksyon (TPO).[22] Pagsapit ng Agosto 2025, ipinagkaloob din ng Korte ng Apelasyon ang writ of amparo kina Capuyan at de Jesus matapos silang ideklarang biktima ng sapilitang pagkawala.[19]

Mga barangay

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Nahahati ang Taytay sa 5 barangay.

  • Dolores (Pob.)
  • Muzon
  • San Isidro
  • San Juan
  • Santa Ana

Demograpiko

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Senso ng populasyon ng
Taytay
TaonPop.±% p.a.
1903 6,067—    
1918 7,429+1.36%
1939 10,891+1.84%
1948 14,144+2.95%
1960 21,747+3.65%
1970 46,717+7.94%
1975 58,274+4.53%
1980 75,328+5.27%
1990 112,403+4.08%
1995 144,748+4.85%
2000 198,183+6.97%
2007 262,485+3.95%
2010 288,956+3.56%
2015 319,104+1.91%
2020 386,451+3.84%
Sanggunian: PSA[23][24][25][26]

Mga kilalang personalidad

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Mga sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ "Province:". PSGC Interactive. Quezon City, Philippines: Philippine Statistics Authority. Nakuha noong 12 Nobyembre 2016.
  2. ↑ "PSA Releases the 2021 City and Municipal Level Poverty Estimates". Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 2 Abril 2024. Nakuha noong 28 Abril 2024.
  3. ↑ Fernandez, Jose "Ding" A. (2013). Lakbay-Pananampalataya--Parokya ni San Juan Taytay. p. 15.
  4. ↑ Fernandez, Jose Ding. Lakbay-Pananampalataya -- Parokya ni San Juan Bautista, Taytay. 15 Set 2013. p-16.
  5. ↑ Chirino del P. Pedro. Relacion de las Islas Filipinas y de lo que en ellas han trabajado los padres de la Compania de Jesus, 1557-1635. Roma, 1604; 2 Edicion, Maynila, 1890; Kabanata XX, p 69.
  6. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  7. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  8. 1 2 {{Cite book|title=Lakbay-Pananampalataya|last=Fernandez|first=Jose|publisher=St John the Baptist Parish|year=2013|location=Taytay, Rizal

    Encomienda sa Taytay

    Ipinatupad ng Adelantado Miguel Lopez de Legazpi ang sistemang encomienda sa mga Isla ng Pilipinas mula noong siya ay dumating noong 1565. Ang Taytay encomienda lamang ay mayroong 500 katutubo noong 1582. May humigit-kumulang 400 na kabahayan sa Taytay, habang 100 na kabahayan lamang sa Antipolo noong 1591 ang nabigyan na ng mga Juan. Pacheco de Maldonado]; at sa taon ding iyon, nagtala rin ang Taytay encomienda ng 600 tributante at mga naninirahan sa 2,400 hanggang 3,000.<ref>Feernandez, Jose Ding. Juan de Plasencia, OFM -- Tatay ng Taytay ni Juan. p. 24. {{cite book}}: Text "2017" ignored ()
  9. ↑ Relacion de las Encomiendas, existentes en Filipinas. Retana, Archivo del Bibliófilo Filipino, Vol. IV.
  10. ↑ Jose "Ding" Fernandez. Juan de Plasencia, OFM: Tatay ng Taytay ni Juan. p.23-24 (Bahagi 2); ACADEMIA.EDU.
  11. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  12. ↑ Huerta. p.101-102.
  13. ↑ Tanay Tercenary Souvenir: 1640-1940 & The Towns of Rizal Province. Catolos, Bendana & Santos. 1940.
  14. ↑ Ang Cities and Municipalities Competitiveness Index 2016: Naka-arkibo July 18, 2016[Date mismatch], sa Wayback Machine., 2016
  15. ↑ Ang Cities and Municipalities Competitiveness Index 2017: Naka-arkibo September 13, 2017[Date mismatch], sa Wayback Machine., 2017
  16. ↑ Ang Indeks ng Kompetitibo ng mga Lungsod at Munisipalidad:"Munisipalitya ng Taytay (RL)". Inarkibo mula sa orihinal noong Oktubre 27, 2014. Nakuha noong Abril 30, 2016.,2014
  17. ↑ Ang Cities and Municipalities Competitiveness Index 2015: Naka-arkibo August 21, 2014[Date mismatch], sa Wayback Machine., 2015
  18. 1 2 3 De Vera, Sherwin (Mayo 12, 2023). "Iniimbestigahan ng CHR ang pagkawala ng 2 aktibista ng Cordillera". Rappler. Baguio City, Philippines: Rappler Inc. Nakuha noong Agosto 14, 2025.
  19. 1 2 Klima Center. "Ipinagkaloob ng Korte ng Apelasyon ang Writ of Amparo sa mga Nawawalang Tagapagtaguyod ng Karapatang Katutubo na sina Dexter Capuyan at Gene Roz Jamil "Bazoo" De Jesus". Facebook. Meta Platforms, Inc. Nakuha noong Agosto 14, 2025. {{cite web}}: Unknown parameter |petsa= ignored ()
  20. ↑ De Vera, Sherwin (Mayo 19, 2023). "Panawagan para ilabas ang dalawang alumni ng UP Baguio ay nagpapatuloy". Northern Dispatch. Baguio City: Northern Dispatch Media Network, Inc. Nakuha noong Agosto 14, 2025. Nangyari ang insidente malapit sa SM City Mall, kung saan hindi bababa sa dalawang sasakyan ang humarang sa kanilang tricycle at pinilit ang dalawang pasahero na sumakay sa magkaibang sasakyan.
  21. 1 2 Binalingbing, Kimberly (Oktubre 4, 2023). "Pagkatapos ng 5 buwan, nawawala pa rin ang mga aktibista ng Cordillera na sina Dexter at Bazoo". Bulatlat. Manila. Nakuha noong Agosto 14, 2025.
  22. ↑ Argosino, Faith. "Ipinagkaloob ng Korte Suprema ang utos ng proteksyon sa mga nawawalang aktibista". Inquirer.net. Inquirer Interactive, Inc. Nakuha noong Agosto 14, 2025. {{cite news}}: Unknown parameter |petsa= ignored ()
  23. ↑ Census of Population (2015). "Region IV-A (Calabarzon)". Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. PSA. Nakuha noong 20 Hunyo 2016.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  24. ↑ Census of Population and Housing (2010). "Region IV-A (Calabarzon)". Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. NSO. Nakuha noong 29 Hunyo 2016.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  25. ↑ Censuses of Population (1903–2007). "Region IV-A (Calabarzon)". Table 1. Population Enumerated in Various Censuses by Province/Highly Urbanized City: 1903 to 2007. NSO.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link) CS1 maint: url-status (link)
  26. ↑ "Province of". Municipality Population Data. Local Water Utilities Administration Research Division. Nakuha noong Disyembre 17, 2016.

Kawing panlabas

[baguhin | baguhin ang wikitext]


Pilipinas Ang lathalaing ito na tungkol sa Pilipinas ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.

Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Taytay,_Rizal&oldid=2188201"