Phở

Mula sa Wikipediang Tagalog, ang malayang ensiklopedya
Jump to navigation Jump to search
Phở
Phở bò, Cầu Giấy, Hà Nội.jpg
UriSabaw at nudel
PutaheSangkalan
PinanggalinganBiyetnam
Rehiyon o estadoHanoi, Probinsya ng Nam Định
Nagimbento1900–1907[1]
Temperatura sa paghainMainit-init
Pangunahing sangkapKaning nudel and baka or manok
BaryasyonPho na manok (phở gà), phở tái (pho na tinalbusan ng hiniwang bakang rara)
Cookbook: Phở sa Wikibooks 

Ang phở o pho[2] (NK /fɜː/, EU /fʌ,_f/, Canada: /fɑː/;[3] Vietnamese: [fəː˧˩˧]  (Speaker Icon.svg listen)) ay isang Biyetnames na sabaw na binubuo ng kaldo, kaning nudel na tinatawag na bánh phở, iilang halamang damo, at karne, na karaniwang ginamit ang baka (phở bò) o manok (phở gà).[4][5]. Tanyag na pagkaing kalye ang pho sa Biyetnam[6] at espesyalidad ng iilang pangkat ng restawran sa buong mundo. Nagmula ang pho sa unang bahagi ng ika-20 siglo sa hilagang Biyetnam, at pinasikat sa buong mundo ng mga refugee pagkatapos ng Digmaang Biyetnam. Dahil hindi masyadong dokumentado ang pinagmulan nito,[7][8] mayroong makabuluhang pagtatalo sa mga kultural na impluwensiya na humantong sa kanyang paglago sa Biyetnam, pati na rin ang etimolohiya ng salita mismo.[9] Naiiba ang mga estilo ng Hanoi at Saigon na pho ayon sa haba ng nudel, tamis ng sabiw, at pagpili ng halamang damo.

Kasaysayan[baguhin | baguhin ang batayan]

Posibleng nagmula ang pho mula sa mga magkatulad na putahe; halimbawa, sinabi ng mga tagabaryo sa Vân Cù na kumain sila ng pho bago ang panahong kolonyal ng Pranses.[10] Lumabas ang modernong anyo ng putahe mula 1900 hanggang 1907 sa hilagang Biyetnam,[11][1] timog-silangan ng Hanoi sa Probinsya ng Nam Định, pagkatapos sas mahalagang pamilihan ng tela. Ipinapalagay na ang tradisyonal na sinilangang-bayan ng pho ay mga nayon ng Vân Cù at Dao Cù (o Giao Cù) sa komuna ng Đông Xuân, Distrito ng Nam Trực, Probinsya ng Nam Định.[10][12]

Pinaniniwalaan ni Trịnh Quang Dũng, isang mananalaysay at mananaliksik ng kultura, na nanggaling ang katanyagan at pinagmulan sa interseksyon ng ilang mga makasaysayang at kultural na salik sa unang bahagi ng ika-20 siglo.[13] Kabilang dito ang pagtaas ng pagkakaroon ng baka dahil sa pangangailangan ng Pranses, na nagresulta sa pagkakaroon ng buto ng baka na binili ng mga Tsinong manggagawa para gumawa ng putahe na magkatulad sa pho na tinatawag na ngưu nhục phấn.[13][14]

Sa simula, pinakamataas ang pangangailangan ng putaheng ito sa mga manggagawang galing sa mga probinsya ng Yunnan at Guangdong, na nagkaroon ng kagustuhan sa putahe dahil kanyang pagkakatulad sa mga putahe ng kanilang bayang sinilangan, na nagpatanyag at nagpalaganap ng putaheng ito sa pangkalahatang populasyon.[14]

Ang unang dalawang nakapirming na tindahan ng pho sa Hanoi ay Cát Tường sa Kalye Cầu Gỗ, na pag-aari ng Biyetnames at isang tinadhan na pag-aari ng Tsino sa harapan ng hintuan ng ng trambya sa Bờ Hồ. Sinalihan sila noong 1918 ng dalawa pa sa Quạt Row at Đồng Row.[15] Noong mga 1925, nagbukas si Vạn, isang tagabaryo ng Vân Cù, ng unang tindahan ng "estilong Nam Định" na pho sa Hanoi.[16] Bumaba ang numero ng mga gánh phở noong mga 1936–1946 sa pabor ng mga nakapirming kainan.[17]

Pagsulong[baguhin | baguhin ang batayan]

Noong huling bahagi ng dekada 1920, nag-eksperimento ang maraming mga tindeo ng húng lìu, mantika ng linga, tokwa, at kahit katas ng lethocerus indicus (cà cuống). Hindi sumikit ang "phở cải lương" na ito.[18][19]

Ipinakilala ang Phở tái, na inihahain na may kasamang bakang rara noong 1930. Lumitaw ang pho na manok noong 1939, posibleng dahil hindi ibinenta ang baka sa mga merkada mula Lunes hanggang Biyernes sa panahong iyon.[20]

Pho na timugang-estilo na inihain na may kasamang balanoy and toge

Noong partisyon ng Biyetnam noong 1954, higit sa isang milyon ang tumakas mula sa Hilagang Biyetnam para sa Timugang Vietnam. Hindi popular ang pho sa Timog, pero sumikat ito bigla.[21] Hindi na nakakulong sa mga tradisyon ng pagluluto sa hilaga, lumitaw ang mga baryasyon ng karne at sabaw, at naging karaniwan ang mga karagdagang palamuti, katulad ng dayap, toge (Giá đỗ), kulantro (ngò gai), kanelang balanoy (húng quế), sarsang Hoisin (tương đen), at maanghang na sawsawan (tương ớt).[22][21][23][24] Nagsimulang magkalaban ang phở tái sa lutung-luto na phở chín sa katanyagan. Pinabantog din ng mga dayuhan mula sa Hilaga ang bánh mì na sandwits.[25]

Samantala, sa Hilagang Biyetnam, isinabansa ang mga pribadong restawran ng pho (mậu dịch quốc doanh)[26] at nagsimulang maghain ng nudel ng pho na gawa sa lumang kanin. Pinilitan ang mga tindero sa kalye na gumamit ng mga nudel gawa sa inangkat na harinang patatas.[27][28] Opisyal na ipinagbawal bilang kapitalismo, pinahalagahan ng mga tindero ang portabilidad, kaya dinala nila ang kanilang paninda sa mga gánh at naglabas sila ng upang bangkitong plastik para sa mamimili.[29]

Pho na hilagang-estilo na inihain na may kasamang quẩy (pinritong tinapay)

Noong tinatawag na "panahon ng subsidyo" pagaktapos ng Digmaan ng Biyetnam, naghain ang mga kainan ng pho na ari ng estado ng baryasyon ng putahe na walang karne na kilala bilang "pho na walang piloto" (phở không người lái),[30] isang pagtukoy sa ng mga droneng pampagmamatyag na walang tauhan ng Hukbong Panghimpapawid ng mga Amerikano. Binuo ang sabaw ng pinakuluang tubig na dinagdagan ng betsin bilang pampalasa, dahil nagkaroon ng kakulangan sa iba't ibang kasangkapan katulad ng karne at kanin noong panahong iyon.[31] Inihain din ang tinapay o malamig na kanin bilang pamutat, na humantong sa kasalukuyang kaugalian ng pagsasawsaw ng quẩy sa pho.[32]

Naging pribado ang mga kainan ng pho bilang bahagi ng Đổi Mới. Gayunpaman, kailangan pa ring manatiling tago ang mga magtitinda para maiwasan ang mga pulis na nagpapatupad ng tuntunin sa kalinisan ng kalye na pumalit sa pagbabawal ng pribadong pagmamay-ari.[33]

Globalisasyon[baguhin | baguhin ang batayan]

Isang restawran ng pho at bánh cuốn sa Paris

Pagkatapos ng Digmaan ng Biyetnam, dinala ng mga Biyetnames na refugees ang pho sa mararaming bansa. Lumitaw ang mga restawran na espesyalista sa pho sa mga maraming Asyanong enclave at mga Little Saigon, katulad ng nasa Paris at sa pangunahing lungsod sa Estados Unidos, Canada, at Australya.[34][35] Noong 1980, nagbukas ang una sa daan-daang restawran ng pho sa Little Saigon ng Kondado ng Orange, California.[36]

Sa Estados Unidos, nagsimulang pumasok ang pho sa daniw noong dekada 1990, noong gumanda ang relasyon ng Estados Unidos at Biyetnam.[37] Noong panahong iyon, nagsimulang magbukas agad-agad ang mga Biyetnames na restawran sa Texas at California at mabilis kumalat sa Golpo at Kanlurang Babayin, pati na rin ang Silangang Babayin at ang natitirang bahagi ng bansa. Noong dekada 2000, kumita ang mga restawran ng pho sa Estados Unidos ng US$500 milyon sa taunang kitambayan, ayon sa isang hindi opisyal na tantiya.[38] Mahahanap na ngayon ang pho sa mga kapiterya sa maraming mga kampus ng kolehiyo at koporasyon, lalo na sa Kanlurang Babayin.[37]

Idinagdag ang salitang "pho" sa Shorter Oxford English Dictionary noong 2007.[39] Nakalista ang pho sa numero 28 sa "World's 50 most delicious foods [Ang 50 pinakamasarap na pagkain ng mundo]" na naitala ng CNN Go noong 2011.[40] Ipinagdiwag ang Araw ng Pho sa Biyetnames na Embahada sa Mehiko noong Abril 3, 2016, at nagdiriwang ang prepektura ng Osaka ng kawangis na pagdiriwang sa susunod na araw.[41] Hiniram ang pho ng mga ibang lutuin ng Timog-silangang Asya, katulad ng lutuing Hmong.[42] Lumalabas ito minsan bilang "Phô" sa mga menu sa Australya.

Etimolohiya at pinagmulan[baguhin | baguhin ang batayan]

Phở
Vietnamese name
Quốc ngữ phở
Chữ nôm 𬖾 (𬖾)[43]

Natuklasan ng mga pagsusuri ng panitikang Indotsino na pumasok ang pho sa daniw noong mga dekada 1910. Mayroong tala sa Nhật dụng thường đàm, ang 1827 diksyunaryong Hán-Nôm ni Phạm Đình Hổ, para sa kaning nudel (tradisyonal na Tsino: 玉酥餅; ; Biyetnames: ngọc tô bính) na may kahulugang 羅𩛄普𤙭 (Biyetnames: là bánh phở bò; "ay nudel pambakang pho"), na hiniram ang isang panitik na "phổ" o "phơ" ang dating pagbigkas para tumukoy sa pho.[44] Walang binanggit na pho sa salaysay noong 1907 ni Georges Dumoutier tungkol sa lutuing Biyetnames,[45] habang naaalala ni Nguyễn Công Hoan ang pagbenta nito ng mga tindero noong 1913.[46] Ibinigay ang kahulugan ng phở sa unang pagkakataon ng isang diksyunaryo noong 1931 na: "mula sa salitang phấn. Isang putahe na binubuo ng maliit na hiwa ng kakanin na pinakuluan kasama ng baka."[45][47][48]

Posible na ang unang pagtukoy ng pho sa wikang Ingles ay nasa librong Recipes of All Nations (), na namatnugot ni Countess Morphy noong 1935: sa libro, inilarawan ang pho bilang "Anamesang sabaw na pinahahalagahan ... gawa mula sa baka, buto ng baka, isang bayleaf, asin at paminta at isang maliit na kutsarita ng nuoc-mam."[49]

Mayroong dalawang nananaig na teorya tungkol sa pinagmulan ng salitang phở at, bilang karugtong, ang putahe mismo. Katulad ng ibinanggit ni Nguyễn Dư, isang may-akda, mahalaga ang dalawang tanong sa pagkakakilanlan ng Biyetnames.[50]

Mula sa Pranses[baguhin | baguhin ang batayan]

Karaniwang kumain ng baka ang mga dahuyang Pranses, habang kumain ang mga Biyetnames, ayon sa kaugalian, ng baboy at manok at ginamit ang mga baka bilang mga hayop ng pasanin.[51][52] Iniuugnay ni Gustave Hue (1937) ang cháo phở sa pot-au-feu isang klase ng nilagang baka ng Pranses (literal: "palayok sa apoy").[53] Alinsunod dito, pinapanatili ng mga Kanluraning sanggunian na nagmula ang phở mula sa pot-au-feu sa pangalan at nilalaman.[54][53][55] Bagaman, pinagtatalunan ng ilang mga iskolar ang etimolohiyang ito batay sa lubos na pagkakaiba ng dalawang putahe.[53][56][57] Sa balintunang paraan, matagal nang binibigkas na [fo] ang salitang pho sa Pranses sa halip ng [fø]: sa Lettre de Hanoï à Roger Martin Du Gard ni Jean Tardieu (1928), sumisigaw ang isang tindero ng "Pho-ô!" sa kalsada.[58]

Ipinapaliwanag ng maraming taga-Hanoi na nagmumula ang saitang phở mula sa pag-order ng "feu" (apoy) ng mga sundalong Pranses mula sa gánh phở, na tumutukoy sa singaw na umaangat mula sa mangkok ng pho at sa panggatong na kumikinang mula sa gánh phở sa gabi.[59]

Nakipagtalo si Erica J. Peters, isang mananalaysay ng pagkain, na niyakap ng mga Pranses ang pho sa paraan na binabalewala ang kanyang pinagmulan bilang lokal na improbisasyon na nagpapatibay "ng ideya na idinala ng mga Pranses ang modernong pagkamalikhain sa tradisyonalistang Biyetnam".[60]

Inaakala minsan na ang mga pangalan ng mga baryante ng pho, lalo na phở bò (baka) at phở gà (manok), ay may pinagmulang Pranses o kahit na Latin, dahil ang ibig sabihin ng Lating bos at gallus ay "baka" at "manok", ayon sa pagkabanggit. Subalit malinaw na pagkakataon lamang ito, dahil katutubong salita sa Biyetnames ang at .

Mula sa Kantones[baguhin | baguhin ang batayan]

Nagbibigay si Hue at Eugèn Gouin (1957) ng kahulugan sa phở mismo bilang pagpapaikli ng lục phở. Ipinaliwanag ng diksyunaryo noong 1931, ipinahayag ni Gouin at Lê Ngọc Trụ (1970) na ang lục phở ay korapsyon ng ngưu nhục phấn (Tsino: 牛肉粉; Kantones Yale: ngau4 yuk6 fan2; "bakang nudels"), na kadalasang ibinebenta ng mga Tsinong dayuhan sa Hanoi.[61] ([ɲ] ay alopono ng /l/ sa ilang mga hilagang dayalekto ng Biyetnames.)

Pinagtatalunan ng ibang iskolar na nagmula ang pho (ang putahe) mula sa xáo trâu, isang putaheng Biyetnames na karaniwan sa Hanoi noong huling bahagi ng siglo. Orihinal na kinain ng mga karaniwang tao sa Ilog Pula, binuo ito ng ginisang karne ng kalabaw pantubig na inihain sa sabaw sa ibabaw ng bihon.[62] Noong mga 1908–1909, nagdala ang industriya ng pagpapadala ng pagdagsa ng manggagawa. Nagtayo ang mga manlulutong Biyetnames at Tsino ng mga gánh para maghain ng xáo trâu sa kanila, ngunit pinalitan nila ito kinamamayaan ng mga murang piraso ng baka[63][64] na iniwan ng mga magkakarne na nagbenta sa mga Pranses.[65] Inanunsiyo ng mga Tsinong tindero ang xáo bò sa pagsigaw ng, "Baka at nudel!" (Kantones Yale: ngàuh yuhk fán; Biyetnames: ngưu nhục phấn).[66] Sa huli, ang sigaw sa kalye ay naging "Karne at nudel!" (Tsino: 肉粉; Kantones Yale: yuhk fán; Biyetnames: nhục phấn) na pinahaba ang huling pantig.[67][68] Iminumungkahi ni Nguyễn Ngọc Bích na inalis ang huling "n" sa wakas dahil katulad ang tunog nito sa phẩn (tradisyonal na Tsino: 糞; pinapayak na Tsino: 粪; "dumi").[69][70] Tinutukoy ni Jean Marquet, isang Pranses na may-akda, ang putahe bilang "Yoc feu!" sa kanyang nobela noong 1919, Du village-à-la cité.[65] Siguro ito ang tinutukoy ni Tản Đà, isang Biyetnames na may-akda, na nhục-phở sa Đánh bạc ("Pagsusugal"), na isinulat noong mga 1915–1917.[71][72]

Mga sangkap at paghahanda[baguhin | baguhin ang batayan]

Wikibooks
Ang Wikibooks Cookbook ay may artikulo hinggil sa

Inihahain ang pho sa isang mangkok na may partikular na hiwa ng lapad na kaning nudel sa malinaw na sabaw ng baka, na may manipis na hiwa ng baka (isteyk, fatty flank, lean flank, pitso). Sa mga barasyon nito, makikita ang litid, goto, o almondigas sa Timugang Vietnam. Inihahanda ang pho na manok gamit ang mga parehong pampaanghang tulad ng bersyong baka, ngunit ang sabaw ay gawa sa buto at karne ng manok, pati na rin ang mga lamang-loob ng manok, tulad ng puso, ang maliit na itlog, at balumbalunan.[73][74]

Kapag kumakain sa mga tindahan ng phở sa Biyetnam, karaniwang tinatanong ang mga mamimili kung ano ang gusto nilang bahagi ng baka at ang luto nito.

Talasanggunian[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. 1.0 1.1 Trịnh Quang Dũng (December 8, 2017). "Phở Việt - Kỳ 1: Khởi nguồn của phở". Tuổi Trẻ (sa Vietnamese). Ho Chi Minh Communist Youth Union. Hinango noong July 16, 2018.
  2. The Vietnamese spelling is phở – ending with an O with horn and hook above. However, the word is commonly simplified to pho in English-language text.
  3. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang dictionaries); $2
  4. Ha, Michelle (2017-06-30). "Pho: A Tale of Survival (Part 1 of 2)". The RushOrder Blog. Hinango noong 2017-08-15.
  5. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Scripter); $2
  6. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang thanhnien); $2
  7. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang evolution1); $2
  8. Greeley, Alexandra (Winter 2002). "Phở: The Vietnamese Addiction". Gastronomica. Oakland, California: University of California Press. 2 (1): 80–83. doi:10.1525/gfc.2002.2.1.80. ISSN 1529-3262.
  9. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Vuong Trung Hieu); $2
  10. 10.0 10.1 Nguyễn Ngọc Tiến (2 August 2011). "Phở Hà Nội" [Hanoi Pho]. Hànộimới (sa Vietnamese). Communist Party Committee of Hanoi. Hinango noong 19 May 2013.
  11. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang evolution12); $2
  12. An Chi (2010-06-15). "Lai lịch của món phở và tên gọi của nó" [Origin of the phở dish and its name]. An Ninh Thế Giới (sa Vietnamese). Vietnam Ministry of Public Security. Hinango noong 2013-05-18.
  13. 13.0 13.1 Trịnh Quang Dũng (2011), "100 năm Phở Việt", Văn hóa học, Văn hóa học, hinango noong 2016-07-16
  14. 14.0 14.1 Nguyen, Andrea (2016), "The History of Pho", Lucky Peach, Lucky Peach, sininop mula sa orihinal noong 2016-07-19, hinango noong 2016-07-16
  15. Trịnh Quang Dũng (15 January 2010). "Phở muôn màu muôn vẻ" [Pho has ten thousand colors and ten thousand styles]. Báo Khoa Học Phổ Thông (sa Vietnamese). Ho Chi Minh City Union of Science and Technology Associations. Hinango noong 22 May 2013.
  16. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang KHPT Trinh Quang Dung); $2
  17. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Bui Minh Duc); $2
  18. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang KHPT Trinh Quang Dung 22); $2
  19. Padron:Cite wikisource
  20. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang KHPT Trinh Quang Dung 23); $2
  21. 21.0 21.1 Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang ANTG An Chi2); $2
  22. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang evolution13); $2
  23. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang KHPT Trinh Quang Dung 24); $2
  24. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang SFGate); $2
  25. Lê Văn Nghĩa (June 11, 2017). "Chuyện xưa – chuyện nay: Bánh mì Sài Gòn trong thơ" [Then and now: Saigon sandwiches in poetry]. Tuổi Trẻ (sa Vietnamese). Ho Chi Minh Communist Youth Union. Hinango noong April 3, 2018.
  26. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Gibb); $2
  27. Xuan Phuong; Mazingarbe, Danièle (2004) [2001]. Myers, Jonathan E. (ed.). Ao Dai: My War, My Country, My Vietnam. Isinalin ni Lynn M. Bensimon. Great Neck, New York: Emquad International. pp. 169–170. ISBN 0-9718406-2-8. The soup that was presented to replace it was made of rotten rice noodles, a little bit of tough meat, and a tasteless broth. … As for the small street peddlers, they no longer had the right to sell pho, but instead, a vile soup in which there were noodles made of potato flour.
  28. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Peters Defusing); $2
  29. Renton, Alex (May 16, 2004). "Good morning, Vietnam". The Observer. Guardian Media Group. Hinango noong December 26, 2014.
  30. Hoàng Linh (March 5, 2009). "Tản mạn về Phở" [Ramblings about Phở]. BBC Vietnamese (sa Vietnamese). Hinango noong May 16, 2013.
  31. Thanh Thảo (19 August 2012). "Từ bát phở 'không người lái'" [From a bowl of pho, 'no pilot']. Thanh Nien (sa Vietnamese). Vietnam United Youth League. Hinango noong 19 May 2013.
  32. Trịnh Quang Dũng (22 January 2010). "Phở theo thời cuộc" [Pho in the present day]. Báo Khoa Học Phổ Thông (sa Vietnamese). Ho Chi Minh City Union of Science and Technology Associations. Hinango noong 22 May 2013.
  33. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Guardian Renton2); $2
  34. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang georgia); $2
  35. Loh, Laura (13 May 2002). "The Next Ethnic Dish of the Day: Vietnamese Pho". Los Angeles Times. Tribune Company. Hinango noong 27 May 2013.
  36. Nguyen, Katherine (May 1, 2003). "Vietnamese Noodle Soup 'Pho' Scores Cross-Cultural Hit, Like Tacos, Sushi". Orange County Register. Santa Ana, California: Freedom Communications. Hinango noong December 26, 2014.
  37. 37.0 37.1 Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang LAT Loh2); $2
  38. Ngữ Yên (3 November 2005). "Phở Sài Gòn". Báo điện tử Sài Gòn Tiếp Thị (sa Vietnamese). SGTT Media. Sininop mula sa orihinal noong 19 December 2013. Hinango noong 26 May 2013.
  39. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang SDUT Schuman); $2
  40. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang CNN); $2
  41. Nhi Linh (April 4, 2016). "April 4 Pho Day in Japan". Vietnam Economic Times. Hinango noong July 16, 2018.
  42. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Scripter2); $2
  43. Trần Văn Kiệm, Giúp đọc Nôm và Hán Việt [Help reading Nom and Sino-Vietnamese], 2004, "Entry phở". This character was introduced in Unicode 8.0. Its Ideographic Description Sequence is ⿰米頗. 頗 is an abbreviated form. [1]
  44. Phạm Đình Hổ (1827). "玉酥餅" [rice noodle]. Nhật dụng thường đàm.
  45. 45.0 45.1 Vương Trung Hiếu (July 17, 2012). "Nguồn Gốc Của Phở" [The Origins of Phở]. Văn Chương Việt (sa Vietnamese). Hinango noong May 16, 2013.
  46. Nguyễn Công Hoan (2004). Nhớ và ghi về Hà Nội. Youth Publishing House. p. 94.
  47. Bùi Minh Đức (2009). "Tô phở Bắc và đọi bún bò Huế trên bình diện văn hóa đối chiếu" [‘Phở’ of the North and Beef Noodle of Huế as Compared Under a Cultural View]. Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển (sa Vietnamese). 1 (72). ISSN 1859-0152.
  48. Vũ Đức Vượng (14 November 2005). "Phở: tấm danh thiếp của người Việt". VietNamNet (sa Vietnamese). Vietnam Ministry of Information and Communications. Translated into the English: "Pho: Common "name card" of Vietnamese". Sài Gòn Giải Phóng. Translated by Quang Hung. Communist Party Committee of Ho Chi Minh City. 14 November 2005. Sininop mula sa orihinal noong 7 April 2013. Hinango noong 4 April 2013.CS1 maint: others (link)
  49. Morphy, Marcelle (countess) (1935). "Dishes from many lands". Recipes of All Nations. New York: Wm. H. Wise & Co. p. 802. hdl:2027/coo.31924003591769?urlappend=;seq=816. PHO is the name of an Annamese soup held in high esteem. It is made with beef, a veal bone, onions, a bayleaf, salt, and pepper, and a small teaspoon of nuoc-man [sic], a typically Annamese condiment which is used in practically all their dishes. It is made from a kind of brine exuding from decaying fish, and in former days six years were required before it had reached full maturity. But in modern times the preparation has been put on the market, and can be made by chemical processes in a very short time.
  50. Nguyễn Dư (February 2001). "Phở, phởn, phịa ..." [Pho, euphoria, innovation...]. Chim Việt Cành Nam (sa Vietnamese). Hinango noong 18 May 2013.
  51. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Gibb2); $2
  52. Apple, Raymond Walter, Jr. (13 August 2003). "Asian Journey; Looking Up an Old Love On the Streets of Vietnam". The New York Times. New York Times Company.
  53. 53.0 53.1 53.2 Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Vuong Trung Hieu3); $2
  54. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang dictionaries2); $2
  55. Bloom, Dan, "What's that Pho? - French loan words in Vietnam hark back to the colonial days" Taipei Times, May 29, 2010.
  56. Trịnh Quang Dũng (8 January 2010). "Khởi nguồn của phở" [Origins of pho]. Báo Khoa Học Phổ Thông (sa Vietnamese). Ho Chi Minh City Union of Science and Technology Associations. Hinango noong 21 May 2013.
  57. Nguyễn Dư (2006). Khơi Lại Dòng Xưa: Nghiên cứu - biên khảo văn hóa dân gian Việt Nam [Dredging up the past: Researching Vietnamese folk culture] (sa Vietnamese). Hanoi: Nhà xuất bản Lao động. p. 110. Tản Đà gọi nhục phấn là phục phơ. Chữ phấn chuyển qua phơ trước khi thành phở. Phơ của nhục phơ (chứ không phải feu của pot-au-feu) mới là tiền thân của phở.
  58. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Peters Defusing2); $2
  59. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Bui Minh Duc3); $2
  60. Peters, Erica J. (2010). "Defusing Phở: Soup Stories and Ethnic Erasures, 1919–2009". Contemporary French and Francophone Studies. 14 (2): 159–167. doi:10.1080/17409291003644255.
  61. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Vuong Trung Hieu4); $2
  62. Siêu Hải (2000). Trăm Năm Truyện Thăng Long – Hà Nội (sa Vietnamese). Youth Publishing House. pp. 373–375. Nguồn gốc của nó là món canh thịt trâu xáo hành răm ăn với bún. Bà con ta thường gọi là xáo trâu rất phổ biến ở các chợ nông thôn và các xóm bình dân ở Hà Nội.
  63. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Vuong Trung Hieu5); $2
  64. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang HNM Nguyen Ngoc Tien2); $2
  65. 65.0 65.1 Peters, Erica J. (16 October 2011). Appetites and Aspirations in Vietnam: Food and Drink in the Long Nineteenth Century. Rowman Altamira. p. 204. ISBN 0759120757. Networks of Chinese and Vietnamese who cooked or butchered meat for the French most likely diverted beef remnants to street soup vendors …. By 1919, Jean Marquet reports hearing ‘Yoc Pheu!’ called out on the streets of Hanoi by Vietnamese selling beef soup …. Du village à la cité, Marquet’s novel about Vietnamese urbanization and radicalism, …. may be the earliest use of the word in print, and the earliest effort to label phở a uniquely Vietnamese dish.
  66. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang KHPT Trinh Quang Dung3); $2
  67. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang ANTG An Chi3); $2
  68. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Bui Minh Duc4); $2
  69. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Greeley2); $2
  70. "pho". The American Heritage Dictionary of the English Language (5 ed.). Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company. 2018. Hinango noong July 16, 2018. A soup of Vietnamese origin typically consisting of rice noodles, onions, herbs, seasonings, and thinly sliced beef or chicken in a clear broth.
  71. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang CVCN Nguyen Du2); $2
  72. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Nguyen Du2); $2
  73. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang town); $2
  74. Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang pho-mytran); $2