Pumunta sa nilalaman

Bathala

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
Si Bathala (nasa ibabaw), isang diwata (nasa ilalim), at isang sarimanok (nasa gitna).

Sa katutubong relihiyon ng mga sinaunang Tagalog, si Bathalà/Maykapál ang kataas-taasang Diyos, ang tagapaglikha at tagapamahala ng sansinukob. Bathala[1] (Baybayin: ᜊᜑᜎ) Siya ang pinakamakapangyarihang diyos at kilala rin siya bilang Bathalang Maykapal (maylikha). Pinaniniwalaan ng mga sinaunang Tagalog na siya ang hari ng mga diwata at punong diyos o pinaka-ama ng lahat ng mga mas mababang diyos katulad nina Maria Makiling, Minukawa, Kabunian at iba pang mga anito. Lahat ng mga paniniwalang ito ay naipluensya ng mga Kastila: pinalitan nila ang lumang pananampalataya ng mga lumang tagalog sa Kristiyanismo. Si Bathala ay inuugnay sa Diyos ng rehiliyong Kristiyanismo, at ang ibang diyos-diyosan ay pinalitan ng mga santo. Kaya, sa panahong ngayon, ang salitang "Bathala" ay tinatawag sa Diyos ng Rehiliyong Kristiyanismo ng mga Pilipino ngayon.

Etimolohiya

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ayon sa mga dalubhasa, nanggaling ang salitang "bathala" sa salitang Sanskrito भट्टार [bhaṭṭāra] na nangunguhulugang "sinasamba."

Pinaniniwalaan ng karamihan sa mga iskolar na ang Bathalà (Chirino 1595–1602), Badhala (Plasencia 1589), Batala (Loarca 1582), o Bachtala (Boxer Codex 1590) ay nagmula sa salitang Sanskrit na bhattara o bhattaraka (marangal na panginoon),[2]na lumitaw bilang pamagat na batara noong ika-16 na siglo sa katimugang Pilipinas at Borneo. Sa wikang Indones, ang batara ay nangangahulugang "diyos," at ang katumbas nitong pambabae ay batari. Sa wikang Malay, ang betara ay nangangahulugang "banal" at ginamit upang ipatungkol sa mga dakilang diyos ng Hinduismo sa Java.[3]

Ayon kay Dr. Pardo de Tavera, isang lingguwista, ang bhattala ay maaaring nagmula sa avatara o avatar—ibig sabihin, ang pagbaba ng isang diyos sa lupa sa isang nakikitang anyo, tulad ng sampung avatar ni Vishnu.[4] Ayon naman kay John Crawfurd, ang salitang Malay na Batara ay hinango mula sa avatara kapwa sa "kahulugan at ortograpiya" at ginagamit bilang panlapi upang ipahiwatig ang anumang diyos[5]

Iba Pang Pangalan, Titulo, at Tawag

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Diwatà (Dioata, Diuata) - Hango sa salitang Sanskrit na deva at devata, na nangangahulugang "diyos".[6] Sa Manobo-English Dictionary ni Richard E. Elkins (1968), ang diwatà ay tumutukoy sa pinakamataas na kataas-taasang nilalang.[7] Sa mitolohiyang Bla’an, ang Diwatà ay isa sa apat na orihinal na nilalang. Ayon sa ilang Bla’an, magkapatid sina Diwatà at Melu (ang Maylalang), at dahil mas matanda si Diwatà kay Melu, ginamit ng mga tagapagsalin ng Bibliyang Kristiyano ang pangalang Diwatà upang tukuyin ang Diyos.[8]

Maykapál (Meicapal, Meycapal) – Nangangahulugang "Nagmamay-ari ng Nilalang". Ang titulo o tawag na Maykapál ay nagmula sa salitang kapal, na nangangahulugang "hubugin ang lupa, putik, o waks sa mga bilog na hugis". Ang katumbas na salitang kipil ay may kaparehong kahulugan ngunit tumutukoy sa pagkain: "gumawa ng mga bilog na kanin at kainin ang mga ito". Kaugnay ito ng isa pang titulo ni Bathala, ang Maylupa, na nangangahulugang "Nagmamay-ari ng Lupa"[9]

Mulayari (Boxer Codex: Mulayri, Molaiari, Molayare) – Sa pagsasalin ng Boxer Codex (1590) nina George Bryan Souza at Jeffrey Scott Turley (2015), ginamit ang salitang May-ari ("Nagmamay-ari" o "Nagmamay-ari ng Ari-arian") sa halip na orihinal na baybay na Mulayri. Ipinaliwanag sa talababa: "Glossed as 'an indirect appellation of God'"[10]

Lumikhâ – Nangangahulugang "Maylalang". Sa lumang Tagalog, ang salitang likhâ ay tumutukoy rin sa mga estatwang anito. Sa modernong Tagalog, ito ay nangangahulugang "paglikha" Sa mitolohiyang Tagalog, sinasabing ang unang lalaki at babae ay nagmula sa kawayan, na siyang pinaka-karaniwang materyal sa pagsusulat ng mga sinaunang Pilipino.[11][12]

Tagalismo

[baguhin | baguhin ang wikitext]


Sinaunang Pananaw ng mga Tagalog tungkol sa Diyos

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Mga sipi mula sa Boxer Codex (1590):

Ang mga Moro [ibig sabihin, ang mga Tagalog mula sa Maynila] ng Pilipinas ay naniniwalang ang mundo, lupa, langit, at lahat ng bagay sa mga ito ay nilikha at ginawa ng iisang diyos lamang, na tinatawag nila sa kanilang wika na Bachtala, napal nanca, calgna salahat, na ang ibig sabihin ay "Diyos, tagalikha at tagapangalaga ng lahat ng bagay", at sa isa pang pangalan ay tinatawag nila siyang Mulayri. Sinabi nila na ang diyos nilang ito ay nasa himpapawid bago pa magkaroon ng langit o lupa o anumang bagay, na siya ay ab eterno (mula sa kawalang-hanggan) at hindi nilikha o ginawa ng kahit sino mula sa anuman, at na siya lamang ang gumawa at lumikha ng lahat ng nabanggit dahil lamang sa kanyang kagustuhang gumawa ng isang bagay na kasingganda ng langit at lupa, at na gumawa at lumikha siya ng isang lalaki at isang babae mula sa lupa, na siyang pinagmulan at pinanggalingan ng lahat ng tao at ng kanilang mga salinlahi sa mundo.

Ang mga taong ito ay may takot at paggalang sa isang diyos, tagalikha ng lahat ng bagay, na ang ilan ay tinatawag siyang Bathala, ang iba naman ay Molaiari, ang iba ay Dioata; at bagaman inaamin nila ang diyos na ito bilang tagalikha ng lahat ng bagay, hindi nila alam ni kailan o paano niya ito ginawa o kung bakit, at na ang kanyang tirahan ay nasa langit.

Tuwing kakain ang mga pinuno, naglalagay sila ng kaunti sa lahat ng kanilang kinakain o iniinom sa maliliit na plato sa mesa bilang alay sa mga anito at sa Molayare o Batala, tagalikha ng lahat ng bagay.

Sipi mula sa *Relacion de las Yslas Filipinas* ni Miguel de Loarca (1582):

Ayon sa relihiyong dating sinusunod ng mga Morong ito, sila ay sumasamba sa isang diyos na tinatawag nila na Batala, na ang ibig sabihin talaga ay "Diyos." Sinabi nilang sinasamba nila ang Batala dahil siya ang Panginoon ng lahat, at siya ang lumikha ng mga tao at ng mga nayon. Sinabi rin nilang ang Batala ay may maraming kinatawan sa ilalim niya, na ipinapadala niya sa mundo upang lumikha para sa tao ng mga bagay na dito'y lumilitaw. Ang mga nilalang na ito ay tinatawag na anitos, at bawat anito ay may partikular na tungkulin. Ang ilan ay para sa bukirin, ang ilan ay para sa mga naglalakbay sa dagat; ang ilan ay para sa mga pumupunta sa digmaan, at ang ilan ay para sa mga sakit.[13]

Dahil maraming mga Bornean sa Maynila noong unang dumating ang mga Kastila, tinawag ng mga Kastila ang mga taga-Maynila na Moro, ang pangalang Kastila para sa mga Muslim sa Maghreb, Iberian Peninsula, Sicily, at Malta. Isa itong bagay na kinontra ng mga prayleng dumating makalipas ang ilang panahon, sapagkat ang relihiyon ng mga tao sa Maynila ay labis na naiiba sa Islam na hindi nila ito maituturing na Islam, lalo pa't ang mga baboy (na madalas tawaging "maruruming hayop" ng mga kronistang Kastila, marahil mga crypto-Judio) ay kabilang sa mga pangunahing alay na sinusunog sa kanilang mga diyos, at maliban sa tandang (manok na kalakyan), wala nang ibang hayop na nakalista. Walang kapistahan na hindi pumapatay at nag-iihaw ng baboy. Laging iniaalay ang baboy bilang holocaust, at ang pagkain ng laman nito bilang isang grupo ay tiyak na itinuturing na pakikibahagi sa diyos na pinag-alayan nito. Ang kalabaw (anwang), na siyang pinakadakilang alay sa mga Malay, ay hindi kailanman ginamit na ganito ng mga Tagalog. Sa kabila ng lahat ng ito, patuloy na tinawag ng mga Kastila ang mga taga-Maynila na Moro sa loob ng mahabang panahon, sapagkat ito'y nagsilbing dahilan o katuwiran para sakupin at alipinin sila.[14][15][16] Isinalin ng Ingles na edisyon ng Boxer Codex (1590) nina Souza at Turley ang "Bachtala, napalnanca, calgna salahat" bilang "Bathala na may kapangyarihan sa lahat" na isinalin sa Ingles bilang "God who has power over everything". Ang eksaktong salin ng "God, creator and preserver of all things" sa Tagalog ay "Bathala na kumapal at nangangalaga sa lahat".[17]

Si Bathala at ang mga Anito

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang punong diyos ng mga Tagala ay tinatawag na Bathala mei Capal, at tinatawag ding Diuata; at ang pangunahing idolatriya nila ay ang pagsamba sa mga ninuno nilang nagpakita ng katapangan o galing; tinatawag nila itong Humalagar, ibig sabihin ay manes.

— William Marsden, The History of Sumatra (1784)

[18][19]

Ang mga anito ay mga espiritu ng mga yumaong ninuno na sinasamba ng mga sinaunang Tagalog. Naniniwala silang pinoprotektahan ng mga anito ang mga tahanan, bukirin, at kagubatan. Gumagawa ang mga tao ng maliliit na rebulto upang parangalan sila. Ang iba pang tribo ng Pilipino at mga karatig pulo ay may magkatulad na paniniwala ngunit may ibang tawag.[20][21][22][18][19]

Ang Anitería (literal na nangangahulugang pagsamba sa mga anito) ay ang katawagang ginamit ng ilang kronistang Kastila upang tukuyin ang relihiyon ng mga Tagalog, sapagkat kanilang napansin na bagama't may paniniwala at paggalang sa makapangyarihang Bathala, sila rin ay naghahandog sa mga espiritung ninuno na tinatawag na anito. Tinanong ni Miguel de Loarca (Relacion de las Yslas Filipinas, 1582) ang mga Tagalog kung bakit alay na sinusunog ay inihahandog sa mga anito at hindi kay Bathala. Sinagot siya ng mga Tagalog na si Bathala ay isang dakilang panginoon, at walang sinuman ang maaaring direktang makausap siya sapagkat siya ay nananahan sa langit (Kaluwálhatian), kaya ipinapadala niya ang mga anito upang tumulong sa kanila.[23]

Inilalagay nila ang kanilang mga ninuno, na ang panawagan sa kanila ang unang ginagawa sa lahat ng gawain at panganib, sa hanay ng mga anito.

— Francisco Colin, et al. [The Philippine Islands (1493-1898)][24]

Ang tungkulin ng mga anito, kung gayon, ay kahalintulad ng mga diyos ng hangganan sa mga politeistikong relihiyon na nagsisilbing tagapamagitan sa mga mortal at sa diyos, tulad nina Agni (Hindu) at Janus (Romano) na may hawak ng daan patungo sa mga banal na daigdig, kaya sila ang unang tinatawagan at unang pinaghahandugan, kahit sino pa man ang gustong dasalan.[25][26] Ang mga anito—tulad ng loa ng Haitian Vodou[27]—ay hindi itinuturing na mga diyos kundi mga sugo, tagapamagitan, at tagapagtanggol (abogado) ng tao sa Kataas-taasang Diyos. Kawangis ito ng kaisipan sa Neoplatonism kung saan ang mga espiritung tinatawag na daimones ay naghahatid ng mga banal na bagay sa mga mortal at ng mga panalangin at alay ng mga mortal patungong Diyos: mga hiling at alay mula sa ibaba at mga utos at sagot mula sa itaas.[28][29]

Sila ang mga katulong, mga ministro ni Batala, na siyang nagpapadala sa kanila sa lupa upang tumulong sa tao. Ang mga katulong na ito ay tinatawag na: Anito. Ang kalikasan ng Anito ay ganito: siya ay dumarating sa lupa, nakikipag-ugnayan sa tao at nakikipag-usap sa ngalan ng tao kay Batala.

— Miguel de Loarca (1582)

Ilang mga kronista, tulad ng di-kilalang may-akda ng Boxer Codex, ay hindi tinatawag na anito ang mga kinatawan ni Bathala, kundi tinawag silang dioses, na isinalin nina Quirino at Garcia bilang "mga diyos".[30] Sinusuportahan ng Amerikanong-Pilipinong historyador na si William Henry Scott ang pananaw ng mga kronistang ito (na maaaring Crypto-Jews)[31] na sinasamba ng mga sinaunang Tagalog ang mga anito bilang mga diyos at diyosa (aniteria), sapagkat "sa aktwal na panalangin, sila ay tuwirang tinatawag, hindi bilang tagapamagitan". Binanggit niya ang halimbawa ng panalangin ng isang magsasaka kay Lakapati, isang anito, kung saan itataas ang bata sa ibabaw ng bukid at dasalin: "Lakapati, pakanin mo yaring alipin mo; huwag mong gutumin".[32] Gayunpaman, maaaring ginagamit ni Scott—na isang hinirang na layko ng Protestant Episcopal Church in the United States of America—[33] ang Protestanteng kahulugan ng pamamagitan at pagsamba, na salungat sa pananaw ng mga Katolikong manlalakbay at misyonero, na inilalarawan ang papel ng mga anito bilang tagapamagitan (abogado). Karamihan sa mga kronika (at iilang tala ng mga manlalakbay) ay nagpapakita ng isang kataas-taasang diyos na kahalintulad ng Diyos ng Kristiyanismo, na nagpapahiwatig na ang relihiyon ng mga Tagalog ay monoteistiko. Ilang mapagkukunan lamang ang nagbabanggit ng ibang pangalan ng mga diyos.[34] Bukod dito, binigyang-diin ng mga misyonerong sumulat ukol sa relihiyon ng Tagalog sa maagang panahon na naniniwala ang mga Tagalog sa iisang kataas-taasang diyos na lumikha ng lahat ng bagay. Layunin nilang makahanap ng katumbas sa Diyos ng Kristiyanismo upang ipaliwanag ang mga aral ng Katolisismo. Kadalasan, ang mga pamagat ng kanilang mga kabanata tungkol sa relihiyon ng mga Tagalog ay nagpapahiwatig ng layuning ilarawan ito bilang "maling relihiyon" o "pamahiin",[35] sa kabila ng kanilang palagiang pagdududa kung ang "mga bagong taong" natuklasan nila ay may kaalaman na ba sa Ebanghelyo.[36]

Bagaman si Bathala ay naaabot lamang sa pamamagitan ng mga anito, hindi siya isang malayong diyos na masyadong makapangyarihan upang pakialaman ang mga tao. Naniniwala ang mga sinaunang Tagalog na sa pagsilang ng bawat bata, si Bathala ay nagtatalaga ng isang espiritung tagapagbantay, na tinatawag din nilang Bathala, bilang tagapangalaga o Bathala Catotobo (Katutubo),[37] na tinukoy ni Padre Noceda bilang isang anghel na tagapagbantay. Pinatnubayan din ni Bathala ang mga tao sa pamamagitan ng mga palatandaan at mapanagutang panaginip. Ang mga kaluluwang namatay sa espada, nilamon ng buwaya, o tinamaan ng kidlat ay agad na umaakyat sa Kaluwálhatian sa pamamagitan ng bahaghari (balangaw).[38]

Mga sagradong hayop at mga palatandaan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Naniniwala ang mga sinaunang Tagalog na ipinahahayag ni Bathala ang kanyang kalooban sa pamamagitan ng palatandaan sa pamamagitan ng pagpapadala ng ibong tigmamanukin (tigmamanuquin), na iniuugnay rin nila sa pangalang Bathala. Inilarawan nina Plasencia (1589), Chirino (1604), at Colin (1663) ang ibong ito bilang may kulay asul at kasinglaki ng isang thrush o turtledove(maliit na kalapating gala). Sina Emma Helen Blair at James Alexander Robertson ay nagtukoy sa ibong ito bilang Philippine fairy-bluebird (Irena cyanogastra). Bagaman inilarawan ito ng Boxer Codex bilang "mapulang asul at itim", binanggit ni Antonio de Morga na ang ibon ay may "kulay dilaw", na siyang kulay ng kagandahan para sa mga sinaunang Tagalog at may relihiyosong kahulugan sa kanila.[39] Ayon kay Morga, ang ibong tigmamanukin gaya ng inilarawan nina Chirino at Colin ay maaaring hindi umiiral o tuluyan nang nawala, sapagkat walang kilalang ibong kulay asul na kasinglaki ng thrush(malaking maya); gayunpaman, mayroong kahawig na ibong dilaw (bagaman hindi ganap na dilaw) na tinatawag na kuliawan (golden oriole).[40] Ang pangalang Bathala ay iniuugnay rin sa mga kometa at iba pang katawang selestiyal na pinaniniwalaan ng mga Tagalog na nagbibigay hudyat ng mga pangyayari.[41]

Kabilang sa ibang mga hayop na sinusubaybayan bilang palatandaan ang balatiti o balantikis, uwak (uwak/raben), kuwago (bahaw), bahaw (kuwagong bundok), butiki (butiki), malimakan (susô), at ang tigmamanok (white-collared kingfisher, na kilala rin bilang salaksak sa mga Ilokano).[42] Itinuturing na napakasagrado ng mga sinaunang Tagalog ang mga ibon, buwaya, at butiki kaya't itinuturing na bawal patayin ang mga ito.[43] Kapag namatay ang isang buwaya, pinapahiran nila ito ng langis ng linga, binabalot sa banig, at inilibing. Ganito rin ang ginagawa sa tuko (gecko), isang makamandag na butiki. Tinanong ni San Buenaventura ang mga Tagalog kung bakit nila pinapayagan ang bayawak (monitor lizard), mga reptilyang mahilig sa itlog at manok at samakatuwid ay panganib sa mga alagang manok: "Ano’t di ninyo siluin itong bayawak?"[44] Itinuturing na napakasagrado ng white-collared kingfishers (tigmamanok) sapagkat pinapayagan silang maglinis ng ngipin ng buwaya nang hindi napipinsala. Ayon kina Chirino (1595–1602) at Colin (1663), ang mga sinaunang Tagalog ay may lubos na paggalang sa mga buwaya, at kapag nakakita sila nito sa tubig, sumisigaw sila nang buong paggalang ng "Nono" (Nuno), na nangangahulugang "lolo". Mahinahon at magiliw nilang hinihiling dito na huwag silang saktan at, para sa layuning ito, iniaalay nila rito ang bahagi ng huli nilang isda sa pamamagitan ng paghahagis nito sa tubig. Noon, sa Ilog ng Maynila (na ngayo'y tinatawag na Ilog Pasig), may isang malaking bato (Buayang Bato) na pinapahalagahan bilang isang idolo sa loob ng maraming taon. Nag-iiwan ng mga alay ang mga sinaunang Tagalog dito sa tuwing sila'y dumaraan hanggang sa basagin ito ng mga pari ng San Agustin sa maliliit na piraso at magtayo ng krus sa lugar nito. Di naglaon, itinayo roon ang isang maliit na eremita o kapilya na may imahen ni San Nicolas de Tolentino.[45][46]

Kristiyanismo

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang sinaunang katawagang Indio [Indio ibig sabihin ay ang mga Tagalog] para sa Diyos ay Bathala, na kanilang iniuugnay sa paglikha ng mundo. May mga labi pa ng dating pagsamba sa mga diyos-diyosan na nananatili sa mga tao, at ang ilang pangalan ng mga idolo ay nanatiling nakatala. May ilang mga parirala ring nanatili, lalo na sa mga liblib na lugar, gaya ng halimbawa, "Magpabathala ca" (Ipagkaloob nawa sa kalooban ni Bathala), at karaniwan nang tinatanggap ng mga pari ang pangalang ito bilang hindi laban sa paggamit kapalit ng Dios. Ang salitang Tagalog na ginamit para sa pagsamba sa diyos-diyosan ay pag-aanito, ngunit sa pagsamba sa mga imahen ay tinatawag nila itong Anito.

— Sir John Bowring, A Visit to the Philippine Islands in 1858, 1859

Sa panahon ng pagbibinyag ng mga Tagalog tungo sa Kristiyanismo, ang mga katalonan (mga babaylan o shaman) ay hinatulan ng mga misyonerong Kastila bilang mga mangkukulam at pinilit na magpabinyag.[47] Ang mga espiritu ng ninuno at kalikasan ay ginawang demonyo, at minsan ay inihalo sa mga demonyo ng Biblia.[48] Sa talahulugan ni Fray Domingo de los Santos, inilalarawan si Bathala bilang katawagang Tagalog para sa Diyos na Lumikha, na kabaligtaran ng mga idolo na tinawag sa talahulugan bilang mga anito at lic-ha o mga estatwa.[49] Pinaniniwalaan ng mga prayle na ang mga anito ay mga demonyong naglalayo sa mga Tagalog mula sa pagsamba sa Diyos, ngunit si Bathala ang naging natatanging pagbubukod sapagkat kahawig siya ng konseptong Kristiyano ng Lumikha. Natutunan ng mga tao na isama ang mga elementong Katoliko sa ilan sa kanilang tradisyonal na ritwal tulad ng Sanghiyang kung saan karamihan ng mga espiritung tinatawag ay inaakalang mga Kristiyanong santo. Ayon kay Alejandro Roces, "Sa Alfonso, Cavite, mayroong isang baryo na tinatawag na Marahan kung saan nakatira ang isang eksklusibong sekta na nagsasagawa ng isang ritwal na tinatawag na Sanghiyang. Ang ritwal na ito ay dating isang paganong seremonya ng pagsamba sa mga ninuno ngunit kalaunan ay napayaman ng mga kahulugang Kristiyano at ng pagbibigay-katwiran mula sa Biblia". Sa kasalukuyan, ang Sanghiyang ay isinasagawa hindi lamang bilang pagsamba sa mga ninuno kundi bilang paghahanda para sa pagpapagaling sa pamamagitan ng medium at bilang panimulang seremonya para sa mas makulay na ritwal na tinatawag na "Sayaw sa Apoy".[50] Sa paglipas ng ika-19 na siglo, tuluyang nawala sa gamit ang katawagang Bathala, at ito ay napalitan ng Panginoon at Diyos.

Ngunit ngayon ay hindi na nila sinasabi: Bathalang Maykapal, Bathalang San Jose; kundi Panginoong Diyos, Panginoong San Jose, at ang Panginoon ay nangangahulugang "Lord", tulad ng Apo.

— Pag-aaral ni De los Reyes (1909:113)[51]



Bathala sa Ibang Kulturang Pilipino

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Sa sinaunang Bikol, si Bathala ay isang diwatang may mababang ranggo, kinakatawan ng isang maliit na imahen, kadalasan ay isang may pakpak na pigura na tinatawag na Tagno o Lambana, na laging dala ng mga Bikolano bilang pampasuwerte. Ayon sa Bicol Grammar ni Mark of Lisbon (1628, pahina 61),[52] [53]"sinasabi nilang ito ay isang anito na nagdadala ng suwerte sa sinumang kasama nito." Kaya, kung ang isang tao ay hindi tinatamaan ng mga bagay na inihahagis sa kanya, siya ay tinatawag na batalaan[54]

Panalangin at mga Dasal

[baguhin | baguhin ang wikitext]


Orihinal na dasal ng mga Bisaya

[baguhin | baguhin ang wikitext]


Bathala, pinunuan sang mga
una nga mga inanak,
Dito mag estar sa mga layog
Sa anang alima na tagsa
Si amay Maniliw nga tamaw
nga,
Malayog anay sang puno ka
niug,
Mabakod angay sa bantiling,
Kag masupong angay sa
kalayo,
Mabangis labi a madal nga
Bany-aga nga ayam.
Sa amang kilid lumsit.
Si ama Lulid Amo;
Siya ang mag sumunod
Kon tunay sa boot niya,
Nga mag bulit labing
Kagab-ihon mapilong…[55]


Salin sa Tagalog

[baguhin | baguhin ang wikitext]


Bathalang pinagmulan ng
mga unang nilikha,
Naninirahan sa kalangitan
Sa kamay mo nakalagay
Si Maniliw, na mangkukulam
Matayog kang parang puno
ng niyog;
Matigas na parang bato,
Masiklab na parang apoy,
Mabangis na higit sa
Asong nahihibang.
Sa dibdib mo lumabas
Ang manlilikhang Lulid Amo;
Siya ang nakagagawa
At nagbibigay dilim
Na higit sa gabi…[55]

Salin sa Filipino

[baguhin | baguhin ang wikitext]


Bathalang pinagmulan ng
 Unang nilikha
Naninirahan sa kalangitan,
Sa Kanyang kamay nakasalalay
Si Ama ang espiritu na makapangyarihan.

Nakatanaw mula sa tuktok ng niyog,
Matatag tulad ng bundok,
At nag-aalab tulad ng apoy,
Mabangis, higit pa sa mabagsik
Na dayuhang asong-gubat.

Sa aming tabi siya'y dumadaloy,
Si Amay panginoon ng mga anito,diwata ng mga diwata;
Siya ang patnubay
 Kung ang kanilang kalooban,
Na maging gabay sa kadiliman
Habang gabi’y bumabalot...
[55]

Palis sa Bikol

[baguhin | baguhin ang wikitext]


Bathalang ginikanan kan
Enot na ginibo,
Naghihingowa sa kamurawayan,
Sa saiyang kamot nakasandig
Si Ama, espiritung makusog.

Naghihiling hale sa tuktok kan niyog,
Matibay pareho sa bukid,
Asin nag-aalanggag pareho sa kalayo,
Mabangis, mas marahay sa mabangis
Na dayong ayam.

Sa samuyang tahaw siya nagbubulos,
Si Gugurang, agalon kan mga anito,
Diwata nin mga diwata;
Siya an giya
Kun sainda kabo'tan,
Na magin patnubay sa kasupogan
Mantang banggi nagtatakop... [55]


Salin sa Ingles

[baguhin | baguhin ang wikitext]


"Bathala, source of life,"
"Creator of the first beings,"
"Dwelling in the highest heavens, in divine glory,"
"Upon His palm, the world rests,"
"The Almighty Father, the eternal spirit."

"From the peak of the coconut tree, He watches,"
"Steadfast as an unshakable mountain,"
"Blazing like a fearless fire,"
"Fierce, more ferocious"
"Than the foreign wild wolf."

"He flows within our midst,"
"The Father, Lord of the spirits,"
"Deity of deities, guide of the world;"
"He is the light in the darkest night,"
"The beacon on a grim and perilous path."[55]


Salin sa Waray

[baguhin | baguhin ang wikitext]


Bathala nga tinikangan han
 Syahan nga ginlarang
Naukoy ha langit,
Ha Iya kamot nakasalig
Hi Amay an espiritu nga gamhanan.

Nagtatan-aw tikang ha bawbaw han lubi,
Madig-on sugad han bukid,
Nagatang sugad han kalayo,
Masusomok, labaw pa ha mabangis
Nga langyaw nga ayom-iro han kagurangan.

Ha amon luyo hiya nag-aagos,
Hi Amay agaron han mga anito, diwata han mga diwata;
Hiya an giya
 Kon an ira kaburut-on,
Nga magin giya ha kasisidman
samtang an gab-i nagbabalot...
[55]

Mga sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ English, Leo James (1977). "Bathala, Diyos". Tagalog-English Dictionary (sa wikang Ingles). Congregation of the Most Holy Redeemer. ISBN 9710810731.
  2. ↑ Ghose,, R. (1966). Saivism in Indonesia during the Hindu-Javanese Period. The University of Hong Kong Press. pp. pp. 16, 123, . ISBN 494–495, 550–552.. {{cite book}}: |pages= has extra text (); Check |isbn= value: invalid character ()CS1 maint: date and year (link) CS1 maint: extra punctuation (link)
  3. ↑ Scott, William Henry (1994). Barangay: sixteenth-century Philippine culture and society. Quezon City, Manila, Philippines: Ateneo de Manila University Press. ISBN 978-971-550-135-4.
  4. ↑ Reyes y Florentino, Isabelo de los; Imson, Maria Elinora P. (2011). History of Ilocos. Diliman, Quezon City: University of the Philippines Press. ISBN 978-971-542-729-6.
  5. ↑ Crawfurd, John (2013), History of the Indian Archipelago. 2, Cambridge library collection. Perspectives from the Royal Asiatic Society (ika-Reprint (na) labas), Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 978-1-108-05615-1 {{citation}}: |access-date= requires |url= ()
  6. ↑ Potet, Jean-Paul (2017). Ancient beliefs and customs of the Tagalogs. Clichy: Jean-Paul G. Potet. ISBN 978-0-244-34873-1.
  7. ↑ McCoy, Alfred W. (1989-09). "The Politics of Counterinsurgency in the Philippines: Military and Political Options. By Gareth Porter. Philippine Studies. Occasional Paper No. 9. University of Hawaii, Center for Philippine Studies, 1987. Pp. 148. Abbreviations, Notes". Journal of Southeast Asian Studies. 20 (2): 358–360. doi:10.1017/s0022463400018439. ISSN 0022-4634. {{cite journal}}: Check date values in: |date= ()
  8. ↑ Casino,, Eric S. ((2000)). Mindanao Statecraft and Ecology: Moros, Lumads, and Settlers Across the Lowland-highland Continuum. Notre Dame University,: Notre Dame University,. ISBN ISBN 978-971-555-354-4.. {{cite book}}: Check |isbn= value: invalid character (); Check date values in: |date= ()CS1 maint: date and year (link) CS1 maint: extra punctuation (link)
  9. ↑ Potet, Jean-Paul (2017). Ancient beliefs and customs of the Tagalogs. Clichy: Jean-Paul G. Potet. ISBN 978-0-244-34873-1.
  10. ↑ Espada, Dennis (2015-11-15). "Para sa Negosyo o Kalayaan? Pagsipat sa Dayuhang Pagmamay-ari at Kalagayan ng Manggagawa sa Media". Bisig. 2 (1): 1–22. doi:10.70922/r7es3511. ISSN 2467-6330.
  11. ↑ Bloomfield, Maurice; Monier-Williams, Monier; Leumann, E.; Cappeller, C. (1900). "A Sanskrit-English Dictionary, Etymologically and Philologically Arranged with Special Reference to Cognate Indo-European Languages". The American Journal of Philology. 21 (3): 323. doi:10.2307/287725. ISSN 0002-9475.
  12. ↑ Lovejoy, Henry B. (2019-01-31), "Prieto, Juan Nepomuceno", African American Studies Center, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-530173-1, nakuha noong 2025-03-13{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  13. ↑ Asian Studies, Volumes 15-17. Philippine Center for Advanced Studies, University of the Philippines. Institute of Asian Studies, University of the Philippines. Asian Center (1977). p. 28.
  14. ↑ elaput/loarca12
  15. ↑ Potet, Jean-Paul G. (2018). Ancient Beliefs and Customs of the Tagalogs. Lulu.com, 2018. ISBN 978-0-244-34873-1. Page 52.
  16. ↑ Potet, Jean-Paul G. (2018). Ancient Beliefs and Customs of the Tagalogs. Lulu.com, 2018. ISBN 978-0-244-34873-1. Page 114.
  17. ↑ Souza, George Bryan & Turley, Jeffrey Scott (2015). The Boxer Codex: Transcription and Translation of an Illustrated Late Sixteenth-Century Spanish Manuscript Concerning the Geography, History and Ethnography of the Pacific, South-east and East Asia. BRILL, 2015. ISBN 978-90-04-30154-2. Page 358.
  18. 1 2 Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Marsden, William 1784); $2
  19. 1 2 Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Marsden, William 1784 Page 255); $2
  20. ↑ Blair, Emma Helen; Robertson, James Alexander; Bourne, Edward Gaylord (1903). The Philippine Islands, 1493–1803. Bol. 5 (1582–1583). The Arthur H. Clark Company. Inarkibo mula sa orihinal noong June 4, 2024. Nakuha noong June 4, 2024.
  21. ↑ Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Blumentritt); $2
  22. ↑ "The Preconquest Filipino Tattoos". Datu Press. January 10, 2018. Inarkibo mula sa orihinal noong Agosto 10, 2021. Nakuha noong August 10, 2021.
  23. ↑ Silliman, Robert Benton (1964). Religious Beliefs and Life at the Beginning of the Spanish Regime in the Philippines: Readings. College of Theology, Silliman University, 1964. Page 46
  24. ↑ Blair, Emma Helen & Robertson, James Alexander. The Philippine Islands, 1493-1898, Volume 40 (of 55): 1690-1691. Chapter XV, page 106.
  25. ↑ Talbott, Rick F. (2005). Sacred Sacrifice: Ritual Paradigms in Vedic Religion and Early Christianity. Wipf and Stock Publishers, 2005. ISBN 978-1-59752-340-0. Page 82
  26. ↑ Pomey, François & Tooke, Andrew (1793). The Pantheon: Representing the Fabulous Histories of the Heathen Gods, and the Most Illustrious Heroes of Antiquity, in a Short, Plain, and Familiar Method, by Way of Dialogue, for the Use of Schools. Silvester Doig, 1793. Page 151
  27. ↑ Fequiere Vilsaint, Michael R. Hall (2021). Historical Dictionary of Haiti. Rowman & Littlefield, 2021. ISBN 978-1-5381-2753-7. Page 206.
  28. ↑ Smith, Thomas Vernor (1956). Philosophers Speak for Themselves: From Thales to Plato. University of Chicago Press, 1956. Page 298.
  29. ↑ Addey, Crystal (2016). Divination and Theurgy in Neoplatonism: Oracles of the Gods. Routledge, 2016. ISBN 978-1-317-14898-2.
  30. ↑ University of the Philippines Manila Studies Program Annual Conference (1991). The Manila Studies Program Inaugural Lectures. Manila Studies Program, College of Arts and Sciences, University of the Philippines, 1991.
  31. ↑ Potet, Jean-Paul G. (2018). Ancient Beliefs and Customs of the Tagalogs. Lulu.com, 2018. ISBN 978-0-244-34873-1. Page 52
  32. ↑ Scott, William Henry (1994). Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. ISBN 971-550-135-4.
  33. ↑ Peralta, Jesus T, editor (2001) p.16
  34. ↑ Arnez, Monika & Sarnowsky, Jürgen (2016). The Role of Religions in the European Perception of Insular and Mainland Southeast Asia. Cambridge Scholars Publishing, 2016. ISBN 978-1-4438-9922-2. Page 236
  35. ↑ Arnez, Monika & Sarnowsky, Jürgen (2016). The Role of Religions in the European Perception of Insular and Mainland Southeast Asia. Cambridge Scholars Publishing, 2016. ISBN 978-1-4438-9922-2. Page 230
  36. ↑ Potet, Jean-Paul G. (2018). Ancient Beliefs and Customs of the Tagalogs. Lulu.com, 2018. ISBN 978-0-244-34873-1. Page 18.
  37. ↑ Gardner, Fletcher (1941). Philippine Folklore. Palm tree Press, 1941. Page 6.
  38. ↑ University of Manila (1956). University of Manila Journal of East Asiatic Studies, Volumes 5-6. Page 331.
  39. ↑ Potet, Jean-Paul G. (2018). Ancient Beliefs and Customs of the Tagalogs. Lulu.com, 2018. ISBN 978-0-244-34873-1. Pahina 138.
  40. ↑ Rizal, José (1962). Historical events of the Philippine Islands by Antonio de Morga. José Rizal National Centennial Commission, 1962. Pahina 292.
  41. ↑ University of Manila., 1956. University of Manila Journal of East Asiatic Studies, Volume 5. p. 52
  42. ↑ Potet, Jean-Paul G. (2018). Ancient Beliefs and Customs of the Tagalogs. Lulu.com, 2018. ISBN 978-0-244-34873-1. Pahina 62.
  43. ↑ Potet, Jean-Paul G. (2018). Ancient Beliefs and Customs of the Tagalogs. Lulu.com, 2018. ISBN 978-0-244-34873-1. Pahina 424.
  44. ↑ Potet, Jean-Paul G. (2018). Ancient Beliefs and Customs of the Tagalogs. Lulu.com, 2018. ISBN 978-0-244-34873-1. Pahina 30.
  45. ↑ Chirino, Pedro (1595–1602). Relacion de las Islas Filipinas.
  46. ↑ Blair and Robertson, The Philippine Islands, Vol. 40. Pahina 69-82.
  47. ↑ Santiago, Luciano P. R. (2005). To Love and to Suffer: The Development of the Religious Congregations for Women in the Spanish Philippines, 1565-1898. Ateneo University Press, 2005. ISBN 978-971-550-478-2. Pahina 17-19
  48. ↑ Oliver, Juan de (1995). Declaracion de la Doctrina christiana en idioma Tagalog. Ateneo de Manila University, 1995. ISBN 978-971-8936-00-9. Pahina 110.
  49. ↑ Hakluyt Society (1868). Works Issued by the Hakluyt Society. Hakluyt Society, 1868. Pahina 305
  50. ↑ Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang ReferenceB); $2
  51. ↑ Reyes y Florentino, Isabelo de los (1909). La religión antigua de los Filipinos. Manila: Impr. de el Renacimiento, 190. p. 113.
  52. ↑ Scott, William Henry (2004). Barangay: sixteenth century Philippine culture and society (ika-5. pr (na) labas). Manila: Ateneo de Manila Univ. Pr. ISBN 978-971-550-135-4.
  53. ↑ Elera, Casto de (1895). Catálogo sistemático de toda la fauna de Filipinas conocida hasta el presente. Manila: Imprenta del colegio de Santo Tomás.
  54. ↑ Elera, Casto de (1895). Catálogo sistemático de toda la fauna de Filipinas conocida hasta el presente. Manila: Imprenta del colegio de Santo Tomás.
  55. 1 2 3 4 5 6 Jose Villa Panganiban; Consuelo T. Panganiban; Genovera E. Manalute; Corazon E. Kabigting. Panitikan ng Pilipinas; Binagong Edisyon.

Tingnan din

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Tingnan ang katumbas na artikulo sa Wikipediang Ingles para sa mas malawak na pagtalakay ng paksang ito.


Pilipinas Ang lathalaing ito na tungkol sa Pilipinas ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.

Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Bathala&oldid=2204940"