Agham pandaigdig
Aghám pandaigdíg o heosiyénsiyá ang mga likas na agham na pumapatungkol sa Daigdig, partikular na sa apat na espero nito: biospera, hidrospera, atmospera, at litospera.[1] Minsan din itong itinuturing na sangay ng mas malawak na agham pamplaneta. Kabilang sa mga larangan sa ilalim nito ang heolohiya, ekolohiya, at heograpiyang pisikal.
Larangan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Heolohiya
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Heolohiya ang agham pandaigdig na nakatuon sa pag-aaral sa estraktura, nilalaman, at mga proseso ng Daigdig. Partikular na saklaw ng heolohiya ang litospera, kabilang na ang ibabaw nito at mga bato. Kasama dito ang mga pisikal na katangian at mga prosesong nagaganap sa litospera gayundin kung paano naaapektuhan ang mga ito ng enerhiyang heotermal. Ginagamit nito ang mga aspeto ng kimika, pisika, at biolohiya upang ipaliwanag ang mga interaksyon ng mga elemento. Historikong heolohiya ang tawag sa paglalapat ng heolohiya sa kasaysayan ng Daigdig at kung paano ito nagbago sa paglipas ng panahon.
Pinag-aaralan sa heokimika ang mga kemikal na bahagi at proseso ng Daigdig. Pisikal na katangian ng Daigdig naman ang pinag-aaralan sa heopisika. Sa paleontolohiya pinag-aaralan ang mga posil. Heolohiyang pamplaneta naman ang larangan na nag-aaral sa heolohiya ng ibang mga planeta at selestiyal na bagay bukod sa Daigdig. Heomorpolohiya ang pag-aaral sa pinagmulan ng mga tanawin. Pinag-aaralan sa heolohiyang estraktural ang pagbabago sa hulma ng mga bato upang makabuo ng mga bundok at ibang mga anyong-lupa. Pinag-aaralan sa heolohiyang pangkapaligiran ang gampanin ng polusyon at kontaminasyon sa lupa at mga bato.[2] Mineralohiya ang agham na nag-aaral sa mga mineral, paano ito nabubuo, estraktura ng kristal, at mga katangian ng mga ito.[3] Petrolohiya ang pag-aaral ng pagbubuo at komposisyon ng mga bato. Kaugnay na pag-aaral nito ang petropisika, na nakapokus sa mga pisikal at kemikal na katangian ng mga bato, at petrograpiya, na nakapokus naman sa tipolohiya at klasipikasyon ng mga bato.[3]
Agham pang-atmospera
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Unang nadebelop ang agham pang-atmospera noong ika-19 na siglo bilang paraan para sa pagtataya sa panahon sa pamamagitan ng kauusbong lang noon na larangan ng meteorolohiya. Sinundan ito ng mga pagdebelop sa mga larangan ng kimikang pang-atmospera noong sumunod na siglo bilang paraan para masukat ang polusyon sa hangin at kalaunan pati sa mga nakakalasong ulan. Sa parehong siglo rin umusbong ang klimatolohiya para pag-aralan ang klima at ang pagbabago nito.[4]
May limang patong ang atmospera ng Daigdig: mula sa ibabaw paangat, ito ang tropospera, stratospera, mesospera, termospera, at eksospera. Tinatayang nasa 75% ng kabuuang masa ng atmospera ay nasa tropospera. Nagtataglay ang atmospera ng nasa 78% nitroheno, halos 21% oksiheno, halos 1% argon, at mga maliliit na bakas ng ibang mga gas gaya ng karbong dioksiheno at singaw,[5] na responsable sa pag-trap sa enerhiyang nagmula sa Araw sa pamamagitan ng epektong greenhouse.[6] Ito ang dahilan kung bakit nananatiling sapat ang init sa ibabaw ng Daigdig para sa likidong tubig at buhay. Bukod dito, gumaganap ang atmospera bilang pananggalang ng buhay laban sa mga kosmikong sinag.[7] Ginagawa naman ng magnetospera ang magnetikong sakop ng Daigdig, na resulta naman ng mga paggalaw sa kaibuturan nito; sinasalag nito ang mga hanging solar.[5]
Hidrolohiya
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Hidrolohiya ang pag-aaral na nakatuon sa hidrospera at ang paggalaw ng tubig sa Daigdig, partikular na ang paggamit ng tao sa mga suplay ng tubig-tabang. Ginagamit naman ang mga konsepto ng inhinyeriya sa nalalapat na hidrolohiya upang mapanatili ang mga katubigan at maipamahagi ang suplay ng tubig. Ilan sa mga sangay ng hidrolohiya ang oseanograpiya, hidroheolohiya, ekohidrolohiya, at glasyolohiya. Oseanograpiya ang larangan na nag-aaral sa mga karagatan.[8] Pinag-aaralan naman sa hidroheolohiya ang mga tubig-lupa, kabilang na ang pagmamapa sa mga suplay nito at pagsusuri sa mga nagkokontamina sa mga ito. Nilalayon naman sa nalalapat na hidroheolohiya na maiwasan ang kontaminasyon sa mga tubig-lupa at mga mineral na bukal upang manatili ito bilang maiinom na tubig. Tinatayang ginagalugad na ng mga tao ang mga tubig-lupa bilang suplay simula pa noong 3000 BKP, ngunit naging pormal na pag-aaral lamang ang hidroheolohiya noong ika-17 siglo.[9] Ekohidrolohiya ang pag-aaral sa mga ekosistema sa hidrospera.[10] Glasyolohiya naman ang pag-aaral sa mga glasyar, yelo, at niyebe sa Daigdig.[11]
Ekolohiya
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ekolohiya ang pag-aaral sa biospera ng Daigdig, kabilang na ang kalikasan at ang interaksyon ng mga organismo sa isa't-isa at sa paligid nito. Pinag-aaralan dito ang daloy ng mga mahahalagang sangkap ng buhay tulad ng oksiheno at tubig, gayundin ang gampanin at epekto ng mga tao sa mga ekosistema.[12]
Heograpiyang pisikal
[baguhin | baguhin ang wikitext]Heograpiyang pisikal ang pag-aaral sa mga sistema ng Daigdig at ang mga interaksyon nito sa isa't-isa bilang bahagi ng isang mas malaking sistema. Ginagamit nito ang mga elemento mula sa ibang mga larangang tulad ng astronomiya, meteorolohiya, heolohiya, at heomorpolohiya at naiiba sa heograpiyang pantao nakatuon sa mga tao, bagamat bahagi rin ng pag-aaral ang epekto ng mga gawain ng tao sa kalikasan.[13]
Konsepto
[baguhin | baguhin ang wikitext]−13 — – −12 — – −11 — – −10 — – −9 — – −8 — – −7 — – −6 — – −5 — – −4 — – −3 — – −2 — – −1 — – 0 — |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Looban ng Daigdig
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Maipapaliwanag ang mga heolohikong penomenang tulad ng mga tektonikong plato, bulubundukin, bulkan, at lindol gamit ang mga pisikal at kemikal na proseso sa balat ng Daigdig.[14] Makikita naman sa ilalim ng balat ng Daigdig ang manto na pinapainit ng radyoaktibong pagkabulok ng mga mabibigat na elemento. Hindi gaanong kasolido ang manto, na nagtataglay ng magma na nasa estado ng halos walang katapusang kumbeksiyon. Ito ang dahilan kung bakit gumagalaw ang mga plato sa litospera, bagamat di hamak na mabagal ang pag-usad, sa prosesong tinatawag na mga tektonikong plato.[2][5][15] Tinatawag ang mga lugar kung saan nabubuo ang mga bagong balat bilang mga hangganang naghihiwalayan, habang mga hangganang nagsasalubungan ang tawag sa mga lugar kung saan bumabalik paloob sa manto ang mga balat. Tinatawag ang ikatlong uri bilang hangganang nagbabanggaan, kung saan pawang nagbabanggaan ang mga plato sa isa't isa ngunit walang bagong balat na nabubuo o nawawala.[2][5][16] Ang paggalaw na ito ang siyang dahilan ng mga lindol sa lugar kung saan nagaganap ang mga ito.[2]
Dahil sa paglawak ng mga kalatagang pandagat, nabubuo ang mga bagong balat at litospera sa pamamagitan ng magma na dumadaloy sa mula sa manto patungo malapit sa ibabaw sa pamamagitan ng mga butas, kung saan ito lumalamig at nagiging solido. Sa pamamagitan ng subduksiyon, bumabalik naman sa manto ang mga balat at litospera. Nabubuo ang mga bulkan mula sa pagtunaw ng mga balat na materyal na resulta ng subduksiyon.[2][5][16] Natutunaw ang mga balat na materyal na pinuwersang pinasok sa astenospera, at maaaring may mga bahagi ito na magaan para umangat sa ibabaw, na nagreresulta sa mga bulkan at sa kaakibat nitong pagputok.[2][5]
Espera ng Daigdig
[baguhin | baguhin ang wikitext]Karaniwang hinahati ang ibabaw ng Daigdig sa agham pandaigdig sa mga patong na tinatawag na mga espera: atmospera, litospera, hidrospera, at biospera. Kumakatawan ito sa apat na pangunahing bagay sa ibabaw: hangin, bato, tubig, at buhay. Bukod sa mga ito, sinasama rin sa mga ito ang kriyospera para sa mga yelo at niyebe at pedospera para naman sa lupa.
Sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- ↑ Albritton, Claude C.; Windley, Brian Frederick. "Earth sciences" [Agham pandaigdig]. Britannica (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2026-07-23.
- 1 2 3 4 5 6 Smith, Gary A.; Pun, Aurora (2006). How Does the Earth Work? Physical Geology and the Process of Science [Paano Gumagana ang Daigdig? Ang Heolohiyang Piskal "at ang" Proseso ng Agham] (sa wikang Ingles). Upper Saddle River, Estados Unidos: Pearson Prentice Hall. ISBN 978-0-13-034129-7.
- 1 2 Haldar, S. K. (2020). Introduction to Mineralogy and Petrology [Panimula sa Mineralohiya at Petrolohiya] (sa wikang Ingles) (ika-2 (na) labas). Elsevier Science. ISBN 9780323851367.
- ↑ Wallace, John M.; Hobbs, Peter V. (2006). Atmospheric Science: An Introductory Survey [Agham Pang-atmospera: Isang Panimulang Sarbey] (sa wikang Ingles) (ika-2 (na) labas). Elsevier Science. pp. 1–3. ISBN 9780080499536.
- 1 2 3 4 5 6 Adams, Simon; Lambert, David (2006). Earth Science: An illustrated guide to science [Agham pandaigdig: Isang nakaguhit na gabay sa agham] (sa wikang Ingles). New York: Chelsea House. ISBN 978-0-8160-6164-8.
- ↑ American Heritage dictionary of the English language [Diksiyonaryo ng wikang Ingles ng American Heritage] (sa wikang Ingles) (ika-4 (na) labas). Boston, Estados Unidos: Houghton Mifflin Company. 1992. ISBN 978-0-395-82517-4.
- ↑ Parker, Eugene (March 2006), Shielding Space [Pagsalag sa Kalawakan] (PDF) (sa wikang Ingles), Scientific American, inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 2016-01-01
- ↑ Davie, Tim; Quinn, Nevil Wyndham (2019). Fundamentals of Hydrology [Mga Haligi ng Hidrolohiya] (sa wikang Ingles) (ika-3 (na) labas). Routledge. pp. 1–2. ISBN 9780203798942.
- ↑ Hölting, Bernward; Coldewey, Wilhelm G. (2019). "Introduction" [Panimula]. Hydrogeology [Hidroheolohiya] (sa wikang Ingles) (ika-8 (na) labas). Springer. pp. 1–3. doi:10.1007/978-3-662-56375-5. ISBN 9783662563755. Inarkibo mula sa orihinal noong 2022-08-16.
- ↑ Wood, Paul J.; Hannah, David M.; Sadler, Jonathan P. (2007). "Ecohydrology and Hydroecology: An Introduction" [Ekohidrolohiya at Hidroekolohiya: Panimula]. Hydroecology and Ecohydrology: Past, Present and Future [Hidroekolohiya at Ekohidrolohiya: Noon, Ngayon, at Hinaharap] (sa wikang Ingles). Wiley. pp. 1–6. ISBN 9780470010174.
- ↑ Knight, Peter (1999). Glaciers [Mga Glasyar] (sa wikang Ingles). Taylor & Francis. p. 1. ISBN 9780748740000.
- ↑ Ricklefs, Robert E.; Miller, Gary L. (2000). Ecology [Ekolohiya] (sa wikang Ingles) (ika-4 (na) labas). W. H. Freeman. pp. 3–4. ISBN 9780716728290.
- ↑ Petersen, James F.; Sack, Dorothy; Gabler, Robert E. (2014). Fundamentals of Physical Geography [Mga Haligi ng Heograpiyang Pisikal] (sa wikang Ingles). Cengage Learning. pp. 2–3. ISBN 9781285969718.
- ↑ "Earth's Energy Budget" [Badyet ng Enerhiya ng Daigdig]. ou.edu (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2008-08-27.
- ↑ Simison, W. Brian (2007-02-05). "The mechanism behind plate tectonics" [Ang mekanismo sa likod ng mga tektonikong plato] (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2007-11-12.
- 1 2 Oldroyd, David (2006). Earth Cycles: A historical perspective [Mga Siklo ng Daigdig: Historikal na Pananaw] (sa wikang Ingles). Westport, Estados Unidos: Greenwood Press. ISBN 978-0-313-33229-6.
