Pagkakaiba sa mga pagbabagong ng "Lingua franca"

Jump to navigation Jump to search
Isinaayos ang mga sanggunian
(Inilikha sa pagsalin ng pahinang "Lingua franca")
 
(Isinaayos ang mga sanggunian)
[[Talaksan:Trilingual_Chinese-Malay-English_text_from_1839.jpg|thumb| 1839 - Teksto sa mga wikang Tsino, Malay, at Ingles – [[Wikang Malay|Malay]] ang naging lingua franca sa buong [[Kipot ng Malaka]], kabilang ang mga baybayin ng [[Tangway ng Malaya]] (ngayon sa Malaysia) at ang silangang baybayin ng [[Sumatra]] (ngayon sa Indonesya), at itinatag bilang isang katutubong wika ng bahagi ng kanlurang baybayin ng [[Sarawak]] at [[ West Kalimantan |Kanlurang Kalimantan]] sa [[Borneo]]. ]]
Ang '''lingua franca''' ({{IPAc-en|ˌ|l|ɪ|ŋ|ɡ|w|ə|_|ˈ|f|r|æ|ŋ|k|ə|audio=En-Lingua franca-pronunciation.ogg}}; {{literal translation|Prangkong wika}}),<ref>{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/lingua-franca|title=lingua franca – definition of lingua franca in English from the Oxford dictionary|publisher=Oxforddictionaries.com|accessdate=18 June 2015}}</ref> na kilala rin bilang '''wikang tulay''', '''karaniwang wika''', '''wika pangkalakal''', '''wikang pantulong''', o '''wikang nag-uugnay''', ay isang wika o [[Diyalekto|dayalekto]] na sistematikong ginamit upang makapagsalita sa isa't isa ang mga taong nagkakaiba sa [[katutubong wika]] o dayalekto, lalo na kung ito ay pangatlong wika na iba sa dalawang katutubong wika ng nananalita.<ref>Viacheslav A. Chirikba, "The problem of the Caucasian Sprachbund" in Pieter Muysken, ed., ''From Linguistic Areas to Areal Linguistics'', 2008, p. 31. {{ISBN|90-272-3100-1}}</ref>
 
Nabuo ang mga lingua franca sa buong mundo sa buong kasaysayan ng tao, kung minsan dahil sa mga dahilang komersyal (tinaguriang "wikang pangalakal" na nagpadali sa kalakalan), ngunit para rin sa dahilang kultural, relihiyoso, diplomatiko at pang-administratibo, at bilang paraan ng pagpapalitan ng impormasyon sa pagitan ng mga dalub-agham at mga iba pang iskolar ng iba't ibang nasyonalidad.<ref name="Nye">{{cite journal|last1=Nye|first1=Mary Jo|title=Speaking in Tongues: Science's centuries-long hunt for a common language|journal=Distillations|year=2016|volume=2|issue=1|pages=40–43|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/speaking-in-tongues|accessdate=20 March 2018}}</ref><ref name="Gordin">{{cite book|last1=Gordin|first1=Michael D.|title=Scientific Babel: How Science Was Done Before and After Global English|date=2015|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago, Illinois|isbn=9780226000299}}</ref> Nakuha ang termino mula sa edad medyang [[ Mediterranean Lingua Franca |Mediteraneong Lingua Franca]], isang [[ Wika ng Pidgin |wikang pabalbal]] batay sa [[Mga wikang Romanse|Romanse]] na ginamit (lalo na ng mga mangangalakal at marino) bilang lingua franca sa [[Rehiyon ng Mediteraneo]] mula ika-11 hanggang ika-19 na siglo. Ang [[ Wika sa buong mundo |wikang pandaigdig]] – isang wika na sinasalita sa buong mundo at ng mararaming tao – ay isang wika na maaaring sumilbi bilang pandaigdigang lingua franca.
 
== Katangian ==
Ang lingua franca ay tumutukoy sa anumang wika na ginagamit para sa pakikipag-usap sa pagitan ng mga taong na mayroong magkaiibang katutubong wika.<ref>"vehicular, adj." ''OED Online''. Oxford University Press, July 2018. Web. 1 November 2018.</ref> Maaari itong tumukoy sa mga [[ Hinahalong wika |wikang halo]] tulad ng mga [[ Pidgin |pidgin]] at [[creole|kreolo]] na ginagamit pangkomunikasyon ng mga iibang pangkat-wika. Maaari rin itong tumukoy sa mga katutubong wika sa isang bansa (kadalasang isang mananakop) ngunit ginamit bilang [[ Pangalawang wika |pangalawang wika]] para sa komunikasyon sa pagitan ng mga komunidad na may magkakaibang wika sa isang kolonya o dating kolonya.<ref name=":0">{{Cite book|url=http://www.termcoord.eu/wp-content/uploads/2013/08/Lingua_franca.pdf|title=LINGUA FRANCA:CHIMERA OR REALITY?|isbn=9789279189876}}</ref> Ang Lingua franca ay isang terminong kapaki-pakinabang na malaya sa anumang kasaysayang linggwistiko o istraktura ng wika.<ref>[http://privatewww.essex.ac.uk/~patrickp/Courses/PCs/IntroPidginsCreoles.htm Intro Sociolinguistics] – ''Pidgin and Creole Languages: Origins and Relationships'' – Notes for LG102, – University of Essex, Prof. Peter L. Patrick – Week 11, Autumn term.</ref>
 
Ang mga lingua franca ay kadalasang mga wikang umiiral na may katutubong nananalita, ngunit maaari rin silang maging mga pidgin o mga wikang kreolo na binuo para sa partikular na rehiyon o konteksto. Mabilis na nabuo ang mga wikang pidgin, at sila ay pinapayak na kumbinasyon ng dalawa o higit pang wikang matatag. Samantala, ang mga kreolo ay karaniwang itinuturing bilang mga pidgin na umusbong sa ganap at masalimuot na wika sa landas ng paggamit ng mga kasunod na henerasyon.<ref>{{Cite book|title=Pidgin and Creole Languages|last=Romaine|first=Suzanne|publisher=Longman|year=1988|isbn=|location=|pages=}}</ref> Ginagamit ang mga lingua francang umiiral na tulad ng Pranses upang mapadali ang interkomunikasyon sa malakihang pangangalakal o pampulitikang usapin, habang madalas na lumilitaw ang mga pidgin at kreolo mula sa mga sitwasyong kolonyal at tiyak na pangangailangan para sa komunikasyon sa pagitan ng mga kolonista at mga katutubong mamamayan.<ref>{{Cite web|url=https://thariqalfathih.wordpress.com/2015/04/03/lingua-franca-pidgin-and-creole/|title=Lingua Franca, Pidgin, and Creole|date=3 April 2015|access-date=29 April 2019}}</ref> Ang mga lingua francang umiiral na ay karaniwang laganap, lubos na binuong wika na may mararaming katutubong nananalita. Sa kabaligtaran, ang mga wikang pidgin ay napakapinadaling na paraan ng komunikasyon na naglalaman ng maluwag na istruktura, kaunting mga alituntunin ng balarila, at pagkakaroon ng kakaunti o walang katutubong nananalita. Mas buo ang mga wikang kreolo kaysa sa kanilang mga ninunong pidgin at gumagamit ng mas kumplikadong istraktura, bararila, at talasalitaan, pati na rin ang pagkakaroon ng malaking pamayanan ng mga katutubong nananalita.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.weareteacherfinder.com/blog/difference-lingua-franca-pidgin-creole/|title=The Difference Between Lingua Franca, Pidgin, and Creole Languages|website=Teacher Finder|access-date=29 April 2019}}</ref>
 
Samantalang ang wikang [[ Vernacular |bernakular]] ay ang katutubong wika ng isang tiyak na heograpikong komunidad, ang lingua franca ay ginagamit sa labas ng mga hangganan ng kanyang orihinal na komunidad, para sa dahilang pangkalakal, panrelihiyon, pampulitika, o pang-akademiko. Halimbawa, bernakular ang Ingles sa Reyno Unido ngunit ginagamit bilang ''lingua franca'' sa [[Pilipinas]], katabi ng [[Wikang Filipino|Filipino]]. Nagsisilbi ang [[Wikang Arabe|Arabe]], [[Wikang Pranses|Pranses]], [[Wikang Mandarin|Mandarin]], [[Wikang Kastila|Kastila]], [[Wikang Portuges|Portuges]], [[Wikang Hindustani|Hindustani]], at [[Wikang Ruso|Ruso]] ng magkatulad na layunin bilang mga lingua francang pang-industriya/pang-edukasyon sa ibayo patungo sa mga hangganan ng rehiyon at bansa.
 
Ang mga nalikhang [[Internasyonal na Wikang Awksilyar|pandaigdigang wikang awksilyar]] na may layuning maging lingua franca tulad ng [[Esperanto]] at [[Lingua Franca Nova]] ay hindi pa nagkaroon ng sapat na paggamit sa buong mundo kaya hindi sila maituturing bilang mga pandaigdigang lingua franca.<ref>{{cite web|url=http://cordis.europa.eu/fp7/ict/language-technologies/docs/lingua-franca-en.pdf|title=Studies on translation and multilingualism|last=Directorate-General for Translation|first=European Commission|year=2011|publisher=Europa (web portal)|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115090926/http://cordis.europa.eu/fp7/ict/language-technologies/docs/lingua-franca-en.pdf|archive-date=2012-11-15|url-status=dead}}</ref>
 
== Etimolohiya ==
Nagmula ang salitang ''lingua franca'' sa [[ Mediterranean Lingua Franca |Mediteraneong Lingua Franca]], isang wikang pidgin na ginamit ng mga tao sa [[Levant|Lebante]] at silangang Dagat Mediteraneo bilang pangunahing wika ng komersyo at diplomasya mula sa huling bahagi ng [[Gitnang Kapanahunan|gitnang kapanahunan]], lalo na sa panahon ng [[Renasimiyento]], hanggang sa ika-18 siglo.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/lingua-franca|title=lingua franca {{!}} linguistics|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=8 August 2017}}</ref><ref name=":02" /> Sa panahong iyon, namayani ang mga nagnanalita ng Italyano sa kalakalang dagat sa mga lungsod-daungan ng [[Imperyong Otomano]] at isang pinasimpleng bersyon ng Italyano na pinagsamahan ng mararaming [[salita|salitang hiram]] mula sa [[Wikang Griyego|Griyego]], [[ Lumang Pranses na wika |Lumang Pranses]], [[Wikang Portuges|Portuges]], [[Wikang Occittan|Oksitan]], at Kastila pati na rin ang [[Wikang Arabe|Arabe]] at [[Wikang Turko|Turko]] na naging gamit na gamit bilang "lingua franca" (sa pangkaraniwang diwa) ng rehiyon.
 
Sa Lingua Franca (ang wikang tiyak), ang kahulugan ng ''lingua ay'' wika, tulad ng sa Portuges at Italyano, at ang ''franca'' ay may kaugnayan sa ''frankankoi'' sa Griyego at ''faranji'' sa Arabe pati na rin ang Italyanong katumbas. Sa lahat ng tatlong kaso, ang literal na kahulugan ay "[[ Galit na wika |Prangko]]" na humahantong sa direktang pagsasalinwika: "wika ng mga Prangko". Sa huling bahagi ng [[Silangang Imperyong Romano|Imperyong Bisantino]], inilalapat ang "Prangko" sa lahat ng mga [[ Mga Bangko |Kanluraning Europeo]].<ref name="HEL">{{cite book|url=http://www.komvos.edu.gr/dictonlineplsql/simple_search.display_full_lemma?the_lemma_id=16800&target_dict=1|title=''Lexico Triantaphyllide'' online dictionary, Greek Language Center (''Kentro Hellenikes Glossas''), lemma Franc ( Φράγκος ''Phrankos''), ''Lexico tes Neas Hellenikes Glossas'', G.Babiniotes, Kentro Lexikologias(Legicology Center) LTD Publications|isbn=960-86190-1-7|quote=Franc and (prefix) franco- (Φράγκος ''Phrankos'' and φράγκο- ''phranko-''|publisher=Komvos.edu.gr|accessdate=18 June 2015|year=2002}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/etymologicaldict00weekuoft/|title=An etymological dictionary of modern English : Weekley, Ernest, 1865–1954 : Free Download & Streaming : Internet Archive|accessdate=18 June 2015}}</ref><ref>[https://www.scribd.com/doc/14047074/Dictionary-English-Etymology-Origins-A-Short-Etymological-Dictionary-of-Modern-English-Rouledge-1958-Parridge] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012185830/http://www.scribd.com/doc/14047074/Dictionary-English-Etymology-Origins-A-Short-Etymological-Dictionary-of-Modern-English-Rouledge-1958-Parridge|date=12 October 2014}}</ref>
 
Sa pamamagitan ng mga pagbabago ng salita sa panitikan, napakahulugan ang Lingua Franca bilang pangkalahatang termino para sa mga pidgin, kreolo, at ilan o lahat ng anyo ng mga wikang behikular. Naugnayan ag ppagbagoang kahulugan a ideya na naging kilalang-kilala lang ang mga wikang pidgin mula pa noong ika-16 na siglo sa dahil sa Europeong kolonisasyon ng mga kontinente tulad ng mga Amerika, Aprika, at Asya. Sa panahong ito, lumitaw ang pangangailangan para sa termino upang itukoy itong mga wikang pidgin, samakatuwid ang pagbabago ng kahulugan ng Lingua Franca mula sa pangngalang pantangi tungo sa pangngalang pambalana na sumasaklaw sa mararaming uri ng mga wikang pidgin.<ref>{{Cite journal|last=Brosch|first=C.|date=2015|title=On the Conceptual History of the Term Lingua Franca|url=|journal=Apples - Journal of Applied Language Studies|volume=9|issue=1|pages=71–85|doi=10.17011/apples/2015090104}}</ref>
 
Nito lamang huling bahagi ng ika-20 siglo, nilimitahan ng ilan ang paggamit ng pangkaraniwang termino upang mangahulugan lamang sa mga [[ Hinahalong wika |wikang halo-halo]] na ginagamit bilang mga wikang behikular, ang orihinal na kahulugan nito.<ref>Webster's New World Dictionary of the American Language, Simon and Schuster, 1980</ref>
Ginamit ang mga lingua franca kahit noong sinaunang panahon. Ang [[Wikang Latin|Latin]] at [[Griyegong Koine]] ay ang mga lingua franca ng [[Imperyong Romano]] at kulutang [[ Hellenistic |Helenistiko]]. Nanatili ang [[Wikang Acadio|Akadio]] (namatay noong panahon ng [[ Karaniwang klasiko |Sinaunang Klasiko]]) at pagkatapos ang [[Wikang Arameo|Arameo]] bilang mga karaniwang wika ng malaking bahagi ng Kanlurang Asya mula sa ilang mga naunang imperyo.<ref>Ostler, 2005 pp. 38–40</ref><ref>Ostler, 2010 pp. 163–167</ref>
 
Ang [[ Wikang Hindustani |wikang Hindustani]] ([[Wikang Hindi|Hindi]]-[[Wikang Urdu|Urdu]]) ay ang lingua franca ng [[Pakistan]] at [[ Hilagang India |Hilagang Indya]].<ref  name="siddiqi1994">{{Citation|title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts|author=Mohammad Tahsin Siddiqi|year=1994|publisher=University of Wisconsin|url=https://books.google.com/?id=vnrTAAAAMAAJ|quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ...}}{{self-published source|date=August 2018}}</ref><ref name="pulsipher2005">{{Citation|title=World Regional Geography: Global Patterns, Local Lives|author1=Lydia Mihelič Pulsipher|author2=Alex Pulsipher|author3=Holly M. Hapke|year=2005|isbn=0-7167-1904-5|publisher=Macmillan|url=https://books.google.com/?id=WfNaSNNAppQC|quote=... By the time of British colonialism, Hindustani was the lingua franca of all of northern India and what is today Pakistan ...}}</ref> Maraming mga Indyanong estado ang nagpatibay ng [[ Formula ng tatlong-wika |Pormula ng tatlong-wika]] kung saan tinuturuan ang mga mag-aaral sa mga estadong nagsasalita ng Hindi ng: "(a) Hindi (kasama ang Sanskrito bilang bahagi ng kursong pinaglakip); (b) Urdu o anumang iba pang modernong wika ng Indya at (c) Ingles o anumang iba pang modernong wika ng Europa." Para naman sa mga estadong di-nagsasalita ng Hindi, tinuturo ang: "(a) ang wikang panrehiyon; (b) Hindi; (c) Urdu o anumang iba pang modernong wikang Indyano maliban sa (a) at (b); at (d) Ingles o anumang iba pang modernong wika ng Europa."<ref name="nic2">{{cite web|title=Three Language Formula|url=http://www.education.nic.in/cd50years/u/47/3X/473X0I01.htm|publisher=Government of India Ministry of Human Resource Development Department of Education|accessdate=16 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222082907/http://www.education.nic.in/cd50years/u/47/3X/473X0I01.htm|archivedate=22 February 2012}}</ref> Lumitaw rin ang Hindi bilang lingua franca para sa mga lokal ng [[Arunachal Pradesh]], isang estadong may sari-saring wika sa Hilagang-silangang Indya.<ref>Chandra, Abhimanyu (22 August 2014). [https://scroll.in/article/675419/how-hindi-became-the-language-of-choice-in-arunachal-pradesh "How Hindi Became the Language of Choice in Arunachal Pradesh."] ''[[Scroll.in]]''. Retrieved 12 March 2019.</ref><ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html</ref> Tinatayang 90 bahagdan ng populasyon ng estado ang nakaaalam ng Hindi.<ref>Roychowdhury, Adrija (27 February 2018). [https://indianexpress.com/article/research/how-hindi-language-became-arunachal-pradeshs-lingua-franca-narendra-modi-5079079/ "How Hindi Became Arunachal Pradesh's Lingua Franca."] ''[[The Indian Express]]''. Retrieved 12 March 2019.</ref>
 
Ang [[Wikang Indones|Indones]] – na nagmula sa isang uri ng [[wikang Malay]] na sinasalita sa [[Riau]] – ay ang wikang opisyal at lingua franca sa [[Indonesia|Indonesya]] at nauunawaan nang marami sa mga lupaing nagsasalita ng Malay kabilang ang Malaysia, Singapore at Brunei, bagaman mas marami katutubong nagsasalita ng [[Wikang Habanes|Habanes]]. Gayunpaman, ang Indonesian ang tanging wikang opisyal at sinasalita sa buong bansa.
[[Talaksan:Anglospeak_(SVG_version).svg|thumb|{{Legend|#004288|Mga rehiyon kung saan ang Ingles ay katutubong wika ng karamihan}}
{{Legend|#79c1ff|Mga rehiyon kung saan opisyal ang Ingles ngunit hindi ito katutubong wika ng karamihan}}]]
Nadebelop ang [[Wikang Swahili|Swahili]] bilang lingua franca sa pagitan ng mga iilang pangkat na nagsasalita ng Bantu sa silangang baybayin ng Aprika na may mabigat na impluwensya mula sa Arabe.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Swahili-language|title=Swahili language|date=27 August 2014|website=Encyclopædia Britannica|access-date=29 April 2019}}</ref> Ang mga pinakaunang halimbawa ng pagsulat sa Swahili ay mula 1711.<ref>E. A. Alpers, ''Ivory and Slaves in East Central Africa'', London, 1975.., pp. 98–99 ; T. Vernet, "Les cités-Etats swahili et la puissance omanaise (1650–1720), ''Journal des Africanistes'', 72(2), 2002, pp. 102–105.</ref> Noong unang bahagi ng 1800, lumipat sa interyor ang paggamit ng Swahili bilang lingua franca kasama ang Arabeng mangangalakal ng garing at alipin. Sa kalaunan ay pinagtibay rin ito ng mga Europeo sa mga panahong kolonyal sa lugar. Ginamit ito ng mga Alemanong kolonisador bilang wika ng pangangasiwa sa [[ Tanganyika |Tanganyika]], na nagimpluwensya sa pagpili na gamitin ito bilang pambansang wika na ngayo'y nasa independiyenteng [[Tanzania]].<ref name=":22" />
 
Sa [[Unyong Europeo]], humantong ang paggamit ng [[ Ingles bilang isang lingua franca |Ingles bilang isang lingua franca]] sa mga mananaliksik na siyasatin kung lumitaw na ang isang bagong dayalekto ng Ingles ([[ Euro Ingles |Ingles Euro]]).<ref>{{cite book|last1=Mollin|first1=Sandra|title=Euro-English assessing variety status|date=2005|publisher=Narr|location=Tübingen|isbn=382336250X}}</ref>
 
Noong naging kolonyal na kapangyarihan ang Reyno Unido, nagsilbi ang Ingles bilang lingua franca ng mga kolonya ng [[Imperyong Britaniko]]. Sa panahong post-kolonyal, ang ilan sa mga bagong nilikhang bansa na may maraming [[ Katutubong wika |wikang katutubo]] ay pumiling magpatuloy sa paggamit ng Ingles bilang wikang opisyal.
Ang [[Wikang Pranses|Pranses]] ay lingua franca pa rin sa karamihan ng mga bansa sa Kanluran at Gitnang Aprika at isang wikang opisyal ng marami, isang nalalabi sa [[Kolonyalismo|kolonyalismong]] [[ Imperyong kolonyal ng Pransya |Pranses]] at [[ Imperyal na kolonyal na emperador |Belhiko]]. Ang mga bansang ito sa Africa at iba pa ay mga miyembro ng [[ Francophonie |Prangkoponya]].
 
Ginagamit at nauunawaan nang marami ang [[Wikang Ruso|Ruso]] sa Gitnang Asya at Kaukasya, mga lugar na dating bahagi ng [[Imperyong Ruso]] at Unyong Sobyet, at sa halos lahat ng Gitnang at Silangang Europa. Ito ay nananatiling wikang opisyal ng [[Commonwealth of Independent States|Komonwelt ng Nagsasariling Estado]]. Ang Ruso ay isa rin sa [[ Opisyal na wika ng United Nations |anim na wikang opisyal ng mga Nagkakaisang Bansa]].<ref name="un.org">{{cite web|url=https://www.un.org/Depts/DGACM/faq_languages.htm|title=Department for General Assembly and Conference Management – What are the official languages of the United Nations?|accessdate=25 January 2008|publisher=United Nations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012035848/http://www.un.org/Depts/DGACM/faq_languages.htm|archivedate=12 October 2007|url-status=dead}}</ref>
 
Sa Qatar, ang pamayanang medikal ay pangunahing binubuo ng mga manggagawa mula sa mga bansa kung saan hindi katutubong wika ang Ingles. Sa mga larangan ng medisina at ospital, karaniwang nakikipag-usap ang mga nars sa ibang mga propesyonal sa Ingles bilang lingua franca.<ref name="melf2">{{cite web|url=http://bild-lida.ca/journal/volume_2_1_2018/tweedie_johnson/|title=Listening instruction and patient safety: Exploring medical English as a lingua franca (MELF) for nursing education|first1=Gregory|last1=Tweedie|first2=Robert|last2=Johnson|accessdate=6 January 2018}}</ref> Humantong ang pangyayaring ito sa interes sa pagsasaliksik ng mga kahihinatnan at kakayahan ng pamayanang medikal na makipag-usap gamit ang lingua franca.<ref name="melf" />
 
Ang [[Wikang Persyano|Persyano]] ay lingua franca rom ng [[Iran]] at ang pambansang wika.
3,627

edit

Nav menu