Iran

Mula sa Wikipediang Tagalog, ang malayang ensiklopedya
Jump to navigation Jump to search

Ang Iran, na kilala rin sa pangalang Persya, ay isang bansa sa Kanlurang Asya na may taglay na opisyal na pangalang Islamikong Republika ng Iran.   Sa dami ng naninirahan dito na umaabot sa 82 milyon, ito ang ika-18 sa mga bansa sa mundo na may pinakamaraming tao.  Ang Iran ang pangalawang pinakamalaking bansa sa Gitnang Silangan at ika-17 sa buong mundo na may saklaw na teritoryo na 1,648,195 kilometrikong parisukat.  Ito ay napapaligiran ng Armenya at Republika ng Azerbaijan sa hilagang kanluran, ng Dagat ng Caspian sa hilaga, ng Turkmenistan sa hilagang-silangan, ng Afghanistan at Pakistan sa silangan, ng Gulpo ng Persya at Gulpo ng Oman sa timog, at ng Turkey at Iraq sa kanluran.  Ang pagiging sentro nito ng Eurasia at Kanlurang Asya, at ang lapit nito sa “Strait of Hormuz” ang nagbibigay dito ng   kahalagahang pang estratehiya o geostrategic.  Ang Tehran, na siyang kapitolyo, ang sentro ng politika at ekonomiya sa Iran at ang pinakamalaki at mataong siyudad sa Hilagang Asya na may higit na 8.8 milyong naninirahan sa mismong siyudad at 15 milyon sa mas malawak na punong-lungsod. 

Ang Iran ang pinagmulan ng isa sa mga pinakamatandang sibilisasyon mula nang mabuo ang mga kaharian ng Elamite noong ika-apat na sanlibong taon BCE.  Ito ay unang pinag-isa ng mga Iranyang Medes sa ika-pitong siglo BCE, at lumawak nang husto noong ika-anim na siglo sa ilalim ng Dakilang Cyrus, na kung saan ang Emperyong Achaemenid na pinamumunuan niya ay naging napakalawak na nagsimula sa Silangang Europa hanggang sa Lambak ng Indus, at nataguriang isa sa mga pinakamalalaking emperyo sa kasaysayan. Ang emperyong ito ay nasakop ng Dakilang Alexander noong ika-apat na siglo BCE at hinati sa iba’t-ibang mga “Hellenistic” na estado.  Isang Iranyang rebelyon ang nagtatag ng Emperyo ng Parthia sa ikatlong siglo BCE, na pinalitan naman sa ikatlong siglo CE ng Emperyo ng Sasania, na naging pangunahing kapangyarihan sa buong mundo sa sumunod na apat na siglo.

Noong ika-pitong siglo CE, ang emperyo ay napailalim sa mga Arabong Muslim at naging sanhi ng paglaganap ng Islam sa Iran na naging sanhi naman ng paghina ng minsan na nangibabaw na relihiyong Zoroastrianismo.  Ang mga mahahalagang kontribusyon ng Iran sa larangan ng sining, pilosopiya, at siyensya ay lumaganap sa ibayo ng buong mundo ng mga Muslim noong kapanahunan ng Ginintuang Panahon ng Islam.  Sa mga sumunod na dalawang siglo, isang serye ng mga dinastiya ng mga Muslim ang sumulpot bago masakop ng mga Turkong Seljuq at mga Ilkhanate ng mga Mongol.  Ang pagbangon ng mga katutubong mga Safavid noong ika-labinlimang siglo ang naging giya upang muling maitatag ang pinag-isang estado ng Iran at pambansang pagkakakilanlan.  Ang pagbabagong loob ng buong bansa sa Shia Islam ang naging pinakamahalagang punto sa kasaysayan ng Iran at ng kasaysayan ng mga Muslim.

Sa ilalim ng pamumuno ni Nader Shah, naging isa sa pinakamakapangyarihang estado ang Iran noong ika-labinwalong siglo, bagaman ito ay nagkaroon ng makabuluhang pagkawala ng teritoryo dahilan sa isang serye ng sagupaan sa Imperyo ng Rusiya. Naitatag ang isang monarkiyang konstitusyon at ang kauna-unahang lehislatura matapos maganap ang Rebolusyong Pang-konstitusyon ng Iran sa maagang panahon ng ika-dalawampung siglo.  Isang kudeta na sinulsulang ng United Kingdom at ng Estados Unidos ang nagresulta sa pagkakaroon ng mas malawakang awtokratikong pamamahala sa ilalim ni Mohammad Reza Shah at ng lumalaking impluwensyang pampolitika ng Kanluran. Isang malawakang serye ng pagbabago na tinawag na White Revolution ang inilunsad ng Shah noong 1963 ang nag-udyok ng paglago ng industriya, reporma sa lupa, at karagdagang karapatang pangkababaihan. Gayon pa man, patuloy na naging laganap ang kaguluhan at walang pagkalugod laban sa monarkiya hanggang sa magkaroon ng Islamikong Rebolusyon noong 1979, na kung saan ang kasalukuyang Islamikong Republika ay naitatag.  Sa karamihan ng panahon ng dekada otsenta, ang paglaban ng Iran sa Iraq sa digmaan ay naging sanhi ng maramihang pagkamatay at pagkasira ng ekonomiya para sa dalawang panig.

Ang sistemang pampulitika ng Iran ay may mga elemento ng demokrasya sa ilalim ng pangulo at ng teokrasya na pinamamahalaan ng Kataas-taasang Lider.

Ang Iran ay isa sa mga miyembrong nagtatag ng Mga Nagkakaisang Bansa (UN), Organisasyon ng Kooperasyong Ekonomiya (ECO), Non-Aligned Movement (NAM), Organisasyon ng Islamikong Kooperasyon (OIC) at Organisasyon ng mga Bansang Nagluluwas ng Petrolyo (OPEC).  Ito ay isang pangunahing kapangyarihan sa rehiyon at isang panggitnang kapangyarihan, at dahilan sa malaki nitong reserba ng fossil fuel – kabilang na ang pagkakaroon nito ng pinakamalaking supply ng natural gas at bilang ika-apat sa mayroong napatunayang reserba ng langis -  ito ay may malaking impluwensya sa pang-internasyonal na seguridad ng enerhiya at sa ekonomiya ng mundo.

Ang mayaman na pamana ng bansa sa larangan ng kultura ay makikita sa pamamagitan ng dalawamput-dalawang mga site ng UNESCO World Heritage na matatagpuan dito. Ito ang pangatlong pinakamalaking bilang sa buong Asya at ika-labing-isa sa mundo.  Bilang isang bansang maraming ibat-ibang etniko, ang Iran ay nananatiling isang pangmaramihang sosyedad na binubuo ng napakaraming grupong pang-etniko, lengguwahe at relihiyon.  Ang pinakamalalaki dito ay ang mga Persiyano, Azeri, Kurd, Mazandarani at Lur.

Mga Nilalaman:

1.      Pangalan

         1.1.   Pagbikas

2.      Kasaysayan

         2.1    Bago ang kasaysayan

         2.2    Antigong klasiko

         2.3    Panahon ng medyebal

         2.4    Maagang modernong panahon

         2.5    Mula taong 1800 hanggang 1940

         2.6    Kasalukuyang kapanahunan

        

3.      Heograpiya

         3.1    Klima

         3.2    Palahayupan

         3.3    Mga dibisyong pang-administratibo

4.      Gobyerno at Pulitika

         4.1    Kataas-taasang Lider

         4.2    Konseho ng Tagapag-alaga

         4.3    Pangulo

         4.4    Lehislatura

         4.5    Batas

         4.6    Ugnayang Pandaigdigan

         4.7    Militar

5.      Ekonomiya

         5.1    Turismo

         5.2    Enerhiya

6.      Edukasyon, Siyensya at Teknoholiya

7.      Demograpiko

         7.1    Lengguwahe

         7.2    Etnikong grupo

         7.3    Relihiyon

8.      Kultura

         8.1    Sining

         8.2    Arkitektura

         8.3    Paghabi

         8.4    Panitikan

         8.5    Pilosopiya

         8.6    Mitolohiya

         8.7    Musika

         8.8    Teatro

         8.9    Sinehan at Animasyon

         8.10  Pagdiriwang

                  8.10.1                  Pista Opisyal

         8.11  Lutuin

         8.12  Laro

         8.13  Media

        

9.      Nakamit sa siyensiya


1.      Pangalan

         Ang terminong Iran ay hango mula sa Gitnang Persyanong salita na Ērān , na unang nakita sa mga inskripsyon mula sa ika-3 siglo na “Rustam Relief”, kasama nito ang Parthian  na inskripsyon na gumamit ng terminong Aryan, sa pagtukoy sa mga taga-Iran.[i]  Ang mga Gitnang Iranyang salitang eran at aryan ay mga pahilig na pangmaramihang anyo ng mga panliping pangngalang er- (Gitnang Persyano) at ary- (Parthian), na parehong kinuha sa Proto-Iranyan arya (ibig sabihin ay “Aryan”, o “mula sa mga Iranyan),[ii] na kinikilala bilang hango sa Proto-Indo-European na salitang aryo na ang ibig sabihin ay “isang magaling na tagapag-buo”.[iii]

         Sa mga wika sa Iran, ang mga panlipi ay nagpapatotoo bilang tagapagkilala ng sarili, na kabilang sa mga sinaunang mga inskripsyon at literatura ng Avesta,[iv] at nananatili sa ilang mga etnikong pangalan na mula sa Iran gaya ng Alan (Ossetian:  Ир Ir) at Iron (Ирон). Ayon sa mitolohiya ng Iran, ang pangalan ng bansa ay mula kay Iraj, isang prinsipe sa alamat na naging panandaliang shah, na pinatay ng kanyang mga kapatid na lalaki.[v]

Ayon sa kasaysayan, ang Iran ay tinukoy na Persia ng Kanluran, dahil sa mga sinulat ng mga mananalaysay ng Greko na nagtukoy sa kabuuan ng Iran bilang Persis (sinaunang Greko: Περσίς; mula sa sinaunang Persyano𐎱𐎠𐎼𐎿 Pārsa)[vi], na ang ibig sabihin ay “lupa ng mga Persyano”, samantalang ang Persis mismo ay isa sa mga probinsya ng sinaunang Iran na sa kasalukuyan ay tinukoy bilang Fars.[vii] Bilang siyang pinaka masidhing pakikipag-ugnayan sa labas ng mga sinaunang Greko ay ang kanilang pakikipag-ugnayan sa mga Persyano, patuloy na ginamit ang terminong ito, makalipas ang mahabang panahon matapos ang mga digmaan sa pagitan ng mga Greko at Persyano (499 -449 BC).

         Noong 1935, nakiusap si Reza Shah sa internasyonal na komunidad na tukuyin ang bansa sa katutubo nitong pangalan, Iran, mula noong ika-22 ng Marso nang taong iyon.[viii]  Ang mga pagtutol sa pagbabago ng pangalan ang naging daan upang baguhin ang desisyon noong 1959, at nagpalaganap si Propesor Ehsan Yarshater, editor ng Encyclopedia Iranica, ng hakbangin na alin man sa dalawang pangalan, Persya at Iran, ay maaaring gamitin.[ix] Ngayon, ang Iran at Persya ay parehong ginagamit sa pangkulturang konteksto, samantalang ang Iran ang nananatiling hindi mapalitan sa kontekstong opisyal na pangalan ng bansa.[x]

         Ang pangkasaysayan at pangkulturang paggamit ng salitang Iran ay hindi limitado sa modernong estado.[xi]  Ang “Mas Malaking Iran” (Iranzamin o Iran e Bozorg)[xii] naman ay tumutukoy sa mga teritoryong napapailalim sa mga sonang pangkultura at panglenggwahe ng Iran.  Dagdag pa sa modernong Iran, kasama rin dito ang mga bahagi ng Caucasus, Anatolia, Mesopotamia, Afghanistan at Sentrong Asya.[xiii]

1.1    Pagbigkas

         Ang Persyanong pagbigkas ng Iran ay [ʔiːˈɾɒːn].  Ang karaniwang Commonwealth English na pagbigkas ng Iran ay nakalista sa Oxford English Dictionary bilang /ɪˈrɑːn/ at    /ɪˈræn/,[xiv] samantalang ang mga diksyonaryo ng Ingles ng Amerika gaya ng Merriam-Webster’s ay nagbibigay ng pagbigkas  na /ɪˈrɑːn, -ˈræn, aɪˈræn/,[xv]    gayon din sa Random House Webster’s Unabridged Dictionary na /ɪˈræn, ɪˈrɑːn, aɪˈræn/.

Ang Cambridge Dictionary naman ay naglista ng Iran bilang /ɪˈrɑːn/  gamit ang British na pagbigkas, at /ɪˈræn/ bilang pang-Amerikanong pagbigkas.  Katulad din nito, ang Collins English Dictionary na base sa Glasgow ay nagbibigay ng parehong pagbigkas sa Ingles na Ingles at Amerikanong Ingles. Ang pagbigkas na binibigay ng Voice of Amerika ay /ɪˈrɑːn/.[xvi]

         Ang pang Amerikanong Ingles na pagbigkas na /aɪˈræn/eye-RAN ay maririnig sa medya ng Amerika.  Iniatas ni Max Fisher ng The Washington Post[xvii] ang /i:’ra:n/ para sa Iran habang ipinagbawal niya ang /aI’raen/.  Tinalakay naman ang usaping pagbigkas ng Iran at Iraq sa 2014 Usage Ballot ng The American Heritage Dictionary of the English Language.[xviii]  Ayon sa pagsisiyasat na ito, ang mga pagbigkas ng /I’ra:n/ at /I’raen/ ay parehong tinatanggap, samantalang mas nakararami sa mga lumahok sa botohan ang pumili ng /I’ra:n/.  Sa pagsasaalang-alang naman sa pagbigkas na /aI’raen/, mahigit sa 70 porsyento ng mga panelist ang nagsabing hindi ito katanggap-tanggap.  Kabilang sa mga rason na ibinigay ng mga panelist ay ang pagbigkas daw na /aI’raen/ ay may “hawkish na konotasyon” at “wari ay ito ay mas galit”, “xenophobic”, “ignorante”, at “hindi kosmopolita”.  Ang pagbigkas na /aI’raen/ ang nananatiling standard at katanggap-tanggap, na makikita mismo sa tala para sa Iran sa American Heritage Dictionary, pati na rin sa bawat pangunahing diksyonaryo ng Ingles ng Amerika.


[i] MacKenzie, David Niel (1998). "Ērān, Ērānšahr". Encyclopedia Iranica. 8. Costa Mesa: Mazda. Archived from the original on 13 March 2017.

[ii]Schmitt, Rüdiger (1987), "Aryans", Encyclopedia Iranica, vol. 2, New York: Routledge & Kegan Paul, pp. 684–687

[iii]Laroche. 1957. Proto-Iranian *arya- descends from Proto-Indo-European (PIE) *ar-yo-, a yo-adjective to a root *ar "to assemble skillfully", present in Greek harma "chariot", Greek aristos, (as in "aristocracy"), Latin ars "art", etc.

[iv] Bailey, Harold Walter (1987). "Arya". Encyclopedia Iranica. 2. New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 681–683. Archived from the original on 3 March 2016.

[v] Shapour Shahbazi, Alireza. "IRAJ". Iranica website. Retrieved 30 March 2014.

[vi] Persia, Encyclopædia Britannica, "The term Persia was used for centuries ... [because] use of the name was gradually extended by the ancient Greeks and other peoples to apply to the whole Iranian plateau."

[vii] Wilson, Arnold (2012). "The Middle Ages: Fars". The Persian Gulf (RLE Iran A). Routledge. p. 71. ISBN 978-1-136-84105-7.

[viii] "Persia Changes Its Name; To Be 'Iran' From Mar. 22". The New York Times. 1 January 1935. Retrieved 26 December 2018.

[ix] "Renaming Persia". persiansarenotarabs.com. 2007. Archived from the original on 12 April 2011. Retrieved 26 April 2011.

[x] "Persia or Iran, a brief history". Art-arena.com. Archived from the original on 23 May 2013. Retrieved 21 June 2013.

[xi]Richard N. Frye (20 October 2007). interview by Asieh Namdar. CNN. Archived from the original on 23 April 2016. I spent all my life working in Iran, and as you know I don't mean Iran of today, I mean Greater Iran, the Iran which in the past, extended all the way from China to borders of Hungary and from other Mongolia to Mesopotamia

            Christoph Marcinkowski (2010). Shi'ite Identities: Community and Culture in Changing Social Contexts. LIT Verlag Münster. p. 83. ISBN 978-3-643-80049-7. Retrieved 21 June2013. The 'historical lands of Iran' – 'Greater Iran' – were always known in the Persian language as Irānshahr or Irānzamīn.

            Frye, Richard Nelson (October 1962). "Reitzenstein and Qumrân Revisited by an Iranian". The Harvard Theological Review. 55 (4): 261–268. doi:10.1017/S0017816000007926. JSTOR 1508723. I use the term Iran in an historical context [...] Persia would be used for the modern state, more or less equivalent to "western Iran". I use the term "Greater Iran" to mean what I suspect most Classicists and ancient historians really mean by their use of Persia – that which was within the political boundaries of States ruled by Iranians.

[xii] Richard Frye (2012). Persia (RLE Iran A). Routledge. p. 13. ISBN 978-1-136-84154-5. Retrieved 21 June 2013. This 'greater Iran' included and still includes part of the Caucasus Mountains, Central Asia, Afghanistan, and Iraq; for Kurds, Baluchis, Afghans, Tajiks, Ossetes, and other smaller groups are Iranians

[xiii] Farrokh, Kaveh. Shadows in the Desert: Ancient Persia at War. ISBN 1-84603-108-7

[xiv]"Iran". Oxford Dictionaries. Archived from the original on 29 December 2016. Retrieved 7 February 2017.

[xv] "Iran". Merriam-Webster. Retrieved 7 February 2017.

[xvi]"How do you say Iran?". Voice of America. Archived from the original on 11 February 2017. Retrieved 7 February 2017.

[xvii] "A guide to 26 foreign countries and names that Americans mispronounce". The Washington Post. Retrieved 7 February 2017.

[xviii] "American English Pronunciations of Iran and Iraq". The American Heritage Dictionary. Archived from the original on 11 February 2017. Retrieved 7 February 2017.

Islamic Republic of Iran
Republikang Islamiko ng Iran
جمهوری اسلامی ايران
Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān
Pambansang Kasabihan: Esteqlāl, āzādī, jomhūrī-ye eslāmī [1]  (Persian)
"Independence, freedom, Islamic Republic"

(introduced 1979)
Pambansang Awit: Sorud-e Melli-e Iran [2]
Pununglunsod
(at pinakamalaking lungsod)
Tehran
35°41′N 51°25′E / 35.683°N 51.417°E / 35.683; 51.417
Opisyal na wika Persa (Persian)
Pangalang-
turing
Irani
Pamahalaan Republikang Islamiko
 -  Kataas-taasang Pinuno Ayatollah Ali Khamenei
 -  Pangulo Hassan Rouhani
Pagkatatag
 -  Panahong Proto-Elamite 3200-2700 BCE 
 -  Panahong Elamita 2700-550 BCE 
 -  Pagkabuo ng unang imperyong dinastikong Irani (Medo) 728-550 BCE 
 -  Dinastiyang Akemenida (pagsasaisa) 550-330 BCE 
 -  Dinastiyang Arsasida (unang pagsasaisang-muli) 248 BCE-224 CE 
 -  Dinastiyang Sasanida 224–651 CE 
 -  Dinastiyang Safabida (ikalawang pagsasaisang-muli) Mayo 1502 
 -  Unang Saligang-batas 1906 
 -  Rebolusyong Islamiko 1979 
Lawak
 -  Kabuuan 1,648,195 km2 (ika-18)
636,372 sq mi 
 -  Katubigan (%) 0.7
Santauhan
 -  Pagtataya ng 2007 71,208,0003 (ika-18)
 -  Lahatambilang ng 2006 (1385 AP) 70,472,846[3] (ika-17)
 -  Kakapalan 42/km2 (ika-158)
109/sq mi
KGK (KLP) Pagtataya ng 2005
 -  Kabuuan $610.4 billion[4] (ika-19)
 -  Bawat ulo $8,900[4] (ika-69)
Gini (1998) 43.0 (medium
TKT (2004) Increase 0.746 (medium) (96th)
Pananalapi Iranian rial (ريال) (IRR)
Pook ng oras IRST (TPO+3:30)
 -  Tag-araw (DST) - (TPO+3:30)
Internet TLD .ir
Kodigong pantawag 98


  1. Lalawigan ng Ardabil
  2. Silangang Aserbayan
  3. Kanlurang Aserbayan
  4. Lalawigan ng Bushehr
  5. Golestān
  6. Hamadān
  7. Lalawigan ng Ilām
  8. Lalawigan ng Esfahān
  9. Lalawigan ng Kermān
  10. Fārs
  11. Lalawigan ng Kermānshāh
  12. Lalawigan ng Qazvin
  13. Lalawigan ng Qom
  14. Lalawigan ng Semnān
  15. Lalawigan ng Tehrān
  16. Lalawigan ng Yazd
  17. Lalawigan ng Zanjān

Mga sanggunian[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. http://www.bookrags.com/browse/Encyclopedia%20of%20Religious%20Practices/50 bookrags.com
  2. http://www.iranchamber.com/geography/articles/flag_anthem.php iranchamber.com
  3. Statistical Center of Iran. "تغییرات جمعیت کشور طی سال‌های ۱۳۳۵-۱۳۸۵" (sa Persian). Hinango noong 2007-05-16.
  4. 4.0 4.1 CIA Factbook



Iran Ang lathalaing ito na tungkol sa Iran ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.