Apganistan

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
Jump to navigation Jump to search
Islamikong Emirato ng Apganistan

  • د افغانستان اسلامي امارت (Pastun)
    Də Afġānistān Islāmī Imārat
  • امارت اسلامی افغانستان (Dari)
    Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān
Watawat ng Apganistan
Watawat
Salawikain: لا إله إلا الله، محمد رسول الله
Lā ʾilāha ʾillā llāh, Muhammadun rasūlu llāh
"Walang diyos kundi si Allah, at si Muhammad ang sugo ni Allah."
Awiting Pambansa: دا د باتورانو کور
Dā də bātorāno kor
"Ito ang Tahanan ng Magiting"
Lokasyon ng Apganistan.
Lokasyon ng Apganistan.

KatayuanKasaping estado ng NU sa ilalim ng isang hindi kinikilalang pamahalaan
Kabisera
at pinakamalaking lungsod
Kabul
34°31′N 69°11′E / 34.517°N 69.183°E / 34.517; 69.183Mga koordinado: 34°31′N 69°11′E / 34.517°N 69.183°E / 34.517; 69.183
Pangunahing wika
Pangkat-etniko
(2019 tantiyang hindi opisyal)
Relihiyon
KatawaganApgano
PamahalaanUnitaryong awtokratikong pansamantalang Islamikong teokrasya
• Pinuno
Hibatullah Akhundzada
Hasan Akhund (gumaganap)
Abdul Hakim Ishaqzai
Pagkakabuo
1451–1526
1709–1738
1747–1823
• Emirato
1823–1839
1839–1842
1842–1926
26 Mayo 1879
19 Agosto 1919
• Kaharian
9 Hunyo 1926
• Republika
17 Hulyo 1973
27–28 Abril 1978
28 Abril 1992
7 Setyembre 1996
26 Enero 2004
15 Agosto 2021
Lawak
• Kabuuan
652,864 km2 (252,072 mi kuw) (ika-40)
• Katubigan (%)
bale-wala
Populasyon
• Pagtataya sa 2021
40,218,234 (ika-37)
• Kapal
48.08/km2 (124.5/mi kuw) (ika-174)
KDP (PLP)Pagtataya sa 2018
• Kabuuan
$72.911 bilyon (ika-96)
• Bawat kapita
$2,024 (ika-169)
KDP (nominal)Pagtataya sa 2018
• Kabuuan
$21.657 bilyon (ika-111)
• Bawat kapita
$493 (ika-177)
HDI (2019)Increase 0.511
mababa · ika-169
SalapiApgani (افغانی) (AFN)
Sona ng orasUTC+4:30
Kalendaryong Solar
(D†)
Gilid ng pagmamanehokanan
Kodigong pantelepono+93
Internet TLD.af
افغانستان.

Ang Apganistan (Pastun: افغانستان ; Dari: افغانستان), opisyal na Islamikong Emirato ng Apganistan (Pastun: د افغانستان اسلامي امارت ; Dari: امارت اسلامی افغانستان), ay isang bansang nasasagitna ng lupa na nasa sa sangang-daan ng Gitnang Asya at Silangang Asya. Hinahangganan ito ng Turkmenistan at Usbekistan sa hilaga, Tayikistan at Tsina sa hilagang-silangan, Iran sa kanluran, at Pakistan sa silangan at timog. Ang Kabul ay ang kabisera at ang pinakamalaking lungsod ng bansa.

Ang paninirahan ng mga tao sa Apganistan ay nagsimula noong Gitnang Paleolitiko, at ang estratehikong kinaroroonan ng bansa sa makasaysayang Daan ng Sutla ay nag-ugnay dito sa mga kalinangan ng ibang bahagi ng Asya at Europa, na nag-iwan ng mosaiko ng mga etnolinggwistiko at relihiyosong grupo na nakaimpluwensya sa modernong bansang Apgano. Naging tahanan ang lupain ng iba't-ibang tao at dumaan ng maraming pananakop, kabilang ang pagsakop ni Alejandrong Dakila, Imperyong Maurya, ng mga Arabong Muslim, Monggol, Britaniko, Sobyetika, at ang pinakabagong koalisyon na pinamunuan ng mga Amerikano. Nagsilbing pinagmulan din ang Apganistan kung saan bumangon ang mga Grekobaktriyano at Mughal, bukod sa iba pa, upang bumuo ng mga malalaking imperyo. Ang iba't-ibang pananakop at kapanahunan sa mga kalipunang pangkalinangang Indiyano at Persa ay gumawa sa lugar na isang sentro para sa Budismo, Zoroastrianismo, Hinduismo, at sa kalaunan ay Islam. Noong 2021, ang populasyon nito ay 40.2 milyon, ang karamihan ay binubuo ng mga etnikong Pastun, Tayiko, Hasara, at Usbeko.

Ang modernong estado ng Apganistan ay nagsimula sa dinastiyang Durrani noong ika-18 dantaon, ang imperyo sa tuktok nito ay namumuno ng lugar mula sa silangang Iran hanggang hilagang Indiya. Kasunod ng paghina nito at pagkamatay ng Timur Shah, nahati ito sa mas maliliit na nagsasariling kaharian ng Herat, Kandahar at Kabul, bago muling pinagsama noong ika-19 na dantaon pagkatapos ng mga digmaan para sa pagkakaisa na pinamunuan ni Dost Mohammad Khan. Sa panahong ito, naging estadong tapon ang Apganistan sa "Dakilang Laro" sa pagitan ng Britanikong Raj at Imperyong Ruso. Tinangka ng mga Britaniko sa Indiya na sakupin ang bansa ngunit naitaboy sa Unang Digmaang Anglo-Apgano. Sa ikalawang digmaan ay matagumpay na naitatag ang isang Britanikong protektadong estado sa Apganistan, ngunit kasunod ng ikatlong digmaan noong 1919 ay napalaya ang bansa mula sa dayuhang dominasyon, at sa kalaunan ay lumitaw ito bilang ang malayang Kaharian ng Apganistan noong Hunyo 1926 sa ilalim ni Amanullah Khan. Ang kahariang ito ay tumagal ng halos 50 taon, hanggang sa mapatalsik si Zahir Shah noong 1973, kasunod nito ay naitatag ang isang republika, na siya'y hinalili ng isang demokratikong republika pagkatapos ng Himagsikang Saur. Pagkatapos ng pagbagsak ng komunistang pamahalaan ay pinalitan ito ng isang Islamikong estado. Ang kasaysayan ng Apganistan mula noong huling bahagi ng dekadang 1970 ay sumaklaw ng mga kudeta, himagsikan, pagsalakay, insurhensiya, at digmaang pambayan. Ang bansa ay kasalukuyang nasa ilalim ng kontrol ng Taliban, na bumalik sa kapangyarihan at muling itinatag ang Islamikong emirato pagkatapos maipatalsik ang Islamikong Republika ng Apganistan sa pagtatapos ng matagalang 20-taong digmaan sa bansa.

Ang bansa ay kasalukuyang mayroon ng matataas na antas ng terorismo, kahirapan, at malnutrisyon sa mga kabataan. Ang ekonomiya ng Apganistan ay ang ika-96 na pinakamalaki sa mundo, na may kabuuang domestikong produkto na $72.9 bilyon sa pamamagitan ng pagkakatulad ng kapangyarihang bumili. Mas malala ang kalagayan ng bansa pagdating sa bawat-kapitang KDP, na niranggong ika-169 sa 186 na bansa noong 2018.

Mga pangunahing lungsod[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang nag-iisang lungsod sa Afghanistan ay ang kabisera nito, ang Kabul. Ang iba pang mataong lungsod ay ang Kandahar, Herat, Mazar-e Sharif, Jalalabad, Ghazni at Kunduz.

Pamamahala[baguhin | baguhin ang batayan]

Mga paghahating pang-administratibo[baguhin | baguhin ang batayan]

Nahahati ang Afghanistan sa 34 na lalawigan, at ang bawat lalawigan ay nahahati pa sa mga distrito

Ang mga sumusnod ay ang talaan ng lahat ng 34 na lalawigan

  1. Badakhshan
  2. Badghis
  3. Baghlan
  4. Balkh
  5. Bamyan
  6. Daykundi
  7. Farah
  8. Faryab
  9. Ghazni
  10. Ghōr
  11. Helmand
  12. Herat
  13. Jowzjan
  14. Kabul
  15. Kandahar
  16. Kapisa
  17. Khost
  18. Kunar
  19. Kunduz
  20. Laghman
  21. Logar
  22. Nangarhar
  23. Nimruz
  24. Nurestan
  25. Oruzgan
  26. Paktia
  27. Paktika
  28. Panjshir
  29. Parvan
  30. Samangan
  31. Sare Pol
  32. Takhar
  33. Wardak
  34. Zabul

Tingnan din[baguhin | baguhin ang batayan]

Mga sanggunian[baguhin | baguhin ang batayan]

Habibullah Khan



AfghanistanHeograpiya Ang lathalaing ito na tungkol sa Afghanistan at Heograpiya ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.